Vyakaran Mahabhashya Navahnik Satik Gujarati Anuwad

SR No.: 005538
Original Sutra Author: N/A
Author: Pradyumna R Vora
Publisher: L D Indology Ahmedabad
Publication Year: 2004
Total Pages: 718
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 18 MB

Page 385

‘નહીં થાય (7)’ એમ કહેવામાં આવે તો વિધિ સિદ્ધ નહીં થાય.
પરંતુ પૂર્વ વિધાન) નો ઉત્તર (વિધાન) બાધ કરે છે તેથી સિદ્ધ થશે ॥૧૩॥
233 · પૂર્વ વિધિનો ઉત્તર વિધિ બાધ કરશે’ એમ જે કહ્યું છે તેમાં પૂર્વે આવેલ વિધાન(એટલે કે પ્રતિષેધ)નો ઉત્તરે આવેલ વિધાન (એટલે કે વિકલ્પ) બાધ કરશે. ટૂંકમાં, વિકલ્પ પ્રતિષેધનો બાધ કરશે એમ સમજ્જાનું છે. ભાષ્યકારે “બાધ કરે છે' એમ કહ્યું તેથી કાર્યનો પ્રતિષેધ કરવા રૂપી નિષેધની પ્રવૃત્તિનો પ્રતિબંધ નથી થતો. પરંતુ નિધના ફળરૂપે (કાર્યના) અભાવના સાર્વત્રિકત્વનો નિષેધ છે તેથી બાપા નિષેધનો હમેશ માટે પ્રતિબંધ નથી થતો પણ વિકલ્પને કારણે જ્યારે કાર્ય થતું હોય તેટલા પુરતો જ પ્રતિધનો બાધ થશે એમ સમજ્જાનું છે.અહીં પ્રશ્ન થાય કે પ્રતિÒધ શા માટે પૂર્વે પ્રવૃત્ત થાય ? તે માટે ચંદ્ર બે રણ આપે છે ઃ જો વિકલ્પની પૂર્વે પ્રવૃત્તિ થાય અને પછી નિષેધ થાય તો વિકલ્પની પ્રવૃત્તિ નિરર્થક થશે, કારણ કે તો વિકલ્પ નહીં રહે. પરંતુ જો પ્રતિષેધ પૂર્વે પ્રવૃત્ત થાય તો પ્રાપ્ત અને અપ્રાપ્ત બન્નેનો વિષય નિષેધને કારણે સમરૂપ થશે અને તે પછી વિકલ્પ થાય તેથી ઇષ્ટ રૂપો સિદ્ધ થઇ શકશે.વળી વિભાષા સંજ્ઞાસૂત્રમાં સૂત્રકારે નવા એમ કહીને પ્રતિષેધને પૂર્વે મૂક્યો છે અને વિકલ્પ પછી આવે છે. અને વિભાષાના પ્રદેશસૂત્રોમાં પણ એ જ ક્રમ (માનુપૂર્વી) ને વળગી રહેવાનું છે તે કારણે પણ પ્રથમ પ્રતિષેધ પ્રવૃત્ત થશે અને ત્યારબાદ વિકલ્પ થશે. આ વિભાષા સંજ્ઞા માત્ર ઉપચય એટલે કે પાપ્તાપ્રાપ્ત વિભાષામાં ઉપયોગી છે અને તેને માટે જ સેક્ષા કરવામાં આવી છે, જ્યારે પ્રાપ્ત અને અપ્રાપ્ત વિભાષા માટે સંજ્ઞા કરવાનો કોઈ ઉપયોગ નથી, કારણ કે મવકિ મી। એ પરિભાષા પ્રમાણે લોકવ્યવહારમાં પ્રચલિત વિકલ્પ (એ અકૃત્રિમ સંજ્ઞા) પ્રમાણે પણ કાર્યસિદ્ધિ થઇ શકશે.પ્રાપ્ત વિભાષામાં એ પ્રાપ્ત વિભાષા છે તેથી કાર્યની પ્રવૃત્તિ હોય છે જ પરંતુ તેમાં કાર્યની માત્ર પાક્ષિક નિવૃત્તિ કરવામાં આવે છે. જયારે અપ્રાપ્ત વિભાષામાં કાર્યની પાક્ષિક પ્રવૃત્તિ કરવામાં આવે છે પરંતુ અન્ય પક્ષે (તે અપ્રાપ્ત વિભાષા છે તેથી) કાર્યની પાક્ષિક અપ્રવૃત્તિ તો છે જ. આમ તે બે પ્રકારની વિભાષા માટે સંજ્ઞા કરવાનું પ્રેઇ પ્રયોજન નથી.