________________
ર
.
(૪) રાસાયણિક ખાતર અને જંતુનાશક દવાઓનો ઉપયોગ ચાલુ જ રાખવો પડે કે એને બંધ કરવાનો પણ કોઈ રસ્તો છે ?
(૫) ગાય બળદને આજ પૂરું કામ નથી મળતું. પૂરું કામ મળ્યા વિના એમને જીવવાનો કોઈ સંભવ નથી. શું માણસ અને પશુને પૂરું કામ મળે એવો કોઈ રસ્તો છે ?
આ પંચ મુદ્દા તારવીને પછી બજાજજી લખે છે :
“આમ પાંચ પાયાના સવાલો આપણી સામે છે. પ્રત્યક્ષ પ્રયોગ દ્વારા એનો જવાબ દેવાનો રહે છે. આપણે ઊંડાણથી વિચાર પણ કરવાનો છે અને પ્રયોગ પણ કરવાનો છે.”
શ્રી જોશીજીના પ્રશ્નોના બજાજજીએ સુંદર અને ઉચિત જવાબો ઉપરોક્ત મુલાકાતમાં જ આપી દીધા છે. તેમ છતાં ઉપરના મુદ્દાઓ વિચારવા માટે બજાજજીએ જાહેરમાં મૂક્યા છે.
આ વિચારણામાં પ્રધાન મુદ્દો એકમાત્ર અર્થના પ્રાબલ્યનો છે. કેટલાક વિચારકો કહેતા પણ હોય છે કે “અર્થની સાથે નીતિ જેવા શબ્દો જોડવાની કશી જરૂર નથી. અર્થ એટલે અર્થ. નીતિ સાથે અર્થને કોઈ સંબંધ નથી.” જગતના વ્યવહારો એકમાત્ર પૈસાથી જ ચાલે છે એમ આનો અર્થ થયો ગણાય.
વ્યવહારમાં પૈસાનું મહત્વ જ નહિ, પ્રભુત્વ પણ સ્વીકાર્યા પછીયે કહેવું જોઈએ કે માણસનું જીવન માત્ર અર્થલક્ષી નથી.
નીતિ, ધર્મ કે અધ્યાત્મ શબ્દને એક બાજુ રાખીએ અને કેવળ અર્થને જ કેન્દ્રમાં રાખીએ તો માણસ અનીતિ કરીને વધુ ધનસંપત્તિ એકઠી કરે એમાં કોઈ હરકત ન માનવી જોઈએ. આ સ્પર્ધામાં વધુ અનીતિ કરવાવાળો જ આગળ નીકળી જાય એ સ્વાભાવિક છે અને પછી ધન મેળળવા જ નહિ, એને સાચવવા પણ, ધનબળ અને રાજ્યસત્તાના બળની સાંઠગાંઠ અનિવાર્ય બને. અંતિમમાં યુદ્ધ પણ આવી પડે.
નૈતિક મૂલ્યો અને નૈતિક વહેવારને નેવે મૂકીને મેળવેલો અર્થ છેવટે તો તે વ્યક્તિ અને સમાજ બંનેને માટે નિરર્થક જ બને છે. નુકસાન જ કરે છે. એટલે જ ‘નીતિનો રોટલો જેવા શબ્દ પ્રયોગનું મૂલ્ય કેવળ આદર્શવાદ નથી, જીવનના
અનુભવની આંખે
