________________
૧૪
દૃષ્ટિબિંદુ જોયા પછી હવે શ્રેષ્ઠદાન કયું? એ સમજવું સહેલું થશે.
અમને એમ લાગે છે કે, અભયદાન કે સંયમની શ્રેષ્ઠતાની દિશામાં એક ડગલુંય ભરી શકાય તેવું દાન ન્યાય સંપન્ન આજીવિકાનું સાધન જરૂરતમંત લોકોને આપવું એ આજે ઉત્તમદાન કહી શકાય. અન્નદાન, વસ્ત્રદાન, નેત્રદાન કે આરોગ્ય, કેળવણી, પાણીની સગવડ જેવાં માનવરાહતનાં કામોમાં અપાતા દાનનું પણ મહત્ત્વ છે જ. મસીદ, ગુરુદ્વારા જેવાં ધાર્મિક સ્થાનકો બાંધવામાં તો લોકો ઘેલછા કહી શકાય એમ અઢળક નાણાં ખર્ચતા હોય છે. પરંતુ માણસ સ્વમાન અને ગૌરવપૂર્વક, ન્યાયસંપન્ન નીતિનો રોટલો રળી શકે, કોઈની પાસે એને હાથ લાંબો કરવા જેવી લાચારી ભોગવવી ન પડે, ખુશામત કરવી ન પડે, નિર્ભયતાથી જીવી શકે, એ માટે દરેક માણસ પાસે પોતાનું આજીવિકા રળવાનું સાધન હોવું જરૂરી છે. તે સાધન આપવામાં દાન અપાય એનો મહિમા અને મહત્ત્વ વધુ છે.
કવિએ કહ્યું છે તેમ “ભાખરી આપી ભીખારી ન રાખો એ ધનના ધણી ધર્મ તમારો.”
આ કાવ્ય કડીનો મર્મ પણ એ જ સમજાવે છે. સાધન આપવું એ ધર્મકાર્ય છે. અને એની સાથે સાથે એ સંસ્કાર સંપન્ન પણ બને એ માટે સંસ્કારી અને સત સાહિત્યનું પ્રચાર કાર્ય પણ જરૂરી છે.
દાન આપનાર વિવેકદૃષ્ટિથી સુપાત્ર વ્યક્તિ કે સુપાત્ર સંસ્થાની પસંદગી કરી શકે. છેલ્લા એક પ્રશ્ન ઈન્કમટેક્ષ ન ભર્યા હોય તેવા દાનની યોગ્યતા વિષે હવે આગળ ઉપર વિચારીશું.
વિશ્વ વાત્સલ્ય : ૧૬-૧૦-૧૯૮૬
પરિગ્રહવ્રત અને રાવી સંયમ એટલે પરિગ્રહનો ત્યાગ એટલું જ નહિ, પણ પરિગ્રહવૃત્તિનો ત્યાગ. જે પરિગ્રહવૃત્તિના ત્યાગના ધ્યેયે પરિગ્રહને ત્યાગે છે એ જ આદર્શ નિષ્પરિગ્રાહી બની રહી શકે છે. નહિ તો એ એક ક્ષેત્ર મૂકી બીજા ક્ષેત્રમાં જતાં ત્યાંય એક મૂકી બીજો પરિગ્રહ વધારવાનો. જેણે વૃત્તિમાં નિષ્પરિગ્રાહીપણું મેળવ્યું હશે તે જગતના કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં જાય તોય નિષ્પરિગ્રહી રહી શકવાનો. જૈનદર્શનમાં “રાવી”ની પરિપાટી ચાલે છે તે આ અપેક્ષાએ છે.
ઉપયોગિતાની દૃષ્ટિએ પદાર્થોની મર્યાદા કરી પરિગ્રહવૃત્તિને રોકવાનો પ્રયોગ આદરવો એનું નામ સંયમ. અને આત્મરક્ષાનું ધ્યેય જાળવીને સંયમી ભાવનાથી જે ક્રિયા થાય તેનું નામ અહિંસા. (‘આચારાંગમાંથી) સને ૧૯૩૨
- “સંતબાલ'
અનુભવની આંખે
