________________
[ ૩૨૮]
પ્રભાવિક પુરુષ : મહાનંદ અને પદ્મનંદનાં નામે નજરે પડે છે. બીજા ગ્રંથામાં ધનનંદનું નામ જોવાય છે. પદ્મનંદનું એ બીજું નામ છે એમ કેટલાક કહે છે. કેટલાક નંદ વંશમાં નવ રાજાને બદલે ત્રણ રાજા થયાનું માને છે. એ બધામાં કઈ વાત વધારે બંધબેસ્તી છે તે પુરાતત્વશોધકના આખરી નિર્ણય પર છોડી દઈ જે કહેવાનું છે તે એ જ કે કથાનાયકના આખરી વર્ષોમાં મગધ જેવા વિશાલ દેશનું સામ્રાજ્ય મહાનંદ ઊર્ફે ધનનંદ યાને નવમા નંદના હાથમાં હતું અને એનું પાટનગર પાટલીપુત્ર હતું તેમજ મહામંત્રીપદ જેનધમી શકડાળ મંત્રીશ્વરના હાથમાં હતું. તેમની દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને કુશાગ્રબુદ્ધિ જર્જરિત થતાં નંદ વંશના શાસનને ટકાવી રહી હતી. છેલ્લે નંદ ધનને મહાભી અને કાનને કા હતે. એ સંબંધમાં વધુ અવલોકન કરવાની ઘડી શ્રી સ્થલિભદ્રના કથાનકમાં “પ્રભાવિક પુરુષોના ત્રીજા ભાગમાં આવવાની હોવાથી હાલ એ સંબંધમાં અહીં પૂર્ણવિરામ મૂકી, પટ્ટધર બેલડીના પદારોપણવિધિ તરફ અને એ રીતે સમાપ્ત થતાં પૂર્વાર્ધ પ્રતિ તરફ ચક્ષુ ફેરવીએ.
પાટલીપુત્ર નગર જ્યારથી મગધ જેવા મહાન દેશની રાજધાનીનું મુખ્ય શહેર બન્યું ત્યારથી તે વસવાટમાં લંબાવા માંડયું હતું. દિનપ્રતિદિન એની જનસંખ્યા વૃદ્ધિ પામતી હતી. વેપારવણજમાં પણ જબરો ઉછાળો આવ્યો હતો. બજારે દેશપરદેશના સોદાગરોથી ભરેલાં રહેતાં અને હો ફાટતાં એ હાટમાં કયવિક્રય નિમિત્તે જે ભીડ થવા માંડતી તે નિશાના દીપકે પ્રગટ્યા બાદ બે ઘડી સુધી ચાલુ રહેતી.
પ્રવૃત્તિથી આકંઠ ભરેલા આવા નગરમાં આજ પ્રાતઃ
