________________
૧૬૭
નથી. અહીં પણ ઉપસર્ગને ગતિસંજ્ઞા હોવાથી ગતિī... ૩-૧-૪૨ થી તત્પુરૂષ સમાસ થયો છે.
અપ થી પરમાં રહેલ શૃની પૂર્વમાં સ્ નો આગમ અપા... ૪-૪૯૫ થી થાય છે. પણ ચતુષ્પાદ, પક્ષિ અને શ્વાન અનુક્રમે હૃષ્ટ, અન્નનો અર્થી અને આશ્રયનો અર્થી હોતે છતે સ્ નો આગમ થાય છે. અહીં તેવો અર્થ નથી માટે આ સૂત્રમાં સ્ નો આગમ નિપાતન કર્યો છે.
હ્ર ધાતુને યુવŕ... ૫-૩-૨૮ થી અભ્ પ્રત્યય થયો છે તેથી ર કૃદન્ત થયું છે.
ઉપરના ઉદાહરણમાં દંત્ય સ્ વાળા ઉદાહરણ છે. હવે તાલવ્ય શ્ વાળામાં હરિશ્ચન્દ્રઃ ઋષિવિશેષ. અને રિશ્વન્દ્ર: દેશ અથવા વ્યક્તિવિશેષ. અને મૂર્ધન્ય ર્ અંતવાળામાં શતી = જલેબી અને રાતી = માછલી વગેરે થાય છે.
परत: स्त्री पुम्वत् स्त्र्येकार्थे ऽनूङ् । ३-२-४९.
અર્થ:- પરતઃ-વિશેષ્યના વર્શથી થયેલ સ્ત્રીલિંગ નામ, સ્ત્રીલિંગમાં વર્તતું એકાર્થક નામ ઉત્તરપદમાં હોય તો પુંવ થાય છે જો તે પ્ પ્રત્યયાન્ત ન હોય તો.
=
=
સૂત્ર સમાસઃ- પરસ્માત્-પરત:, પુમાર્ વ-ખુમ્વત્. સ્ત્રી = તદ્ વાર્થ ૬સ્થેાર્થ તસ્મિન્. (કર્મ) અથવા હ્રિયામ્ પાર્થં-સ્થેાર્થ, તસ્મિન્. ૧ ડ્-બતૂર્ (નગ્. તત્પુ.)
વિવેચનઃ- વર્શનીયમાર્ય અહીં દર્શનીયા અને માર્યા નામનો પાથૅ... ૩૧-૨૨ થી બહુવ્રીહિ સમાસ થયો છે. અને વર્જીનીયા નામ પરતઃ સ્ત્રીલિંગ હોવાથી આ સૂત્રથી પુંવત્ થયું છે.
પરત કૃતિ વિમ્ ? દ્રોળીમાર્ય: - દ્રોળી અને માર્યા નામનો જાર્યું... ૩-૧-૨૨ થી બહુવ્રીહિ સમાસ થયો છે. પણ દ્રોળી નામ પરતઃ સ્ત્રીલિંગ નથી સ્વાભાવિક સ્ત્રીલિંગ છે તેથી આ સૂત્રથી કુંવાવ ન થયો.
