________________
૧૧૯
- વિવેચન–સંગ્રડ નયના ભેદક વિષયને દર્શાવનાર વ્ય વહાર નય કહેવાય છે. જેના દ્વારાએ સંગ્રહ નય ના વિષયને વ્યવહાર થાય તે વ્યવહાર નયના પણ બે પ્ર કાર છે (૧) સામાન્ય સંગ્રહ નયને ભેદક વ્યવહાર નય અને (૨) વિશેષ સંગ્રહને ભેદક વ્યવહાર નય છે. હવે બે ભેદને માટે ઉદાહરણ કહે છે. સામાન્ય સંગ્રહ ભેદક વ્યવહાર નયનું ઉદાહરણ એવું છે કે જીવ અને અજીવ એવા બે દ્રવ્ય છે. કેઈ કહેશે કે જીવ અને અજીવ બને પરસ્પર વિરૂદ્ધ ધર્મવાળા છે છતાં બંનેની દ્રવ્ય સંજ્ઞા કેમ થઈ શકે? તેના જવાબમાં સમજવાનું છે કે દ્રવ્યને અર્થ એ છે કે જે અનેક પયયમાં પ્રાપ્ત થઈ જાય તે દ્રવ્ય અને તે પ્રમાણે જીવ અને અજીવ બંને સાધારણ દ્રવ્યપદથી ગ્રહણ કરાય છે જેમકે જીવ ના દેવ મનુષ્ય તિર્યંચ નારકી વિગેરે પર્યા છે તેમ અજીવ સુવર્ણ મૃત્તિકાદિ દ્રવ્ય પણ ઘટ, કુંડળ, શરાબ આદિ પર્યાયમાં પ્રાપ્ત થાય છે. જીવ અને અજીવ બંનેના પર્યાયમાં દ્રવ્ય અનુગત છે. માટે દ્રવ્ય એવું પદ જીવ અજીવ બંનેને માટે સામાન્ય સંગ્રહ છે. માટે પ્રથમ ભેદ સામાન્ય સંગ્રહ ભેદક વ્યવહારનય સમજે. બીજો ભેદ વિશેષ સંગ્રહુ ભેદક વ્યવહાર નય કહો છે તેનું તાત્પર્ય એવું છે કે જીવ દ્રવ્યના સંસારી
