________________
[ ૧૬૮ ]
પ્રભાવિક પુરુષ : લીલાને પ્રભાવ માનસિક તેમ જ આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે ઘણે સહાયક થઈ પડે છે. આ દષ્ટિએ રાજગૃહપુરી આખા મધ્યદેશ(ઉત્તર હિંદ)માં તે સમયે અજોડ હતી ને તેના આ ગુણને લઈને જ મહાવીર સ્વામી ને બુદ્ધ ભગવાન તેના આંગણે સર્વપ્રથમ તપશ્ચર્યા કરવા આવ્યા હતા.
કાશી પાસે સારનાથ આગળના વનમાં “ધર્મચક્રપ્રવર્તન” કરીને ભગવાન બુદ્ધ ત્યાંથી ૧૨૫૦ ભિક્ષુઓને શિષ્યસંઘ લઈ રાજગૃહ આવ્યા. મગધપતિ રાજા બિંબિસારે તેમને રાજગૃહની નિકટ આવેલું વેળુવન અર્પણ કર્યું ને નગરજનોએ રાજગૃહની ઉત્તરે આવેલ પ્રાવારિકામ્રવન નામનું ઉદ્યાન તેમને ભેટ કર્યું. અહીં બુદ્ધ ભગવાન શિષ્યમંડળ સહિત રહ્યા. નાલંદામાં જેને જન્મ થયેલે તે સારિપુર અને મંગલાયન અહીં તેમના પટ્ટશિષ્ય થયા. સારિપુર નાલંદામાં જ નિર્વાણ પામેલા ને તે સ્થળે એક ચૈત્ય બાંધવામાં આવેલું, તેથી એ સ્થળ બોદ્ધસંઘમાં પહેલવહેલું મહત્ત્વ ધરાવતું થયું.
નાગાર્જુન નાલંદામાં આચાર્ય તરીકે રહેતા હોવાથી એ સ્થળ મહાયાન(બૌદ્ધ સંપ્રદાયની એક શાખા)નું કેન્દ્ર થઈ પડયું. હીનયાને પાલી ભાષાને પસંદગી આપી હતી જ્યારે મહાયાને સંસ્કૃતને અપનાવી હતી, એટલે નાલંદા સંસ્કૃતનું પણ કેન્દ્રસ્થાન બન્યું હતું. નાગાર્જુન પછી તેમના શિષ્ય આર્યદેવ નાલંદા વિહારના આચાર્ય થયા હતા.
છે. સ. ૪૧૩ થી ૬૦૭ સુધીને નાલંદાને ઈતિહાસ ચીની પ્રવાસી યુવાનચ્યાંગની નોંધપોથીમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. એ યુવાનયાંગ પાંચ વર્ષ નાલંદા વિદ્યાપીઠમાં વેગશાસ્ત્ર, વેદાદિ
*
**
**
