________________
૪૪
[ જિને પાસના
(૪) સમુચ્છિન્ન ક્રિયાઽનિવૃત્તિ-જ્યારે શરીરની શ્વાસે શ્વાસ આદિ સૂક્ષ્મ ક્રિયા પણ અધ થઈ જાય અને આત્મ-પ્રદેશો સવથા નિષ્કપ થઈ જાય ત્યારે આ ધ્યાન પ્રાપ્ત થયું ગણાય છે. તેમાં સ્થૂલ કે સૂક્ષ્મ કોઈપણ પ્રકારની માનસિક, વાચિક કે કાયિક ક્રિયા રહેતી નથી. આ ધ્યાનના કાળ માત્ર અ, ૬, ૩, , હૂઁ એ પાંચ હસ્વ અક્ષર એલીએ એટલેા જ હાય છે. આ ધ્યાનના પ્રતાપથી બાકી રહેલાં સર્વે કર્માં ક્ષીણ થઈ જતાં આત્મા પોતાની સ્વાભાવિક ઊર્ધ્વ ગતિથી લાકના અગ્રભાગે પહોંચે છે અને ત્યાં આવેલી સિદ્ધશિલામાં સ્થિર થઈ ને અનંતકાળ સુધી અનિવ ચનીય સુખના ઉપભેગ કરે છે.
શુકલ ધ્યાનના છેલ્લા બે પ્રકારામાં શ્રુતજ્ઞાનનું આલંબન હાતુ નથી, એટલે તે નિરાલખન ધ્યાન કહેવાય છે. અલખત્ત, આમાં મનનુ' એકાગ્ર ચિંતન નથી, કિન્તુ કાયિક એકાગ્રભાવસ્થિરતાને પણ ધ્યાન ગણ્યુ* હાવાથી એને ધ્યાન કહ્યુ' છે.
પૌદ્ગલિક સુખની તીવ્ર આકાંક્ષા રાખનારા સ પ્રાણીઓને આર્ત્ત ધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાન થવું સહજ છે. તેમાં કાઈ વિશેષ પ્રયત્ન કરવા પડતા નથી; પરંતુ ધમધ્યાન વિશિષ્ટ પ્રયત્નની અપેક્ષા રાખે છે, કારણકે જ્યારે આપ્ત ધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાનને ત્યાગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે જ ધમ ધ્યાનમાં પ્રવેશ થાય છે અને વૈરાગ્ય તથા
