________________
૪. તપ અને શીલ ]
[ રહેલું જોયું. ઉપગુપ્તને સમગ્ર સ્ત્રી જાતિ માટે એક પ્રકારના પૂર્વગ્રહ જેવું હતું. તે સ્ત્રીને દુઃખને ભંડાર, અવિનયનું ઘર, સ્વર્ગપુરી માટે અર્ગલા સમાન, નરકે લઈ જવાના રસ્તા સમાન, અપયશની જડ, સાહસનું ઘર, ધર્મરૂપી બગીચાને. નાશ કરવામાં દાતરડા સમાન, ગુણરૂપી કમલને નાશ કરવામાં હિમ સમાન, પાપરૂપી વૃક્ષની જડ અને માયારૂપી વેલડીને ધારણ કરનાર તરીકે માનતે હતે. તેમ છતાં ફળિયામાં ઊભા રહી જે દશ્ય તેણે જોયું તેથી તે સ્તબ્ધ થઈ ગયે. પ્રૌઢ ઉંમરની પેલી સ્ત્રી પલંગમાં સૂતેલા પિતાના પતિના શરીરને સ્વચ્છ કરી રહી હતી. એ પુરુષના શરીરે કેઢ હતે અને તેમાંથી લેહી અને પરૂં પરસેવાની જેમ વહી રહ્યાં હતાં. એને જોતાં જ ચીતરી ચડે તેવું હતું, તેમ છતાં પ્રતિમાના પૂજનમાં જેમ આહ્લાદ અને પ્રસન્નતા અનુભવાય, તેમ પતિના શરીરને સ્વચ્છ કરવામાં આ સ્ત્રી આનંદ અને પ્રસન્નતા અનુભવતી હોય એમ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતું હતું.
ડીવારે પિતાના સ્વામીના દેહ પર ચાદર ઓઢાડી તે સ્ત્રી બહાર આવી અને વસુગુપ્ત તરફ જોઈ બોલી ઃ ભિક્ષુક ! કપડાં પરથી બૌદ્ધધર્મના સાધુ લાગે છે, પણ ધર્મોપદીના પુષ્પવર્ગની છઠ્ઠી ગાથાનું સ્મરણ રહ્યું હોય તેમ તમારા આચાર પરથી લાગતું નથી. એ ગાથાનું વિસ્મરણ ન થયું હોય તે તેને અર્થ મને કહી સંભળાવે.”
સુજાતાના શબ્દો સાંભળી વસુગુપ્તની ભ્રકુટિ સંકેચાણી અને કાંઈક આવેશમાં આવી જઈ તેણે કહ્યું : “બાઈ
