________________
તિરસ્કારવાનો કાયદેસરનો પરવાનો માની શક્યા હોત, પરંતુ જેણે જાતનું જ વિલોપન કરી નાખ્યું હતું, તેણે જાતિ તો ક્યાંથી ઊભી રાખી હોય? જાત અને જાતિથી પર છતાં જાતિવંત એટલે પ્રભુગૌતમ!
બીજું મદસ્થાન કુળનું છે. કુળ ઊંચું હોય તો કોના ખભા ઊંચા ન થાય? સંસારી અવસ્થામાં ઉચ્ચ ગોત્રીય વસુભૂતિ બ્રાહ્મણનું કુળ હતું. દીક્ષા અંગીકાર કરીને કુળ અને કુટુંબના સંબંધનું પંચનામું કરી નાખ્યું. જોકે, પૂર્વની તેવા પ્રકારની પરંપરાને કારણે ગૃહસ્થાવસ્થાના ગૌતમ ગોત્રની ઓળખાણ તો ઊભી જ રહી. એટલી હદે તે ઓળખાણ ઊભી રહી કે ગોત્રનું નામ જ તેમનું મુખ્ય પરિચાયક બની ગયું.
વળી, હવે તો તે પ્રભુ વીરના વંશજ બન્યા. વીરના વરિષ્ઠ કુળના જ્યેષ્ઠ વંશજ બન્યા. વીરના વરિષ્ઠ કુળના જ્યેષ્ઠ સંતાન હતા છતાં કુળગર્વનો લેશમાત્ર સ્પર્શ ક્યાં હતો? હા, પ્રભુવીરના દાસ તરીકેનું ગૌરવ ભારોભાર હતું. ‘પ્રભુ વીર જેવા મને નાથ મળ્યા! હું તેમનો ચરણકિંકર! આ રંકને આવું સેવા સામાન્ય સાપડ્યું! ન્યાલ થઈ ગયો હું, માલામાલ થઈ ગયો હું.' ત્રિલોકપૂજ્યની પૂજા મળ્યાનું આવું ગૌરવ પ્રભુ ગૌતમની રગરગમાં હતું. આવું ગૌરવ ક્ષાયોપથમિક ભાવનું ફરજંદ છે અને બીજાને હડફેટમાં લેતો કે તિરસ્કૃત કરતો પેલો ગર્વ તો ઔદયિકભાવ હોવાથી સર્વથા વર્જ્ય છે. ગૌરવના લેબાશમાં પાછો ગર્વ ઘૂસી ન જાય તેની કેટલી સાવધાની રાખવી પડે! ગૌરવ અને ગર્વ વચ્ચેની ભેદરેખા અત્યંત નાજુક છે, પરંતુ પ્રભુ ગૌતમે તે નાજુક ભેદરેખાનો ભંગ ક્યારેય થવા ન દીધો. તેમનામાં નખશિખ પ્રભુ વીરના દાસત્વનું ગૌરવ ઝળહળતું હતું, પણ ગર્વની લાગણીનો એક કાદવ-છાંટણો પણ ત્યાં સ્પર્યો નહોતો.
–
ગૌતમ ગોષ્ઠિ ૪૩.
