________________
છાની જાતેનાં જુદા જુદા નામે–
પૃથ્વીકાય-ખાણમાં હોય ત્યાં સુધી વધે છે, એટલે ચેતનાવાળા છે. સ્ફટિક, મણિ, રત્ન, પરવાળાં, હિંગલેક, હડતાલ, મણશિલ, પાર, સોનું, રૂપું, ત્રાંબુ, લેતું, સીસું, જસત, કલાઈ. એ સાત ધાતુઓ ખડી, ચમચી, પોચા પથરા, અબરખ, તેજતુરી, ખારે, માટી અને પાષાણની તમામ જાતિ, સુર, લુણ વિગેરે પૃથ્વીકાયના જીવે છે. બહાર કાઢ્યા પછી અચિત્ત બનાવાય છે.
અપૂકાય–ભૂમિનું તથા આકાશનું પાણી, ઝાકળ, બરફ, કરા, લીલી વનસ્પતિ ઉપરનું પાણી, ધુમ્મસ, ઘનેદધિ વિગેરેમાં અપકાયના જીવે છે. પાણીના એક જ બિન્દુમાં અસંખ્યાત જી હોય છે, તે દરેકનાં શરીર જુદા જુદા છે. (પાણીમાં હાલતા ચાલતા જી ત્રસ કહેવાય છે, તેઓને શરીર અને એમ બે ઇન્દ્રિય હોય છે.) સ્થાવર જીને ફક્ત શરીર હોય છે.
તેઉકાય-અગ્નિનાં જી-અંગારા, જવાળા, તણખા, ઉલ્કાપાત, અશનિ, કણિયા, ખરતા તારા, વિજળી, વિગેરે અગ્નિકાય જીવે છે, ચકમકથી પણ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે. વડવાનળ પણ અગ્નિ છે.
વાઉકાય—ઊંચે જતે વાયુ, નીચે જતે વાયુ, શુદ્ધવાયુ, મંદવાયુ, ગુંજારવ કરતે વાયુ, ઘનવાત (ઘાટો) તનવાત (પાતળો) વિગેરે વાયુકાયનાં ભેદ જાણવા.
વનસ્પતિકાય–સાધારણ વનસ્પતિકાય ૩૨ પ્રકારે તથા (નિમેદ) પાંચ વર્ણની નીલકુગ વિગેરે અનંતકાયના જીવે છે.
