________________
૨૧૦ ]
[ શીલધર્મની કથાઓ-૧. આધીન થવું કે હાથીને માફક તેને પગ નીચે રગદોળી નાખવા, એને આધાર માનવી પર રહે છે તે વાત કપિલને સમજાઈ ગઈ.
આવી સમજણમાંથી કપિલને તેના પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ થઈ અને સંવેગની શ્રેણિ પર ચઢતાં કપિલને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન થયું. જીવને શા હેતુ માટે માનવજન્મ મળે છે તેનું પણ સ્વયંબુદ્ધ કપિલને ભાન થઈ ગયું. આ જ્ઞાની માણસ પછી સંસારના ભેગો વચ્ચે રહી શકતું નથી. કપિલે પણ તે જ સ્થાને પિતાના મસ્તકને પંચમુષ્ટિ લેચ કર્યો અને સાધુવેષ અપનાવી લીધો.
આ રીતે ચારિત્ર ગ્રહણ કરી કપિલ મુનિ રાજા પાસે ગયા એટલે રાજાએ તેને પૂછ્યું : “તમે શું માગવાને વિચાર કર્યો?” કપિલે કહ્યું: “રાજન ! તમને મારા ધર્મ લાભ હે! મને હવે બધું જ મળી ગયું અને કશું જ માગવાનું રહેતું નથી, કારણ કે સર્વથા ઈછારહિત થવું એ જ વીતરાગતા છે. આત્માને સ્વભાવ જ આનંદ છે, પણ ભોગે અને વૈભવ પાછળની દેટ અને પકડ આનંદમાં ઓટ લાવે છે. સાચા આનંદની પ્રાપ્તિ અર્થે માનવે ત્યાગતપ-સંયમના માર્ગે જવું પડે છે અને મેં પણ હવે એ જ માર્ગ ગ્રહણ કરી લીધો છે.”
શ્રી. ઉત્તરાધ્યયનસૂત્રનું આઠમું અધ્યયન કહે છે કે નિર્બળ અને અધ કપિલ શુદ્રજાતિની એક દાસીના પ્રલેમનમાં પડ્યા પછી પણ, તરત જ જાગ્રત થઈ સબળ બનીને મહાન પુરુષાર્થ વડે ઉગ્ર તપશ્ચર્યા આદરી માત્ર છ માસના અંતે ચારેય ઘાતી કર્મોને નાશ કરી કેવળજ્ઞાન પામ્યા.
