________________
બત્રીશી-૧૮, લેખાંક-૯૭
૧૦૫૯ અમંદસંસ્કાર-પટુતરભાવના-દઢસંસ્કાર... આવો ક્રમ હોય છે. આ ક્રમ, વિપરીત સંસ્કાર, સર્વથા નામશેષ થઈ જાય, અનુકૂળ સંસ્કાર એટલા અતિદઢ થઈ જાય કે જેથી ભાવ્યમાન જ્ઞાનાદિ સંપૂર્ણ રીતે આત્માસાત્ થઈ જવાથી સાહજિક બની જાય... ત્યાં સુધી ચાલે છે.
ભાવનાયોગ પછી હવે ધ્યાનયોગ : ઉપયોગમાં વિજાતીય પ્રત્યય એટલે કે બીજો કોઈ વિચાર ઘુસી ન જાય એ રીતે એક જ વિષયપર શુભ બોધની = શુભ ઉપયોગની ધારા ચાલે એ ધ્યાન છે. એ સૂક્ષ્મ આભોગથી યુક્ત હોય છે.
પુદ્ગલ પરિવર્તનશીલ છે... એટલે એમાં ફેરફાર થયા જ કરે, વળી જીવ પુગલને જ અનાદિકાળથી પ્રધાનતા આપતો આવ્યો છે. એટલે પુદ્ગલમાં મનપસંદ ફેરફાર થયો હોય તો રાગ, ને નાપસંદ ફેરફાર થયો હોય તો દ્વેષ.. આમ પૌગલિક ફેરફારને આધીન ચિત્તવૃત્તિઓ (= ઉપયોગ) પણ રાગ-દ્વેષ વચ્ચે ઝોલા ખાયા કરે છે, સ્થિર થઈ શકતી નથી... પણ “મારે ને પુગલને શું લાગે વળગે ?' વગેરે રૂપે પુગલ પ્રત્યેની અપ્રાધાન્યદષ્ટિને અધ્યાત્મભાવનાયોગ દ્વારા વધુ ને વધુ ગાઢ બનાવ્યા કરાય તો એક એવી અવસ્થા આવે છે કે પુદ્ગલમાં આસમાની-સુલતાની થઈ જાય તો પણ જીવ એને ગણકારતો નથી, અને તેથી એ પૌગલિક ફેરફારો ચિત્તને કશી અસર કરી શકતા નથી, રાગ કે દ્વેષ વચ્ચે ઝોલા ખવડાવી શક્તા નથી. તેથી ચિત્તની પ્રદીપની સ્થિર જ્યોત જેવી સ્થિર અવસ્થા પેદા થાય છે. એટલે એ વખતે ચિત્ત, કોઈ એક પદાર્થ અંગે પ્રશસ્ત કહી શકાય એવું ઉત્પાદાદિવિષયક સૂક્ષ્મ ઉપયોગવાળું બને છે. ને એ જ ઉપયોગમાં સ્થિર રહે છે. આ ધ્યાન યોગ છે. આ યોગકાળે વિકલ્પો જ ન ઊઠે એવી અવસ્થા નથી, પણ જેમ અબજોપતિ માણસ એક રૂપિયાના ફેરફારને પ્રાધાન્ય ન આપે એમ વિકલ્પોને પ્રાધાન્ય આપવાનું હોતું નથી. માટે એ વિકલ્પો સ્થિર
