________________
ધર્માચરણ ]
૪૬૩
જીવા બે પ્રકારના છે: ત્રસ અને સ્થાવર. તેમાં ગૃહસ્થા ત્રસ જીવાની હિં'સા છેડી શકે, પણ સ્થાવરની હિસા સર્જાશે છેડી શકે નહુિ અલબત્ત, તે માટે બનતા પ્રયત્ન કરી શકે. આ રીતે પાપ છેાડવાના અનતા પ્રયત્ન કરવા, તેને યતના અર્થાત્ જયણા કહેવામાં આવે છે.
ત્રસ જીવેામાં કેટલાક નિરપરાધી અને કેટલાક સાપરાધી હાવાને સંભવ છે. જેણે કાંઈ પણ પ્રકારના અપરાધ કે ગુના કર્યાં ન હોય તે નિરપરાધી અને જેણે કોઈ પણ પ્રકારના અપરાધ કે ગુના કર્યા હાય તે સાપરાધી. કાઇ કુટુંબ પર હુમલા કરે, ગામ ભાંગે, ધર્મસ્થાને લૂટે કે તારાજ કરે, દેશ પર ચડાઈ કરે કે ખીજી રીતે માલમિલક્ત વગેરેને નુકશાન પહાંચાડે તે સાપરાધી ગણાય. આવા સાપરાધીને ગૃહસ્થા તદ્દન જતા કરી શકે નહિં, એટલે કે તેની સામે લડે અને તેને ચૈાગ્ય દંડ કે શિક્ષા આપે. વ્રતધારી રાજાએ, મંત્રીએ તથા દંડનાયકા આ રીતે શત્રુએ સામે લડ્યા છે અને તેમણે દેશ, સમાજ તથા ધર્મની રક્ષા કરેલી છે. તેથી ગૃહસ્થને નિરપરાધી ત્રસ જીવેાની હિસાના ત્યાગ અને સાપરાધીની યતના હાય છે.
નિરપરાધી ત્રસ જીવાની હિંસા એ પ્રકારે થાય છેઃ એક તેતા સ’કલ્પથી એટલે ઇચ્છા કે ઇરાદાપૂર્વક અને ખીજી આર‘ભથી એટલે જીવનની જરૂરીઆત માટે કરવી પડતી પ્રવૃત્તિથી. આ એ પ્રકારની હિં'સામાંથી ગૃહસ્થાને સ’કલ્પપૂર્વક નિરપરાધી ત્રસ જીવની હિંસા કરવાના ત્યાગ અને આરભની યતના હોય છે.
