________________
(૧૦૧) કહી તેને જેના વડે ઉપકાર કરાય છે તે ઉપકરણ છે અને તે ઇંદ્રિયેના કાર્યમાં સમર્થ છે. વલી નિવૃત્તિ હેય અને હણ નહેાય તે પણ મશુર (જેની દાળ થાય છે, તેના આકાર વાલી નિવૃત્તિમાં તેને જે ઉપઘાત થાય તે આંખ જોઈ શક્તી નથી (આંખને બહારને આકાર મસુરની દાળ જે છે, તે નાશ પામે તે અંદર આત્માની શક્તિ છે છતાં તે જોઈ શકતે. નથી માટે બહારના આકારને ઉપકરણ કહ્યું છે.
તે પણ નિવૃત્તિ માફક બે પ્રકારે છે તેમાં આંખની અંદરનું કાળું ધળું મંડળ છે અને બહારનું પણ પાંદડાંના આકારે બે પાંપણ વિગેરે છે, તે સને જાણીતું છે.)
આ પ્રમાણે બીજી ઇતિમાં પણ જાણી લેવું.
ભાવઇદ્રિય પણ લબ્ધિ અને ઉપગ એમ બે ભેદે છે. તેમાં લબ્ધિ છે, તે જ્ઞાનદર્શન આવરણીય કર્મના ક્ષય ઉપશમરૂપ જેના સંનિધાનથી આત્મા દ્રવ્ય ઇંદ્રિય નિવૃત્તિ તરફ જાય છે, અને તેના નિમિત્તથી આત્માને મનના જોડાણથી પદાર્થનું ગ્રહણ કરવાને વ્યાપાર થાય; તે ઉપગિ છે, તે આ છતી લબ્ધિએ નિવૃત્તિ ઉપકરણ, અને ઉપગ છે, અને છતી નિવૃત્તિમાં ઉપકરણ અને ઉપગ છે, અને ઉપકરણ હેય; ત્યારે ઉપયોગ થાય છે. આ કાન વિગેરે બધી ઇદ્રિના આકાર અનુક્રમે નીચે મુજબ જાણવા.
કાનને આકાર કદંબના કુલ જેવું છે. આંખને મશુર
