________________
રૂપે સમજે; તે મિથ્યાત્વ મોહનીય, જે અશુદ્ધ દલિક રૂપ છે.
મિશ્ર મોહનીયઃ જે કર્મના ઉદયથી આત્માને તત્ત્વ કે અતત્ત્વ બન્ને પ્રત્યે સમાનપણે તત્ત્વ બુદ્ધિ થાય, સર્વધર્મ સમાન લાગે તે મિશ્ર મોહનીય. તે મોહનીય કર્મના શુદ્ધાશુદ્ધ દલિક રૂપ છે.
ચારિત્ર મોહનીયઃ જે કર્મના ઉદયથી આત્મા ચારિત્રના સુંદર ફળને જાણવા છતાં ચારિત્ર ગ્રહણ કરી શકતો નથી, ચારિત્ર વિષયક મૂઢતાને વશ થઇ જાય, તે ચારિત્ર મોહનીય. આ કર્મ આત્માના ચારિત્ર ગુણનો ઘાત કરે છે. ચારિત્રા મોહનીયના બે ભેદ છે – ૧) કષાય ચારિત્ર મોહનીય ૨) નોકષાય ચારિત્ર મોહનીય.
કષાય ચારિત્ર મોહનીયઃ જેના દ્વારા સંસાર ભ્રમણમાં વધારો થાય તે કષાય. ક્રોધ, માન, માયા, લોભ એ ચાર કષાય છે. જે કર્મના ઉદયથી આત્મા કષાય મય બની જાય, ક્રોધાદિ કષાય રૂપે જેનું વદન થાય તે ચારિત્ર મોહનીય કર્મ.
આ ચાર કષાયની તીવ્રતા, મંદતાના આધારે તેના ચાર ભેદ થાય છેઃ ૧) અનંતાનુબંધી ક્રોધ, માન, માયા, લોભ; ૨) અપ્રત્યાખ્યાની ક્રોધ, માન, માયા, લોભ; ૩) પ્રત્યાખ્યાનાવરણ ક્રોધ, માન, માયા, લોભ ૪) સંજવલન ક્રોધ, માન, માયા, લોભ. આ રીતે કષાયના ૧૬ ભેદ થયા.
અનંતાનુબંધી કષાયઃ જે કષાયની પરિણામ ધારાનો અંત દેખાતો નથી, જેની કોઇ સીમા કે મર્યાદા હોતી નથી, તે અનંતનુબંધી કષાય. તેના કારણે જીવાત્મા અનંતકાળ સુધી સંસારમાં ભ્રમણ કરતો રહે છે. તે આત્માના સમ્યકત્વ ગુણનો ઘાત કરે છે.
અપ્રત્યાખ્યાની કષાયઃ જે કષાયના ઉદયથી જીવને કોઇ પણ પ્રકારના પ્રત્યાખ્યાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી તે.
પ્રત્યાખ્યાનાવરણ કષાયઃ જેના ઉદયથી સર્વવિરતિ રૂપ પ્રત્યાખ્યાન થઇ શકતા નથી તે.
૧૬૮
