Vyakaran Mahabhashya Navahnik Satik Gujarati Anuwad

SR No.: 005538
Original Sutra Author: N/A
Author: Pradyumna R Vora
Publisher: L D Indology Ahmedabad
Publication Year: 2004
Total Pages: 718
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 18 MB

Page 545

ऊडित्येते विधयः प्राप्नुवन्ति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ।* उभयनिमित्तत्वात् ॥१२॥
अजादेशः परनिमिक इत्युच्यत उभयनिमित्तश्चायम् ॥
अच आदेश इत्युच्यतेऽचोश्चायमादेशः ॥ नैष दोषः। यत्तावदुच्यत उभयनिमित्तत्वादिति। इह ग्रामे नगरे वानेक कार्य भवति शक्नोत्यसौ ततोऽन्यतरद् व्यपदेष्टुम् । तद्यथा। गुरुनिमित्तं वसामः। अध्ययननिमित्तं वसाम इति ॥ આદેશ અને આગમ એ કાય (અનુક્રમે) થવાનો પ્રસંગ આવે છે. તો પછી એ સિદ્ધ નથી થતા તેનું શું કારણ ? ઉભયનિમિત્તક હોવાને કારણે (સિદ્ધ થતાં નથી) ૧ રા 200 મન્ નો આદેશ પર રહેલને કારણે થાય છે એમ કહ્યું છે, પણ આ (એકાદેશ) તો (પર અને પૂર્વ) ઉભયને કારણે થાય છે તેથી સ્થાનિવભાવ નહીં થાય)
એકાદેશ એ બે (સ્વરો) નો આદેશ છે તેથી ૧૩. (સૂત્રમાં) એક મન્ નો ()આદેશ એમ કહ્યું છે પણ આ (એકાદેશ) તો બે મદ્ નો આદેશ છે. પહેલાં તો એકાદેશ) ઉભયનિમિત્તક છે તેથી એમ જે કહ્યું તે દોષ નથી.201કારણ કે કોઈ વ્યક્તિ) ગામમાં કે નગરમાં એક કરતાં વધારે કામ હોય ત્યારે તે (ગમે તે )એક વિશે કહી શકે છે, જેમ કે) ગુરુને લીધે અહીં રહીએ છીએ” અથવા “અધ્યયનને નિમિત્તે રહીએ છીએ.' यदप्युच्यत उभयादेशत्वाचेति। इह यो द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभतेऽसावन्यतरतो व्यपदेशम्। तद्यथा। देवदत्तस्य पुत्रः। देवदत्तायाः पुत्र
હતિ
अथ हलचोरादेशः स्थानिवद्भवत्युताहो न। कश्च विशेषः।।
अथ हलचोरादेशः स्थानिवदिति चेद्विशतेस्तिलोप एकादेशः ॥१४॥
વિકૃત ન્યાયે સકારાન્ત શ્રાપન્ન એ -કારાન્ત થાય છે તેમ સમજાતાં તે અંગ થશે.તેથી તુમ્ થવાનો પ્રસંગ આવશે. -- દિ–-પત્ર ટુ--ગુણ એકાદેશ-પ થશે.અહીં એકાદેશ પરાધિવત્ થાય તો પત્ | એ સ્થિતિમાં એ નં-કારરહિત અંગની પછી અનાદ્રિ અસર્વનામસ્થાન આવવાથી ન મમ્ પ્રમાણે પ ની મ સંજ્ઞા થતાં પઃિ પત્ા થી પ નો પ૬ આદેશ થવાનો પ્રસંગ આવે છે.તેમ નિવારવા માટે અહીં સ્થાનિવર્ભાવ થાય છે તેમ કહેવું પડશે, કારણ કે સ્થાનિવર્ભાવ થાય તો મૂ-કાર અંતે છે તેમ સમજાશે તેથી પ નહીં થાય.હવાઈ--વતિ એ અર્થમાં વર્મથ પ્રમાણે મ–-સંજ્ઞા હોવાથી સંજ્ઞાવાન્ પ્રમાણે ૩ નો ૩૮ થઇને પદ્વહિં થાય છે. તેનું સ.અ.વ.કરતાં
વાહ ૬ --વાહે અહીં એકાદેશપરાધિવત્ થાય તો હવાલ્ ા થતાં ઉપર પ્રમાણે મ સંજ્ઞા થતાં વાહૂ શબ્દાન્ત વાહૂ માં વાદ ક્વા –નું ક સંપ્રસારણ થવાનો પ્રસંગ આવે છે, પરંતુ સ્થાનિવર્ભાવ થાય તો ન થાય. 199 એટલે કે ઉપર કહ્યા તે તુમ, મા, પત્ આદેશ વગેરે વિધિનું નિવારણ કેમ નથી થતું? ઉદ્યોતમાં અહીં “ર સિયન્તિા' એમ પાઠ છે(પૃ.૪૮૦). 200 એકાદેશ એ બેનો આદેશ છે, કારણ કે માત્ર પર રહેલ તેનું નિમિત્ત નથી હોતું, પરંતુ પૂર્વ અને પર એ બન્ને તેનાં નિમિત્ત હોય છે તેથી તે ઉભયનિમિત્તક છે. સૂત્રમાં પરનિમિત્તક અનાધેરા (સ્થાનિવત્ થાય છે એમ કહ્યું છે તેથી એકાદેશમાં સ્થાનિવર્ભાવ નહીં થાય પરિણામે ઉપર કહેલ વિધિઓનું નિવારણ થઇ નહીં શકે. 20ા આદેશ ઉભયનિમિત્તક હોય તો એ પરનિમિત્ત તો હોય જ અને માત્ર પર હોય એ જ નિમિત્ત હોય એમ અવય અને વ્યતિરેક દ્વારા નિમિત્ત હોવા કે ન હોવાનો નિર્ણય કરતાં જણાય છે કે પર હોય તે અવશ્ય નિમિત્ત હોય છે તેથી ઉભયનિમિત્તક આદેશ પણ પરનિમિત્તક તો થશે જ. સૂત્રમાં
” એ એકવચન દ્વારા અહીં જાતિનું ગ્રહણ થશે અને એકવચન અભિપ્રેત નથી તેથી બે નો આદેશ પણ સ્થાનિવત્ થશે. વાસ્તવમાં જાતિનો નિર્દેશ હોય ત્યાં સંખ્યાની વિવક્ષા હોય કે ન હોય તો પણ દોષ નહીં આવે. જેમ બે વ્યક્તિનો પુત્ર બન્નેમાંથી એકનો પણ પુત્ર ગણાય, દેવદત્ત અને દેવદત્તાનો પુત્ર એ દેવદત્તનો પણ પુત્ર કહેવાય અને દેવદત્તાનો પણ પુત્ર કહેવાય તેમ પૂર્વ અને પરનો એકાદેશ પૂર્વનો આદેશ પણ કહેવાય અને પરનો આદેશ કહેવાય,એમ ઉભયનો આદેશ કહેવાય. અહીં બન્ને સ્થાની થશે અને તેમાંનો કોઇ પણ એક સ્થાની અને તેને આધારે આદેશ સ્થાનિવત્ થશે. દિયો વા સ્થાનિત્વે યસ્થ સ્થાનિત્વે તારે તે નિર્ચ મસ્થિતિ પદ.ભા.૧ (પૃ. ૨૦૦)]
४८०