Vyakaran Mahabhashya Navahnik Satik Gujarati Anuwad

SR No.: 005538
Original Sutra Author: N/A
Author: Pradyumna R Vora
Publisher: L D Indology Ahmedabad
Publication Year: 2004
Total Pages: 718
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 18 MB

Page 208

उपधार्थेन तावन्नार्थः। धातोरिति वर्तते। धातु विडत्परत्वेन विशेषयिष्यामः। यदि धातुर्विशेष्यते विकरणस्य न प्राप्नोति। चिनुतः सुनुतः लुनीतः पुनीत इति । नैष दोषः। विहितविशेषणं धातुग्रहणम्। धातुर्यो विहित इति। धातोरेव तर्हि न प्राप्नोति । नैवं विज्ञायते धातोर्विहितस्य ङितीति । कथं तर्हि । धातोर्विहिते क्ङितीति ॥ अथवा कार्यकाल संज्ञापरिभाष यत्र कार्य तत्र द्रष्टव्यम्। ૩પપા ને ખાતર તો (તન્નમિત્ત નું ગ્રહણ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી , (કારણ કે) ધાતોની (પૂર્વ સૂત્રમાંથી અનુવૃત્તિથી પ્રાપ્ત) થાય છે. ધાતુને ‘વિત્ કે હિનૂ પ્રત્યય જેની પાછળ આવે તે’ એ વિશેષણ લગાડીશું, (તેથી જ ત્િ કે હિત પ્રત્યય જેની પાછળ આવ્યા હોય તેવા ધાતુના જૂ નાં ગુણવૃદ્ધિ થતાં નથી “ એમ અર્થ થશે.) જો • જિતું , હિન્દુ પ્રત્યયો જેની પાછળ આવ્યા હોય તે એમ ધાતુનું વિશેષણ કરશો તો વિનુતઃ બે સુકૃત , સુનીત માં વિકરણને પ્રતિષધ લાગુ નહીં પડે. એ દોષ નહીં આવે. (સૂત્રમાં જે ધાતુ શબ્દ છે તેને વિહિતના વિશેષણ તરીકે લઇશ તેથી ધાતને અનુલક્ષીને જેનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે તે’ એમ (અર્થ થશે). એમ હોય તો પછી ધાતને જ (પ્રતિષધ) લાગુ નહીં પડે. પિત્ , હિન્દ્ર પ્રત્યયો પર હોય ત્યારે ધાતુને અનુલક્ષીને જેનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે તે (પ્રત્યય)નાં’ એમ સમજવાનું નથી. તો પછી કેમ સમજવાનું છે? ધાતુને અનુલક્ષીને જેનું વિધાન કરવામાં આવ્યું હોય તેવા વિદૂ કે ડિસ્ (પ્રત્યયો) પર થતાં એમ (સમજાય છે). અથવા‘સંજ્ઞા અને પરિભાષા કાર્યના સમયે ઉપસ્થિત થાય છે ? એ ન્યાયે જયાં કાર્ય કરવાનું હોય ત્યાં ઉપસ્થિત થાય છે તેમ જાણવું જોઇએ.
48 ૩૫ધા વગેરે ખાતર તમિર નું ગ્રહણ કરવાનાં પ્રયોજન દર્શાવવામાં આવ્યાં તે ઉચિત નથી એમ કહ્યા પછી તન્નમિત્ત ગ્રહણ કરવું અનાવશ્યક છે તેમ હવે ભાગકાર બતાવે છે. ન ધાતુવેસૂત્રમાં ધાતુ એ પદ ઉપસર્જનભૂત છે તેને ષષ્ટ્રયન્ત અને સ્વરિતયુક્ત લેવાથી શબ્દાધિકારમાં થાય છે તેમ ધાતોઃ ની પ્રસ્તુત સૂત્રમાં અનુવૃત્તિ થશે તેથી ધાતુને અનુલક્ષીને જેનું વિધાન કરવામાં આવ્યું હોય તે વિત્, ચિત્ અને ડિત્ પ્રત્યયો જેની પર હોય તેના અવયવભૂત ફુવર્ણનો ગુણ નથી થતો.' એમ સૂત્રનો અર્થ થશે. વિતત્પરત્વ એ ધાતુનું વિશેષણ થશે. 49 ‘વિતું વગેરે પ્રત્યયો પર હોય ત્યારે જે અનન્તર પૂર્વે રહેલો ધાતુ હોય તેનાં ગુણ વૃદ્ધિ નથી થતાં’ એમ સૂત્રનો અર્થ કરનારનો આ પ્રશ્ન છે કારણ કે જો ધાતુના અવયવનાં ગુણવૃદ્ધિ નહીં થાય એમ સ્વીકારવામાં આવે તો ચિનુતઃ જોવામાં દોષ આવશે વિમ્ -- ના તત્ પર થતાં વાટ્રિખ્યઃશ્નઃા થી શુ વિકરણ લાગતાં નિન તત્ એમ થશે. હવે સર્વાનુમતા પ્રમાણે પત્ સાવધાતુક પ્રત્યય તસ્ એ હિન્ત છે પરંતુ વિનું અંગની પછી હિન્દુ આવવા છતાં નું ના ૩ નો ગુણ નિવારી નહીં શકાય કારણ કે તે વિકરણ નો ૩-કાર છે, ધાતુનો નથી તેથી શંકાકારે કરેલા સૂત્રાર્થ પ્રમાણે વિતિ સૂત્ર પ્રસ્તુત ઉદાહરણમાં લાગુ નહીં પડે. પરિણામે વિનોતઃ સુતઃ જેવાં અશુદ્ધ રૂપો થવાનો પ્રસંગ આવશે એમ તેનું કહેવું છે. 50*વિડતુ પ્રત્યય પર હોય ત્યારે ધાતુને અનુલક્ષીને જેનું વિધાન કરવામાં આવ્યું હોય તે વિકરણ વગેરેના ૬ નાં ગુણવૃદ્ધિ થતાં નથી” એમ અર્થ માની લઈને શંકાકારે પ્રશ્ન કર્યો છે. વિનુતઃ માં શું એ વિકરણ પ્રત્યય (સ્વાદ્રિ) ધાતુને અનુલક્ષીને કહેવામાં આવેલો છે તેથી શંકાકારે કરેલા સૂત્રાર્થ અનુસાર તત્ એ હિન્દુ પ્રત્યય પર થતાં નુ ના ૩ નો ગુણ નહીં થાય પરંતુ ધાતુના ટૂ ના ગુણનો નિષેધ નહીં થઇ શકે તેથી વિતમ્ જોવામાં ગુણ થવા જશે, એમ તેનું કહેવું છે. Sા એટલે કે ધાતુને અનુલક્ષીને જેનું વિધાન કરવામાં આવ્યું હોય તેવા વિત્, ત્િ, હિન્દ્ર પ્રત્યાયની અનંતર પૂર્વે આવેલ હોય તેવા ધાતુ કે વિકરણના ગુણવૃદ્ધિનો પ્રતિષેધ કરવામાં આવે છે. અહીં વાત ને વિહિત ના વિશેષણ તરીકે લીધો છે. 52 એટલે કે જયાં જયાં ગુણવૃદ્ધિનું વિધાન કરવામાં આવ્યું હોય ત્યાં ત્યાં વિહતિ ઉપસ્થિત થાય છે. એ રીતે આ પરિભાષા સૂત્ર બને છે અને પુન્તિણૂ૦ સૂત્ર આગળ પણ આ પરિભાષા ઉપસ્થિત થતાં દેનારાવધાને તેના
१४३