________________
દીવ-દમણ અને ગોવાને ખોવાનો તેમજ રોવાનો વારો ફિરંગીઓ માટે કેમ આવ્યો ? એની પાછળ કેવાં કેવાં પરિબળો ભાગ ભજવી ગયાં ? એમાં પણ અબળા ગણાતી જેઠીબાઈ જેવી એક વ્યક્તિશક્તિનો ફાળો કંઇ રીતે અમર બની ગયો, એ જાણવા જેવું છે. ૧૯૬૦ પૂર્વે આ ત્રણે સંસ્થાનો પર ફિરંગીઓનું શાસન લદાયેલું હતું અને વહીવટી કેન્દ્રનું મુખ્યસ્થાન ત્યારે ગોવા હતું.
પોર્ટુગલના પાંચમા રાજા દો જી આઉ અને રાણી લિસ્બનમાં રહીને ગવર્નર અને સૂબા હસ્તક ત્રણે સંસ્થાનો પર સામ્રાજ્ય ભોગવી રહ્યાં હતાં. આ રાજા-રાણી એટલાં ખરાબ ન હતાં, પણ એમના દ્વારા નિમાયેલ ગવર્નર તરફથી નિયુક્ત સૂબાઓ તો ભારતની પ્રજાને ધર્મભ્રષ્ટ બનાવીને ખ્રિસ્તી બનાવવાની ખેવના ધરાવનારા હોવાથી એવા કાયદાકાનૂન પ્રજા પર લાદતા કે, જેથી શાંતિપ્રિય એવી પણ ભારતીય-પ્રજા અંદરથી ધૂંધવાઈ ઊઠ્યા વિના ન રહેતી. સત્તા સામે અવાજ ઉઠાવવાની હિંમત સૌ હારી ગયા હોવાથી મનમાં ને મનમાં સૌ સમસમી ઊઠતા. ત્યારના કાયદા-કાનૂન મુજબ પ્રજાને પોતાની મરજી એટલે ન્યાય સંગત વાત અરજી રૂપે રાજા-રાણી સમક્ષ પહોંચાડવી હોય, તો તે ગોવાના ગવર્નર દ્વારા જ પહોંચાડવી પડતી. પ્રજાનો પોકાર રજૂ કરતી અરજી ગવર્નરો મરજીમાં આવે, તો જ રાજારાણી સમક્ષ પાઠવતા. પણ પોતાની વિરુદ્ધની અરજી તેઓ લગભગ દબાવી જ દેતા. આમ, સાચી વાત રાજા-રાણી સમક્ષ પહોંચતી જ નહિ, એથી ગવર્નરોના દોરી સંચાર દ્વારા સૂબાઓના નામે ચલાવાતો દમનનો દોર દિવસે દિવસે વધુ ને વધુ ઘોર બની રહ્યો હતો.
એ દિવસોમાં પણ દીવમાં ‘જેઠીબાઇ'ના નામે એક એવી વ્યક્તિશક્તિ અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી કે, લોકો એને સબળાથી સવાઇ અબળા રૂપે સન્માનતાં. જનતાની જાડી ભાષામાં જેઠીબાઇ ભાયડા છાપ બાયડી હતી, એમ ટૂંકમાં કહી શકાય. દીવમાં વસવાટ હોવા છતાં આસપાસના
સંસ્કૃતિની રસધાર ભાગ-૧ ૧૧૧