હવે જો વિમળા કોઃ । પ્રમાણેની વિભાષાને વિધિ રૂપે સમજ્યામાં આવે તો ખ્રિ ધાતુનાં નિર્ નાં રૂપોમાં માત્ર વિષ્ણુ પ્રત્યો પૂર્વે વિકલ્પ સંપ્રસારણ થશે, પરંતુ અાયોાવિ વિશ્વા પ્રમાણે સંયોગ જેને અજો ન હોય તેવા ધાતુઓ પૂર્વે વિના વિત્ પ્રત્યયો વિસ્તૃ થાય છે. તેથી તેમની પૂર્વે વિપિયનારીનાં િિત પ્રમાણે સંપ્રાસારણ નિત્ય થશે, કારણ કે fશ્વ (ટુબશ્વિ) એ થા િગણનો ધાતુ છે. જો વિભાષાની પ્રતિષખે પ્રવૃત્તિ થાય તો તિ પ્રથો પૂર્વે સંપ્રસારણ વિકલ્પ થી, કારણ કે વનહિ ગણનો પાતુ હોવાથી ધને સંપ્રસારણ નિત્ય પ્રાપ્ત થતું હતું તે પ્રતિષેધાર્થક વિભાષા લાગુ પડવાથી પક્ષે (વિકલ્પ) સંપ્રસારણ નહીં થાય. આમ વિકલ્પ પ્રાપ્ત થશે.પરંતુ પિત પ્રત્યયો પૂર્વે સંપ્રસારણ નહીં થાય, કારણ કે તે પ્રત્યયો તિ ગણાતા નથી માત્ર પિત પ્રત્યયો જવિત્ ગણાય છે તેથી તેમની પૂર્વે ધિ ધાતુ યાતિ ગણનો હોવા છતાં સંપ્રસારણ નહીં થાય અને વિભાષાની પ્રવૃત્તિ નિષેધમુખે થઇ છે તેથી સંપ્રસારણ પ્રાપ્ત થઈ જ ન શકે.પરંતુ જો પ્રસ્તુતસૂત્ર પ્રમાણે વિભાષા સંજ્ઞા કરવામાં આવે તો ઉપર જણાવ્યું તેમ વિભાષા પ્રથમ પ્રતિષેધના અર્થમાં લાગુ પડશે તેથી અતિત પ્રત્યયો પૂર્વે પહેલાં સંપ્રસારણનો પ્રતિષેધ થશે, એટલે કે પિપિ વગેરેથી જે સંપ્રસારણ વિધિ કરવામાં આવ્યો છે તેનો નિષેધ થશે.આમ થવાથી પિત્ત અને ત્િ બન્નેનો એટલે કે અપ્રાપ્ત (જ્યાં સંપ્રસારણ પ્રાપ્ત ન હતું તે) વિષ્ણુનો અને પ્રાપ્ત (જ્યાં સંપ્રસારણ પ્રાપ્ત હતું તે ત્િ )નો વિષય સમરૂપ બનશે- બન્ને સરખાં થઇ જશે, કારણ કે (વિ કે વિતા) કોઇ પણ પ્રત્યય પૂર્વે સંપ્રસારણ થતું નથી.આમ થયા પછી વિભાષાની વિધિમુખે પ્રવૃત્તિ થશે અર્થાત્ તેનો વિધિરૂપે અર્થ કરીને લાગુ પાડવાથી બધે જ નિત તેમ જ પિત્ બન્ને પ્રકારના પ્રત્યયો પૂર્વે સંપ્રસારણ થશે તેથી વિશ્વાવ શિધિના શિવિપુઃ એ સંપ્રસારણરહિત અને વ ચ વઃ એ સંપ્રસારણચુત એમ બન્ને પ્રકારનાં રૂપો સિદ્ધ થઇ સકી નાગેશ કહે છે કે વિભાષા સંજ્ઞા ઉભયગષિભાષા માટે દ્વેષા છતાં પ્રાપ્તવિભાષામાં પણ લાગુ પડવાથી ભાષ્યના પૂર્વના વિધાન યા હિ પ્રાપ્તે વિમાષા તત્રોમયમુસ્થિતમ્ નો વિરોધ થતો નથી.પરંતુ વ્યક્તિપક્ષની દૃષ્ટિએ જોતાં એટલે કે જુદાં જુદાં વ્યક્તિગત લક્ષ્ય પ્રમાણે ર્િ માં સંપ્રસારણ વગેરેના પ્રત્યેક સ્થાને સૂત્ર કોઇ બાર વિધિમુખે અને કોઇવાર પ્રતિષેધમુખે પ્રવૃત્ત થાય છે એમ સ્વીકારવામાં આવે તો આ સૂત્રદ્દારા સંજ્ઞા ન કરી હોય તો પણ ઇષ્ટ કાર્યની સિદ્ધિ થઇ શકશે.ઉભય પ્રકારનાં પરોક્ષભૂતકાળનાં રૂપો પ્રાપ્ત થશે. તેથી આગળ (૧૯મી વાર્તિકમાં) કહ્યું છે, અોિ ચા વિના અર્થાત્ ‘અથવા તો (વભાષાનો અર્થ) જાણીતો છે તેથી (આ સૂત્ર) કરવું ન જોઇએ’.
३२०
www.jainellbrary.org