________________
૧૦ર.
જ્ઞાનને નેત્ર-દિવ્યનયન પણ કહ્યું છે. જેને આંખ મળી છે એને ભલે આંખની કિંમત ન હોય અથવા ઓછી કિંમત સમજાતી હેય પણ અંધજનને એની કિંમત પૂરેપૂરી સમજાય છે. જ્ઞાનનયન માટે પણ એવું જ છે. જન્મથી અંધને કઈ પ્રગથી અંધત્વ મટી જાય અને અચાનક નેત્ર ખુલી જાય ત્યારે જે આનંદ થાય છે એથી અધિક આનંદ અજ્ઞાનનાં અંધાપાથી અથડાતા અને પીડાતા આત્માને જ્યારે સાચું જ્ઞાન મળે છે ત્યારે થાય છે. માટે જ્ઞાન એ આત્માની દિવ્ય આંખો છે.
જ્ઞાનને સાગર સાથે પણ સરખાવાય છે. સાગરનું તળિયું કોઈ શોધી શકતું નથી. એ અગાધ અને અતુલ હોય છે. સાગરની વિશાળતા, મર્યાદાશીલતા, એનો અખૂટ જલસંચય, આશ્રિત જલજંતુઓને શાતા આપવી...વગેરે વિશેષતાઓ સાથે શ્રુત-જ્ઞાનની અનેક વિશેષતાઓ મળતી આવે છે. એથી કૃતને સાગરની ઉપમા વરેલી છે. - આ રીતે સાચું જ્ઞાન-વિજ્ઞાન ઘણું મહિમાશાળી છે, આત્માનું સર્વસ્વ છે, જીવન વિકાસનું પ્રથમ સોપાન છે.
આત્મા, ધર્મ, કર્મ વગેરે તની ઓળખ, હેય, ઉપાદેય તનું પૃથક્કરણ, આશ્રવ સંવરનો તેમજ પુણ્ય પાપનો ભેદ જ્ઞાનથી સમજાય છે. સમ્યજ્ઞાન પાપની ભયાનક્તા સમજાવી સંવર નિર્જરાની રૂચિ જગાડે છે. સમ્યક્દર્શન ગુણને નિર્મળ બનાવે છે તેમ જ સમ્યક્રચારિત્રમાં ૌર્ય લાવે છે. માટે જ એને બીજે સૂર્ય અને ત્રીજું લોચન કહ્યું છે.
