________________
૧૩૦
સૂત્ર સંવેદના
૪. સૂક્ષ્મ નિયમાં થનારા આગારો :
સુહહિં સંવાદિઃ સૂક્ષ્મ અંગનું સંચાલન થવાથી.
શરીરના અંગોનું સૂક્ષ્મ ફુરણ, આંખના પોપચાનું ફરકવું, ગાલનું ફરકવું, હાથપગના સ્નાયુઓનું હલવું, રૂંવાડા ઉભા થવા વગેરે ક્રિયાઓ આપણી ઈચ્છા કે પ્રયત્નને આધીન ન હોઈ શરીરમાં ગમે ત્યારે થવાનો સંભવ હોય છે. તેથી તેનો સમાવેશ પણ અપવાદમાં કરેલો છે. '
સુદહિં વેસ્ટરંવાહિં ઃ સૂક્ષ્મ રીતે શરીરની અંદર કફ તથા વાયુનો સંચાર થવાથી.
કફ અથવા વાયુનો સૂક્ષ્મ સંચાર થવાની ક્રિયા શરીરમાં નિરંતર ચાલ્યા કરે, છે. કાયાનો આ સૂક્ષ્મ વ્યાપાર આપણા હાથમાં નથી તેથી અપવાદમાં ગણેલ છે.
સુહુહિં લિસિંચાKિ: સૂક્ષ્મ રીતે દૃષ્ટિ હલાવવાથી.
આંખનું મટકું મારવું, સૂક્ષ્મ રીતે દૃષ્ટિનું ફરકવું, આંખનો પલકારો થવો તે સહજ ક્રિયા જ છે. તેથી તેને અપવાદમાં ગણાવી છે.
આમ જુઓ તો કાયોત્સર્ગમાં દૃષ્ટિને કોઈપણ ચેતન કે અચેતન વસ્તુ પર સ્થિર કરવામાં આવે છે. પરંતુ સંભવ છે કે, આ પ્રસંગે કોઈ વાર દૃષ્ટિ હાલી પણ જાય. કારણ કે, મનની માફક તેને પણ સ્થિર કરવી દુષ્કર છે. જો કે મહાસત્ત્વશાળી પુરુષો તે કરી શકે છે, પણ સામાન્ય આત્માઓને માટે તે પૂરેપૂરી રીતે શક્ય નહિ હોવાથી અપવાદમાં ગણાવી છે.
આ ત્રણેય ક્રિયા નિયમાં થનારી છે. અગાઉના ત્રણ પ્રકારના આગારો સહજ ઉઠનારા હતા પણ તેને થોડોક સમય અટકાવી શકાય તેવા હતા, જ્યારે આ ત્રણ પ્રકારના સૂક્ષ્મ સંચારને અટકાવવા આપણો પ્રયત્ન કામ લાગતો નથી, તે અવશ્ય થનારા જ છે, તેથી જ આ સૂત્રમાં તેની છૂટ રખાયેલી છે. ૫. બાહ્ય નિમિત્તે જન્મનારા આગારો:
હવામાં ગાળાાિં : આ કે આ સિવાયના અન્ય આગારો વડે.
