________________
૨૦૦
ભગવાન બુદ્ધ
લે–અહિતાનુકંપી, હે ગોતમ. ભવ–આવા માણસનું મન મૈત્રીમય હશે કે વૈરમય ? લો–વૈરય, હે ગૌતમ. ભ૦–વૈરય ચિત્તવાળો માણસ મિથ્યાદષ્ટિ થશે કે સમ્યગ્દષ્ટિ? લે–મિથ્યાદષ્ટિ, હે ગોતમ. કુશલકર્મથી અકુશલ ઉપર વિજય મેળવે
અહીં અને બીજી ઘણી જગ્યાએ ભગવાન બુદ્ધ એવું પ્રતિપાદન કર્યું છે કે, ચાલતી આવેલી અકુશલ રૂઢિની વિરુદ્ધ કોઈ કુશલ વિચાર સૂઝે તે લેકમાં તેનો પ્રચાર કરવો એ સજન પુરુષનું શ્રેષ્ઠ કર્તવ્ય છે. ખરાબ કર્મો કરવાવાળાને કાંઈ ન કહેવું અથવા પિતે તેની જેમ વર્તન કરી તેને તેવા કર્મો કરવા દેવાં, એ તેનું કર્તવ્ય નથી.
બ્રાહ્મણે એમ કહેતા કે યજ્ઞયાગ અને વર્ણવ્યવસ્થા એ બને પ્રજાપતિએ જ ઉત્પન્ન કરેલાં હેવાથી તેને અનુસરીને થતાં કર્મો પવિત્ર છે. પણ ભગવાન બુદ્ધ કહે છે કે તૃષ્ણામાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં હિસાદિક કર્મો કદી પણ શુદ્ધ હોઈ શકે નહિ. આને લીધે માણસ વિષમ માર્ગમાં બદ્ધ થયો છે અને તે કર્મોની વિરુદ્ધ હોય તેવાં કુલકર્મોનું આચરણ કરવાથી જ તે આ વિષમ માર્ગમાંથી છૂટી શકશે. મઝિમનિકાયના સલ્લેખ સુત્તમાં (નં. ૮) ભગવાન કહે છે, “હે યુન્ડ, બીજાઓ હિંસકવૃત્તિથી વર્તે છે ત્યાં આપણે અહિંસક થઈએ. તેથી આપણી સફાઈ * થશે. બીજા પ્રાણઘાત કરે છે ત્યાં આપણે પ્રાણઘાતથી નિવૃત્ત થઈ છે. તેથી આપણી સફાઈ થશે. બીજાઓ ચોરી કરે છે ત્યાં આપણે ચેરીથી નિવૃત્ત થઈએ બીજા અબ્રહ્મચારી છે ત્યાં આપણે બ્રહ્મચારી થઈએ; બીજાઓ જ બોલે છે, ત્યાં આપણે અસહ્ય વચનથી નિવૃત્ત થઈએ; બીજાઓ ચાડી ખાય છે, ત્યાં
* શંખ વગેરે પદાર્થોને ઘસીને સાફ કરે છે તે ક્રિયાને સલ્લેખ કહે છે. અહીં સફાઈ શબ્દ આત્મશુદ્ધિના અર્થમાં વાપર્યો છે.
