________________
૪]
શ્રી આનંદઘન વીશી. ચિતામાં સાથે બળશે અને લોકો વાજા વગાડશે. આનંદઘનજીને આ અજ્ઞાન-મરણ પર વિચાર આવ્ય, સંસારના મેહની વિષમતા પર વિચાર આવ્ય, કર્મના સ્વરૂપ અને સંસારની વિષમ પર્યટના પર ખ્યાલ આવ્યું અને અજ્ઞાન-કષ્ટ પર વિચાર કરતાં ખરી પ્રીત કેવી હોય, ક્યારે થાય અને કેવી રીતે થાય, તેની ભવ્ય કલ્પના તેમને નૈસર્ગિક રીતે બેસી ગઈ. એટલે એમણે પ્રીતિ–પ્રેમનું આખું સ્વરૂપ આ સ્તવનમાં વણ દીધું. ચોવીશીનું આ પ્રથમ સ્તવત ગાનરૂપે આનંદઘનજીના મુખમાંથી નીકળી પડવાને આ પ્રસંગ હતું, એવી એક લેકવાયકા છે. '
અન્ય કહે છે કે તેમને કઈ જિજ્ઞાસુએ સવાલ કર્યો કે પ્રભુ-પ્રેમ કેવો હોય અને સાચું પૂજન કેમ થાય અને પરમાત્માની સાચી રિઝામણું ક્યારે થાય? તેના જવાબમાં પિતાને થયેલા અનુભવની નેંધણીરૂપે આ સ્તવનની રચના થઈ. એ ગમે તેમ હોય, આ સ્તવનમાં પ્રેમપ્રીતિનું તત્ત્વજ્ઞાન અને સાચી પ્રભુપૂજાની વિચારણું ખૂબ સરસ શબ્દોમાં વગર પ્રયાસે આંતરધ્વનિ તરીકે નીકળી છે. આપણે તે નજરે પ્રેમનું તત્વજ્ઞાન વિચારીએ.
સ્તવન (“કમ પરીક્ષા કરણ કુમર ચલ્યો ”—એ રાગ; રાગ-મારુ ) ઋષભ જિનેસર પ્રીતમ માહરો રે, ઓર ન ચાહું રે કંતઃ રીઝ સાહિબ સંગ ન પરિહરે રે, ભાંગે સાદિ અનંત.
ઋષભ જિનેસર પ્રીતમ માહરો રે. ૧. અર્થ મારે ખરો પતિ-દેવ તે મારો ઝષભદેવ ભગવાન છે અને બીજા કોઈને હું મારા પતિ તરીકે ચાહતી પણ નથી, કારણ કે મારે પતિ ને એક વાર બરાબર રીઝી જાય, તે સાદિઅનંતમે ભાંગે એ મારી સેબત ના છેડે, એ મારે સથવારે ભાંગી ન પડે. (૧)
–ાર્તા શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરી) પ્રથમ સ્તવનને દબો લખતાં શ્રી જ્ઞાનવિમળસૂરિ કહે છે – श्रीआनदघनअर्हतः स्तवचतुर्विशते : स्फुटं भावार्थो लिव्यते श्रीमत्ज्ञानविमलसूरिभिः । ।
ચિદાનંદમય જિનવરૂ, સદા મુદા ધરી પ્રેમ; પ્રણમી પરમ પ્રમોદશું, જયનાયક જગએમ. ૧ જિનગુણથુતિ કરતાં થકાં, પૂજક જિન હુઈ જાય;
તે ભણી જિનગુણકીર્તન કરતાં પાપ પુલાય. ૨ પાઠાંતર–જિનેસર – જિનેશ્વર, રે– બે પ્રતમાં રે નથી. પ્રીતમ – પ્રિતમ. (સંસ્કૃત નિયમ પ્રમાણે દીધ ઈ છે. તદ્ગમ શબ્દમાં રચના ફેરવાય નહિ.) પરિહરે રે– પરિહરઈ, (રે મૂકી દે છે.) ભાંગે- ભાંગિ. (૧)
શબ્દાર્થ-શ્વભજિનેશ્વર = આદિનાથ, પ્રથમ તીથ કર. પ્રીતમ = વલ્લભ, વહાલે ધણી. માહર = મારો. કાર = બીજે. ચાહું= ઈછું. કંત = પતિ, ધણી. રીઝયો = રાજી થયેલે, સંતોષ પામેલે. સાહેબ = ઈશ્વર. મોટે માણસ. સંગ = સબત, સમાગમ. પરીહરે = છોડે, તજી દે. ભાંગે = પ્રકારે, વિભાગે (જૈન પારિભાષિક શબ્દ છે. વિવેચન જુઓ). સાદિ = જેની આદિ એટલે શરૂઆત છે તે. અનંત =જેને અંત–છેકે નથી તે. (૧)