________________
૨૨. સંસાર–એક ઈદ્રિજાળ ]
[ ૨૨૭ પ્રકારનો ભ્રમ છે. માનવને જીવનનું સત્ય સમજાવવા અર્થે કુદરતે આ જગત અને સંસારરૂપી ઈન્દ્રજાળ ઊભી કરી, પણ માનવજાતની એ ભારે કરુણતા છે કે માનવે એ ઈન્દ્રજાળને જ સત્ય સમજી લઈ તે દ્વારા જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાને બદલે માત્ર દુઃખ વહેરી લે છે.”
ગંભીર અને કરુણાદ્રભાવે તિલોત્તમાએ કહ્યું: “દેવલોક, દાનવલેક, માનવલક અને સમસ્ત બ્રહ્માંડ એક પ્રકારની માયા–ઈન્દ્રજાળ છે એમ સમજાતાં છતાં, ત્યાં થતા અનુભવના કારણે માનવીમાં ઉત્પન્ન થતાં આંદોલનો, સંવેદને અને સંઘર્ષણની જે અસર માનવમન પર થાય છે, તેમાંથી મુક્ત બનવાનું ભારે કઠિન છે. બહારના યુદ્ધ કરતાં માનવીના મનની લાગણીઓનું આંતર યુદ્ધ અત્યંત ભીષણ અને ખતરનાક હોય છે. મેં જે જોયું, અનુભવ્યું અને ભગવ્યું એ બધું જ તરકટ-ઈન્દ્રજળ છે–આ હકીકત સત્ય હોવા છતાં એના કારણે જે આઘાત અનુભવાય છે, તે એટલે તે અસહ્ય છે કે મારું હૃદય કેમ બંધ નથી પડી જતું એ જ હું સમજી શક્તી નથી. બ્રહ્મ સત્ય છે અને જગત મિથ્યા છે–આ જગત્ તથા સંસાર બધું જ સ્વપ્ન સમાન છે. પણ તેમ છતાં આવા સ્વપ્નના જોનારના દિલને જે વ્યથા, આઘાત, યાતના, પીડા અને દુઃખ થાય છે, તે દૂર કરવાનો શું કઈ ઉપાય જ નથી? સહેવું એ જ શું માત્ર જીવનને અર્થ હશે? કુદરતના કમ અને નિયમ શું આવા જ હશે !”
તિત્તમાને ગોરક્ષનાથને રાજભવનમાં પ્રથમ વખતે આવવાને પ્રસંગ યાદ આવ્યું. એ વખતે મૃદંગ-વાદનમાંથી
