________________
૫. એકાંતિકની મુક્તિ
ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્યયુક્ત ભગવાનની ભક્તિ કરે તે એકાંતિક કહેવાય. જેને ભગવાન વિના બીજી કોઈ વાસના ન હોય, પોતાને બ્રહ્મરૂપ માનીને ભગવાનની ભકિત કરતો હોય તે એકાંતિક ભક્ત કહેવાય. એકાંતિક ભક્ત પોતાનું રૂપ, દેહ માને નહીં. પોતાને ચૈતન્યરૂપ માને. સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય સહિત ભગવાનની ભક્તિ કરે અને ભગવાન સિવાય બીજા કોઈ પદાર્થની વાસના રાખે નહીં. | મુતિ તો ભક્તિથી થાય છે. પરંતુ ભકિત નિર્વિન રહેવા સારુ ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય, જે ભકિતના સહાયરૂપ “ઉપકરણ' છે, તેનું રક્ષણ અત્યાવશ્યક છે. ધર્મ ભકિતનું મસ્તક છે, જ્ઞાન ભક્તિનું હૃદય છે, વૈરાગ્ય ભકિતનો ચરણ છે, ભકિત ધર્મ સહિત, જ્ઞાન સહિત, વૈરાગ્ય સહિત કરવી, આત્મનિષ્ઠા, વૈરાગ્ય અને ધર્મ ભક્તિનો સહાયરૂપ ઉપકરણ છે. ભગવાનની ભક્તિ વિના એકલું બ્રહ્મજ્ઞાન અથવા એકલો વૈરાગ્ય મોક્ષ કરી શકતા નથી. આત્મનિષ્ઠા, વૈરાગ્ય અને ભગવાનને વિશે ભક્તિ એ ત્રણે ભેળાં હોય ત્યારે કોઈ જાતની ખોટ ન કહેવાય. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ એ ચારેને એકબીજાની અપેક્ષા છે.
४६
