________________
(३) मात्रिकविषम छन्दः - यस्य छन्दसश्चतुर्षु चरणेषु मात्रा भिन्ना:- भिन्नाः वर्त्तते, तस्माद् न समछन्दः न विषमछन्दः स एव ' मात्रिकविषमछन्दः' कथ्यते । तथा चत्त्वाराधिकचरणवन्तछन्दसामपि मात्रिकविषम छन्दः कथ्यते यथा - आर्या, कुण्डलिया, छप्पयेत्यादयः ।
एव ।
(४) वरिंग कसमछन्द: - यस्य छन्दसश्चतुर्षु चरणेषु वर्णानां संख्या समाना भवति, स ' वणिकसमछन्दः ' कथ्यते । यथा - इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, वंशस्थश्चेत्यादयः ।
छन्दसः प्रथम
(५) वरिंणकार्द्ध समछन्दः -यस्य तृतीययोश्चरणयोः तथा द्वितीयचतुर्थयोश्चरणयोः वर्णानां संख्या समाना भवति, स ' वरिंग कार्द्धसम छन्दः' कथ्यते । यथा - पुष्पिताग्रा प्रमुखः ।
(६) वरिंगकविषम छन्दः - यः छन्दः न समः नार्धसमः, यस्य चतुर्षु चरणेषु वर्णानां संख्या भिन्न-भिन्नं वर्त्तते सः 'वरिंगकविषमछन्दः' कथ्यते ।
यथा- प्रार्यादयः । एतेषामतिरिक्तमात्राणां वर्णानां च संख्यायाः विचारेणाऽपि छन्दानां कतिपयः अन्यभेदः कथितः । यथा - १. साधारणः २. दण्डकश्चेति । मात्रिकछन्देषु द्वात्रिंशद्मात्रापर्यन्तानां छन्दसां 'साधारण छन्दः '
साहित्यरत्नमञ्जूषा - २४
