________________
૧૧૯
द्विकृष्णः
અહીં દ્વિ અને હ્રા નામનો જા... ૩-૧-૨૨થી
બહુવ્રીહિ સમાસ થયો છે. અને દ્વિ નામ આ સૂત્રથી પૂર્વપદમાં આવ્યું
છે.
-
hl: I ?--??.
અર્થ:- બહુવ્રીહિ સમાસમાં સર્વ (બધા) ô પ્રત્યયાત્ત (વિશેષણ હોય કે વિશેષ્ય હોય) નામનો સમાસમાં પૂર્વ પ્રયોગ થાય છે.
વિવેચનઃ- ત: અહીં ત અને ટ નામનો પાથૅ... ૩-૧-૨૨થી બહુવ્રીહિ સમાસ થયો છે. અને છ પ્રત્યયાન્ત ત નામનો સમાસમાં આ સૂત્રથી પૂર્વપ્રયોગ થયો છે.
વિશેષળ... ૩-૧-૧૫૦ થી છૅ પ્રત્યયાન્ત નામ વિશેષણ હોવાથી પૂર્વપ્રયોગ સિદ્ધ જ હતો છતાં આ સૂત્ર બનાવ્યું તેથી હવે ત્હ પ્રત્યયાન્ત નામ વિશેષણ હોય કે વિશેષ્ય હોય તો પણ પૂર્વપ્રયોગમાં જ આવશે. અહીં તો વિશેષણ જ છે. પણ વિશેષ્યનું ઉદાહરણ હોય તો વિશેષ ખ્યાલ આવે.
સૂત્ર બહુવચનમાં છે તે. વ્યાપ્તિ માટે છે. વ્યાપ્તિ એ થઈ કે હ્ર પ્રત્યયાન્ત નામ માત્રનો બહુવ્રીહિ સમાસમાં પૂર્વપ્રયોગ થશે. દા.ત. कृतम् प्रियम् अनेन कृतप्रियः અહીં પ્રિયઃ ૩-૧-૧૫૭ સૂત્રથી પ્રિય નામનો વિકલ્પે પૂર્વપ્રયોગ થતો હતો. પણ આ સૂત્ર બનાવ્યું તેથી હવે ત્ત પ્રત્યયાન્ત નામની સાથે જો પ્રિય શબ્દ આવે તો પણ આ સૂત્રથી રુ પ્રત્યયાન્ત નામનો જ પૂર્વપ્રયોગ થાય.
જ્ઞાતિ-જાત-મુબ્રાવેર્નવા । રૂ-૧-૧ર.
અર્થ:- જાતિવાચક નામની સાથે, કાલવાચક નામની સાથે અને સુદ્ઘ વગેરે નામની સાથે હૈં પ્રત્યયાન્ત નામ બહુવ્રીહિ સમાસ પામેલા હોય તો હૈ પ્રત્યયાન્ત નામનો વિકલ્પે પૂર્વપ્રયોગ થાય છે.
સમાસ:- નાતિશ્ચાતથ સુવાબ્ધિ તેમાં સમાહાર:-જ્ઞાતિબાસુહાવિ, તસ્માત્ (સમા.૪.)
