________________
નિજાય - વળી પરતત્ત્વ કેવું છે? નિદ્વન્દ્ર છે. તે દ્વન્દ્ર રહિત છે. સુખ-દુઃખ, રાગ-દ્વેષ, ઉંચ-નીચે, આગળ-પાછળ, મોટુ-નાનું. આ બધા દ્વન્દ્રો એકબીજાના પ્રતિસ્પર્ધી વસ્તુના અસ્તિત્વથી થયેલા છે. સુખ છે તો તેનું પ્રતિસ્પધી દુઃખ છે. પણ પરતત્ત્વનું પ્રતિસ્પર્ધી જોડી કોઈ મળતું જ નથી તે પોતે એક છે, નિરાળ છે માટે પરતત્ત્વ નિદ્વન્દ સ્વરૂપ છે.
નિતરાય - વળી આ પરતત્ત્વ કેવું છે? નિસ્તરંગ છે. તરંગ રહિત છે. જેમાં સમુદ્રનો મધ્યભાગ તરંગ રહિત હોય છે તે સ્તિમિતોદધિ જેવું પરતત્ત્વ નિસ્તરંગ છે. તરંગ અલિત હોય છે. અર્થાત્ સમુદ્રમાં તરંગ-અલના પામતું જલનું વહેણ કાંઠા તરફ જતું દેખાય છે. તેવી અલના પરતત્ત્વમાં નથી. તે અસ્મલિત હોવાથી નિસ્તરંગ છે. જેમ આકાશમાં કોઈ વસ્તુ અલિત થતી નથી તેમ પરતત્ત્વ અખંલિત છે માટે તે નિસ્તરંગ છે. - નિર્મથે - વળી પરતત્ત્વ કેવું છે? નિર્મિ છે. ઉર્મિ રહિત છે. ઉર્મિ એટલે ઉભરાની જેમ સપાટી કરતાં બહાર આવવું તે. પરતત્ત્વ પોતાના સ્વરૂપની બહાર જરાપણ આવતું નથી. પોતાના લેવલમાં જ રહે છે. અર્થાત્ તે જે સ્થિતિમાં છે તે સ્થિતિમાં જ સદાય રહેનારું છે. તેમાંથી બહાર આવીને ઉર્મિ સ્વરૂપ ધારણ કરતું નથી માટે પરતત્ત્વ નિર્મિ છે.
નિરામયાય - વળી પરતત્ત્વ કેવું છે? નિરામય છે. આમ રહિત છે. બાહ્ય-અત્યંતર રોગો તેને સ્પર્શતા નથી અથવા તેમાં ઉદ્ભવતા નથી. બાહ્ય રોગો પહ્માદિ. અત્યંતર રોગો જન્મ, જરા, મરણ અને તેના કારણરૂપ કર્યો. આ બંને આમયો પરતત્ત્વને સ્પર્શતા નથી કારણ કે પરતત્ત્વ કોઈના સંબંધમાં આવતું નથી. જડવસ્તુ કર્માદિ તેની પાસે આવીને કાંઈ કરી શકતા નથી કે જેથી તે
૭ ૨
શકાય
