________________
૨૩. સ્ત્રી અને પુરુષ ]
[ ૨૩૧ રસ્તે ખેંચી જઈ શકતી હાય, તેા તેા જ્ઞાની-અજ્ઞાની અને પશુની બુદ્ધિ વચ્ચે ભેદ જ કયાં રહ્યો ?’
આચાર્યે શાંતિપૂર્વક જવાબ આપતાં કહ્યું: · દેવદત્ત ! બુદ્ધિનાં કાય અને શક્તિ ખાખતમાં તારે જરા વધુ ઊંડા ઊતરવાની જરૂર છે. બુદ્ધિ તા માણસના મનના વિકારા પ્રમાણે પલટાઈ જાય છે. માણુસની માનસિક કલ્પનાના રંગ તેની બુદ્ધિ પર ચડે છે, એટલે એવી રંગાયેલી બુદ્ધિ સત્યાસત્યને નિણ્ય કરી શકતી નથી. વાસણના પાણીમાં ભૂરા કે કાળા રંગ નાખીએ તેા તેમાં જેમ આપણા પડછાયા દેખાતા નથી, તેમ વિકાર અને વાસનાથી વ્યગ્ર થતા ચિત્તને પણ પેાતાના હિતાહિતનું ભાન રહી શકતું નથી.’
આમ છતાં દેવદત્ત પેાતાની દલીલ ચાલુ રાખતાં કહ્યું : ભજ્જત ! વિકાર અને વાસના જ્ઞાનીના ચિત્તને વ્યગ્ર કઈ રીતે કરી શકે? આ વાત જ હું સમજી શકતેા નથી.'
દેવદત્તના મનની શંકાનું સમાધાન કરતાં આચાયે કહ્યું': · દેવદત્ત! આ જગતના એકે એક માનવના શરીરની ઉત્પત્તિના મૂળમાં વિકાર અને વાસના રહેલાં જ છે, અને તેથી પ્રકૃતિના નિયમ પ્રમાણે મન અને ઇંદ્રિયાની સહજ પ્રવૃત્તિ સ્વમુખરત અને ભાગાભિલાષી જ હાય છે. તેથી જ જગતના બધા ધર્મોના મહાન આચાર્ચીએ બ્રહ્મચય અને સંયમના પાલન અર્થે કડક નિયમપાલન અને સતત જાગતિના આગ્રહ રાખ્યા છે. આ કડક નિયમા જ્ઞાની તેમજ અજ્ઞાની અનેના માટે સરખા મહત્ત્વના છે. અજ્ઞાની માનવમાં વિકાર
