Page Text
________________
स्तदैवं विग्रहः करिष्यते। अविद्यमाना अन्तरैषामिति। द्वयोश्चैवान्तरा कश्चिद्विद्यते वा न वा। एवमपि बहूनामेव प्राप्नोति। यान्हि भवानत्र षष्ठ्या प्रतिनिर्दिशत्येतेषामन्येन व्यवाये न भवितव्यम्। अस्तु तर्हि समुदाये संज्ञा। ननु चोक्त समुदाये संयोगादिलोपो मस्जेरिति । नैष दोषः। वक्ष्यत्येतत् । अन्त्यात्पूर्वो मस्जेर्मिदनुषङ्गसंयोगादिलोपार्थमिति॥ अथवाविशेषेण संयोगसंज्ञा विज्ञास्यते द्वयोरपि बहूनामपि। तत्र द्वयोर्या संयोगसंज्ञा तदाश्रयो लोपो भविष्यति॥
(વ્યંજનની સંજ્ઞા કરવામાં આવે, ત્યારે આ પ્રમાણે વિગ્રહ કરીશું. અવિવમાના અન્તરા વા ( અર્થાત્ જેમની વચમાં ભિન્ન પ્રકારનો વર્ણ (સ્વર) આવેલો નથી તેવા બેવ્યંજનોની), (કારણ કે, કોઇક વચ્ચે રહેલ હોય તો (તે) બેની વચ્ચે હોય કે ન હોય. એમ છતાં પણ બહુ (વ્યંજનો) ની જોગ સંજ્ઞા થાય છે, કારણ કે જેમનો આપ અહીં ષષ્ઠીબારા નિર્દેશ કરો છો તેમની વચ્ચે અન્ય પ્રકારનો વર્ણ (અર્થાત્ સ્વર) આવે તો (તેમની સંયોજન સંજ્ઞા) નહીં થાય. તો પછી (હ) સમુદાયની જ (સંયોગ સંજ્ઞા ભલે થાય.પણ અમે કહ્યું કે સમુદાયની સંયોગ સંજ્ઞા કરવામાં આવે તો મન્ ધાતુમાં સંયોગના આદિ (સ-કાર) નો લોપ નહીં થાય. એ વાંધો નહીં આવે, કારણ કે (વાર્તિકકાર) કહેશે કે મગ્ન ધાતુના અન્ય વર્ષ પૂર્વે નુમ આગમ લાગે છે, તેથી સ-કારનો સંયોગાદિ તરીકે લોપ થશે. અથવા (ઘણા વ્યંજનો જોડાજોડ આવ્યા હોય ત્યારે) ઘણાની તેમ જ તેમાંના બબ્બે વ્યંજનોની અવિશિષ્ટ રીતે સેવા સંજ્ઞા છે એમ સમજીશું. તેમાં બે વ્યંજનની જે સંયોગ સંજ્ઞા છે તેને આધારે () લોપ થઇ શકશે.
નાત્કિાલ્યાયામેમિન એમ કહ્યું છે તેથી હોઠનન્તર/ માં હા એ જે બહુવચન છે તે જાતિના અર્થમાં લઈ શકાશે તેથી બે અનન્તર ન્ ની પણ સંયોગ સંજ્ઞા થઈ શકશેતેથી જ ગુરો પ્રમાણે રિશ્ન એ ગુરુયુક્ત વ્યંજનાન્ત ધાતુને આ પ્રત્યય લાગીને શિક્ષા શબ્દ સિદ્ધ થઈ શકશે.આમ અનન્તર આવેલા બે અથવા વધારે હત્ ની સોના સંજ્ઞા થાય છે એમ ઠર્યુ.ના. હા ને નાત વહુવચનમ્ ન ગણતાં હૌ હત્રઃ જા એ અર્થનો રોષ લે છે. એ રીતે આવવાના અન્તરે પાન માં બહુવચન પ્રયોજયું છે તેથી દોષનું નિવારણ થશે. 102 એક હારમાં ગોઠવેલ બહુ વસ્તુના સમુદાયમાં વચ્ચે એકાદ વિજાતીય વસ્તુનું વ્યવધાન હોય તો તે વિજાતીય વસ્તુ સમુદાયમાંની કોઈ પણ બે વસ્તુની વચ્ચે હોઈ શકે કે ન હોઈ શકે તે જ રીતે બહુ હસ્ ના સમુદાયમાં પણ વચ્ચે ભિન્ન વર્ણ (મ) હોય તો તે કોઇ પણ બે હ ની વચ્ચે જ હોઇ શકે અથવા ન હોય.જો વિજાતીય વર્ણ વચ્ચે ન હોય તો દર્દૂ સમુદાયની સંયોગ સંજ્ઞા થાય અને હોય તો સંજ્ઞા ન થાય. 103 જેમ કે ભ્રષ્ટા વગેરેમાં રેફ અને ૫-કાર વચ્ચે ભિન્ન વર્ણ અ-કારનું વ્યવધાન છે છતાં સ્ અને રેફ તેમ જ રેફ અને ૬ એ બે વર્ણ સમુદાયોમાં વચ્ચે કોઇ વિજાતીય વર્ણ નથી તેથી તેમની સંયોગ સંજ્ઞા થવી જોઈએ એમ કહેવું યોગ્ય નથી કારણ કે અહીં અને ૬ એ બે વણોં અનન્તર નથી. 104 મર્ તમ્ માં રૂઢિ પ્રત્યય તુમ પૂર્વે મMિનરસિા થી થતો નુK આગમ મિડન્યાહૂ પ્રમાણે અન્ય
-કાર પૂર્વે થતાં મ – { ન તુમ એ સ્થિતિમાં જૂ અને જૂએ બે હેન્દ્ર ના સમુદાયની સંયોગ સંજ્ઞા થવાથી સ-કાર લોપ થઇ શકશે, કારણ કે તે સંયોગાદિ થશે. 105 માત્ર બે હત્ ની અથવા માત્ર બહુ દ ની સંયોગ સંજ્ઞા થાય એમ નિશ્ચિત રીતે કહેવા માટે કોઈ આધાર નથી તેથી અવિશિષ્ટ રીતે સંયોગ સંજ્ઞા કરીશું, એટલે કે અનન્તર આવેલ બહુહના સમુદાયમાં બહુની તેમ જ બબ્બે
Jain Education International
For Personal & Private Use Only
www.jainelibrary.org
| SR No. | 005538 |
| Book Title | Vyakaran Mahabhashya Navahnik Satik Gujarati Anuwad |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Pradyumna R Vora |
| Publisher | L D Indology Ahmedabad |
| Publication Year | 2004 |
| Total Pages | 718 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 18 MB |