________________
૩૨
શીલધર્મની સુવાસ અને બ્રહ્મચર્યવ્રતની મહત્તાને રતિસુંદરીના દૃષ્ટાંત દ્વારા સમજાવ્યું છે. રાજપુત્રી રતિસુંદરીના રૂપવર્ણનથી આસક્ત બનેલા હસ્તિનાપુરના રાજાએ કહેણ મોકલ્યું. માનભંગ સાથે દૂત પાછો વળ્યો. ચડાઈથી જીતવાનું નક્કી કર્યું. નંદપુરથી રતિસુંદરીને હસ્તિનાપુર લાવવામાં આવ્યા. ચાર મહિનાનું વ્રત છે એવું કહીને, શરીરને ઓગાળી નાખનાર આ મહાસતીની શીલરક્ષા માટે વંદન !
આ જ રીતે અન્ય સતિચરિત્રોમાં દવદતી (દમયંતિ) રોહિણી, સીતા વગેરેનાં કથાનકો સુંદર રીતે વર્ણવ્યાં છે.
કહેવાય છે કે - આ શરીર ઉદ્ધારે કે આ જ શરીર ભવોભવ ગબડાવે. કવિ શ્રી ઉદયરત્ન સતી સીતાના શીલપાલન અંગે એક સક્ઝાયમાં જણાવે છે :
“તો પણ તું સાંભળી ને રાવણ, નિશ્ચય શિયળ ન ખંડ; પ્રાણ હમારા પરલોક જાએ, તો પણ સત્ય ન ઇંડુ.”
આ સંદર્ભ દર્શાવે છે કે શીલપાલન સ્ત્રી જાતિના ઉદય સાથે સંકળાયેલું છે. રચયિતા સતી ચરિત્રો સાથે શીલભ્રષ્ટ સ્ત્રીઓનાં દષ્ટાંતો પણ આપે છે. જેમાં નીચેનાં સ્ત્રીપાત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
નૂપુર પંડિતાનું દષ્ટાંત ઃ રચયિતા કેવી સુંદર છતા વ્યંગાત્મક ઉપમા આપીને આ ચરિત્રની વાત કરે છે. મૂળ શ્લોકનો વિશેષાર્થ આવો છે. “સાધારણ ઘડિયાળ વગેરેના શબ્દો થોડીવાર પછી તરત બંધ થાય છે, પરંતુ અપવાદરૂપ ઘડિયાળોના શબ્દો તો સેંકડો વર્ષ પસાર થયાં છતાં પણ બંધ નહિ પડતા એવા જ વાગ્યા કરે છે. જેમકે સેંકડો વર્ષ પસાર થયાં છતાં નૂપુરપંડિતા (તથા શૃંગારમંજરી) વગેરેના અસતીપણારૂપ ઘડિયાળનો મોટો શબ્દ વિરામ પામતો નથી. કામદેવમાં ઉન્મત અને યુવાનોના મન બહેલાવતી નૂપુરપંડિતા પરપુરુષ સાથે રહી – નિદ્રાધીન હતી ત્યારે તેના સસરાએ તેના પગનું
