________________
જીવની વિવિધ દશાસક તત્ત્વ
૧૩૧
પૃથ્વીના વિવિધ ભાગેામાં વિવિધ દશ નકારોએ પેાતાની પ્રરૂપણામાં કર્મવાદ સ્વીકાર્યાં છે, પર ંતુ ભારતીય દશનામાં તેનું સ્થાન વિશેષપણે છે. ભારતીય દશનામાં અન્ય વિષય અંગે અનેકવિધ ભિન્નતા અને વિરૂદ્ધતા હાવા છતાં, કાઁવાદ વિષે બધા પ્રાયઃ એકમત છે. અર્થાત્ મનુષ્ય જે કઈ વાવે એનાં જ ફળ એ મેળવે એ સંધે ભારતીય દેશના પૈકી કોઇને વિરોધ નથી.
દિગંબર જૈન સંઘમાં પૂર્વે થઈ ગયેલા આચાય જનસેને પેાતે રચેલ મહાપુરાણ ગ્રંથમાં જણુાવ્યું છે કે— विधि सृष्टा विधाता च, वैदवंकर्म पुराकृतम् । ईश्वरश्वेति पर्याया, विज्ञेर्या कर्म मेव सः ॥
વિધિ, સૃષ્ટા, વિધાતા, દૈવ, પુશકૃત, ભ્રમ અને ઈશ્વર એ સવે, કમ નાંજ પર્યાયવાચી નામ છે.
માટે સંસ્કાર, વાસના, અવિજ્ઞપ્તિ, માયા, અપૂર્વ અને કમ, એવાં નામેા પૈકી કોઈપણુ નામ કનું માનવાપણું તા દરેકમાં છે. કમ તે પુદ્ગલ દ્રવ્ય છે, કે ગુણ છે કે, શ્રીજી કંઈ સ્વતંત્ર દ્રવ્ય છે, એ બાબતના દાર્શનિકોમાં વિવાદ છતાં વસ્તુગતે ખાસ વિવાદ નથી, એ તેા સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે. આમ છતાં તેના અસ્તિત્ત્વ અંગે અશ્રદ્ધા રાખનાર આત્માએ પેાતાનું દુર્ભાગ્ય જ ગણવું જોઇએ. એક વેઢપથી કવિ શિડલના મિશ્ને કહ્યું છે કે :
आकाश मुत्पततु गच्छतु वा अम्भोनिधिं विशतु तिष्ठतु वा
दिगन्त; यथेष्टम् ।
