________________
૨૧. ભોગ અને ત્યાગ ]
[ ૨૦૯ કલ્પને રચી, અને હાથમાં સબળ જીવની સ્થાપના કરી તે વિચારવા લાગ્યું કે, જે છ આત્માથી ભિન્ન એવા પદાર્થોમાં સુખ પ્રાપ્ત કરવા ગયા એ જ જીવને ક્ષુલ્લક આનંદમાં સંહાર થયો. હાથીએ લેષ્મ પર નજર પણ ન નાખી એટલે તેના પગ નીચે ધૂળમાં મળી ગયું. તેને અર્થ એમ થાય કે જે જીવે ભેગના માર્ગે સુખ પ્રાપ્ત કરવા જાય છે, તે બિચારાની સ્થિતિ પિલા મચ્છરે અને માખીઓ જેવી થાય છે અને હાથીની માફક જે છે એવા ભગપદાર્થો સામે નજર પણ કરતા નથી, તેઓને ભેગો કશું જ કરી શકતા નથી. આ બનાવ પરથી તેને એક મહાન સત્ય સમજાઈ ગયું કે જીવનમાં સાચા સુખ અને આનંદ ભેગના માર્ગે પ્રાપ્ત થઈ શકતા નથી, પણ એ પ્રાપ્ત કરવા તે માનવીએ ત્યાગને પંથ આપનાવો જોઈએ. ત્યા મુથાર - ત્યાગ દ્વારા ભેગ કર–આસક્તિ દ્વારા નહિ–એ સૂત્રના રહસ્યનું કપિલને ભાન થઈ ગયું. ત્યાગ એ જ સુખ અને ભોગ એ જ દુઃખ એ વાત તેના મનમાં બરોબર બેસી ગઈ. જ્યાં એટલે ત્યાગ ત્યાં દુઃખને તેટલે અભાવ. ભેગની સાથે જેમ દુઃખ જોડાયેલું છે તેમ ત્યાગની સાથે સુખ સંકળાયેલું છે. કામભોગો તે માત્ર અધીર અને નબળા મનના જીવને જ નાશના માગે ઘસડે છે, પણ સબળ જીવ પર તેની કશી સત્તા ચાલી શકતી નથી. કામાએ માખી અને મચ્છરાના પ્રાણ હરી લીધા, અને એ જ કામગરૂપી લેષ્મ હાથીના પગ તળે ધૂળમાં રગદોળાઈ ગયું. માખી-મચ્છરની માફક કામગને
