Jinpranit Karm Vigyan

SR No.: 023039
Original Sutra Author: N/A
Author: Kirti Maneklal Shah
Publisher: Kirti Maneklal Shah
Publication Year: 1983
Total Pages: 152
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 13 MB

Page 18

ભારતીય દર્શનમાં કર્મવિષયક માન્યતા–૧ ૧ ભારતીય દર્શનમાં કમની માન્યતા :
ભારતવર્ષના સર્વ આસ્તિક યાને પરલકવાદી દર્શન “કમ” અને કર્મફળમાં માને છે. સાધારણતયા જીવ દ્વારા જે કંઈ કરાય તે કર્મ કહેવાય. આસ્તિક દર્શનકારને મત છે કે જીવનું પ્રત્યેક સારું યા નરસું કાર્ય તેના સંસ્કાર જીવાત્મામાં મૂકી જાય છે. આ સંસ્કારને તૈયાયિક તથા વૈશેષિક દર્શન ધર્મ યા અધર્મ નામથી પુકારે છે. સાંખ્ય તથા ગદર્શન તેને કમશય કહે છે. બૌદ્ધો તેને વાસના યા અનુશય કહે છે. ન્યાયમંજરીકાર કહે છે કે “કેઈને પ્રયત્ન વિના ફળપ્રાપ્તિ થતી દેખાય છે, તે કોઈને પ્રયત્ન છતાં ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી. આનું કેઈ દષ્ટ કારણ દેખાતું નથી તેથી તેનું કોઈ અદષ્ટ કારણ માનવું રહ્યું,” આથી તેઓ કર્મને અદષ્ટ કહે છે. બાકી દેવ, ભાગ્ય, પુણ્ય, પાપ, આદિ શબ્દપ્રયોગ લગભગ કર્મના અર્થમાં પ્રાયઃ સર્વ દર્શનકારો કરે છે. આસ્તિક દર્શને આત્માને એક મૌલિક (elementary substance ), સ્વતઃસિદ્ધ, શાશ્વત, અનુત્પન્ન અને અવિનાશી પદાર્થ માને છે. આત્માનું અવિનાશીપણું પુનર્જન્મની પરંપરા માન્યા વિના ઘટે નહિ, અને પુનર્જન્મની સિદ્ધિ માટે “કર્મ” માનવું જ પડે છે.
વાવે તેવું લણે”, “ખાડો ખોદે તે પડે”, “કરેગા સો ભરેગા”, “કર ભલા સો હે ભલા” ઈત્યાદિ લેકપ્રચલિત કહેવત પણ કર્મ અને કર્મફળની માન્યતા ભારતીય લેકજીવનમાં કેવી ઊંડી વણાઈ ગઈ છે તે દર્શાવે છે. ૨. કર્મવિષયક જૈન માન્યતાની મૌલિકતા :
આમ ભારતના સર્વ આસ્તિક દર્શનકારે કર્મમાં માને છે તે ખરા, પરંતુ કર્મ વિષયક જૈન માન્યતામાં મૌલિક ભેદ છે. જેને માન્યતા મુજબ “કર્મ' એ છવગત માત્ર સંસ્કાર નથી પરંતુ એક વસ્તુભૂત જીવથી ભિન્ન સૂમ પદાર્થ છે કે જે રાગી* જીવની માનસિક, વાચિક અને કાયિક ક્રિયા થકી આકૃષ્ટ થઈ જીવ સાથે-આત્મપ્રદેશ સાથે દૂધ પાણીની જેમ ઓતપ્રોત થઈ જાય છે, અર્થાત્ બંધાઈ જાય છે. આ વસ્તુભૂત પદાર્થ બીજો કઈ નહિ પરંતુ પુદ્ગલ જ (matter) છે, ઈન્દ્રિયેથી અગ્રાહ્યા એ પુદ્ગલનો સૂક્ષ્મ પરિણામ અર્થાત પર્યાય છે. બીજો ભેદ એ છે કે જૈન સિદ્ધાંત કર્મના બંધમાં કે તેના ફળની પ્રાપ્તિમાં કઈ દેવી કે ઐશ્વરી શક્તિને હસ્તક્ષેપ * આવા ચિહ્નો માટે પરિશિષ્ટ જેવું.