________________
શષ્યભવસ્વામી :
[ ૧૬૭ ] રામ-રાવણુના યુદ્ધની વસાવી હતી. મધ
તીય સ્થળે જરાસંધના વડવા વસુએ પણ પૂર્વે ગિરિત્રજપુરી નામની નગરી દેશની એ રાજનગરીને માગધપ્રજા ‘રાજગૃહ’ કહેતી ને એ નામથી જ તે જગપ્રસિદ્ધ બની હતી.
નાલંદા એ આ રાજગૃહનુ' એક સમૃદ્ધ પરું (ખાદ્ધિરિકા) હતું. શિશુનાગવંશના રાજ્યકાળ(ઈ. પૂ. ૬૦૦ થી ૩૬૦ )માં એ વસેલું. જુદા જુદા ગ્રંથામાં તેનાં ‘નાલ ’ - નાલંદ' 6 નાલક • એવાં વિવિધ નામેા મળી આવે છે, અને ત્યાં બુદ્ધ ભગવાનના પટ્ટશિષ્ય (અગ્ર શ્રાવક) સારિપુત્તના જન્મ થયાના ઉલ્લેખ મળે છે.
‘નાલંદા' નામની ઉત્પત્તિ શી છે? તે નિશ્ચિત રીતે કહી શકાય તેમ નથી. હર્ષ વર્ધનના રાજ્યકાળ(ઈ. સ. ૬૦૬-૬૪૮)માં નાલંદામાં અભ્યાસ કરવા આવેલા ચીના પ્રવાસી યુવાનચ્યાંગ જણાવે છે કે આ સ્થળે પૂર્વકાળમાં નાલંદા નામને નાગ રહેતા હૈાવાથી તે સ્થળનુ એ નામ પડ્યું હતું. નાલંદાનુ ખેાદકામ કરાવનાર ડા. હીરાનંદ શાસ્ત્રી એમ પ્રતિપાદિત કરે છે કે નાલંદાની મુખ્ય વિશેષતા કમળાથી ભરચક તેનાં અનેક સાવરા હતાં. નાલ એટલે કમળની ડાંખળી અને જે સ્થળ એ આપતુ હાય તેનું નામ તે નાલંદા.
અનેક વનાચ્છાદિત પર્વતશૃંગા, અતિ રમણિય ને કમળપુષ્પાથી પરિપૂર્ણ સરાવરા અને વનવેલીઓથી શેાલતી ગિરિ ગુહાઓથી શણગારાયલી રાજગૃહની આ ભૂમિ જેવી રીતે રસિકાના હ્રદયમાં રસના સંચાર કરતી તેવી જ રીતે રિત્રાજકાને પણ તપ કરવા માટે આકર્ષતી. નિસર્ગની સુંદર
