________________
તે કાનના પરિજ્ઞાનમાં બુટ્ટાપાના પ્રભાવથી જે સાંભળવાની શકિત કમી (બહેરાશ) થાય તેથી તે પ્રાણી બુઢ્ઢાપામાં, અથવા તેવાજ રેગના ઉદયના વખતમાં મુઢભાવપણાને પામે છે, જેથી કરવા ગ્ય ન કરવા ગ્ય, વિવેક જતાં અજ્ઞાનપણું. ઇન્દ્રિયની શક્તિ કમ થતાં આવે છે. અને તેથી હિત પ્રાપ્ત કરવું; અને અહિત છેડવું; તેને વિવેક નાશ પામે છે. જેમ કાન સંબંધી કહ્યું, તેજ પ્રમાણે આંખનું પણ બુઢાપામાં કે, રેગમાં વિજ્ઞાન નાશ પામે છે. આ પ્રશ્ન–આત્મા સાથે જેમ કાનને સંબંધ છે, તેમ આંખ સાથે પણ સંબંધ છે, ત્યારે આંખની માફક કાનથી કેમ દેખાતું નથી?
ઉત્તર–તેમ થવું અશક્ય છે, કારણકે, તેના વિનાશમાં તેને ઉપલબ્ધ (પ્રાપ્ત) અથેની સ્મૃતિને ભાવ થાય છે, અને એવું દેખાય પણ છે કે, ઇન્દ્રિયના ઉપઘાત (નાશમાં) પણ તેને ઉપલબ્ધ અર્થનું સ્મરણ થાય છે. જેમકે, ધળું ઘર. તેમાં બેઠેલે પુરુષ પાંચ બારીએથી દેખાય છે કંઈ પદાર્થ હોય; તે બારીમાંથી કેઈપણ બારી ઢાંકતાં પૂર્વે જેયલું; તે યાદ આવે છે, તેવી જ રીતે મેં કાનવડે, સાંભળે અથવા આંખવડે ધીમે ધીમાશથી) પદાર્થ છે અને મેં આ કાન, જાણે અથવા આંખથી પુટ (ખુલે) અને સ્પષ્ટ પદાર્થ જે, તે ઇન્દ્રિયની કરણપણની અવગતિ (બંધ) છે. તેથી આત્મા સાથે દરેક ઇંદ્રિયને સંબંધ છે.
