________________
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः
३०१
शाल्मलिके जातं शाल्मलिकीयम् । (खोपधात् ) कौटिशिखे जातं कौटिशिखीयम् । आयोमुखे जातं आयोमुखीयम् ।
आर्यभाषाः अर्थ-यथासम्भव-विभक्ति-समर्थ (देशे) देशवाची (वृद्धात्) वृद्धसंज्ञक (अकेकान्तखोपधात्) अकान्त, इकान्त और खकार उपधावान् प्रातिपदिक से (शेषे) शेष अर्थों में (छः) छ प्रत्यय होता है। 1
उदा०- - ( अकान्त) आरीहणके जातं आरीहणकीयम् । आरीहणक देश में उत्पन्न - आरीहणकीय | द्रौघणके जातं द्रौघणकीयम् । द्रौघणक देश में उत्पन्न - द्रौघणकीय | ( इकान्त) आश्वपथिके जातं आश्वपथिकीयम् । आश्वपथिक देश में उत्पन्न - आश्वपथिकीय । शाल्मलिके जातं शाल्मलिकीयम् । शाल्मलिक देश में उत्पन्न- शाल्मलिकीय । (खोपध) कौटिशिखे जातं कौटिशिखीयम् । कौटिशिख देश में उत्पन्न - कौटिशिखीय । आयोमुखे जातं आयोमुखीयम् । आयोमुख देश में उत्पन्न - - आयोमुखीय ।
सिद्धि-आरीहणकीयम्। यहां सप्तमी - समर्थ, देशवाची, वृद्धसंज्ञक अन्त 'आरीहणक' शब्द से शेष अर्थों में इस सूत्र से 'छ' प्रत्यय है। 'आयनेय०' (७।१।२) से 'छ्' के स्थान में 'ईय्' आदेश होता है। ऐसे ही - द्रौघणकीयम् आदि ।
F:
(५१) कन्थापलदनगरग्रामहदोत्तरपदात् | १४१ । प०वि०-कन्था-पलद-नगर-ग्राम-ह्रदोत्तरपदात् ५।१ ।
स०-कन्था च पलदं च नगरं च ग्रामश्च ह्रदश्च एतेषां समाहारः कन्था०ह्रदम्, कन्था०ह्रदमुत्तरपदं यस्य तत् कन्थापलदनगरग्रामह्रदोत्तरपदम्, तस्मात्-कन्थापलदनगरग्रामहदोत्तरपदात् (समाहारद्वन्द्वगर्भितबहुव्रीहिः) । अनु०-शेषे, देशे, वृद्धात्, छ इति चानुवर्तते । अन्वयः-यथासम्भव०देशे वृद्धात् कन्थापलदनगरग्रामह्रदोत्तरपदात्
शेषे छः ।
अर्थः- यथासम्भवविभक्तिसमर्थाद् देशवाचिनो वृद्धसंज्ञकात् कन्था-पलद-नगर-ग्राम-हदोत्तरपदात् प्रातिपदिकात् शेषेष्वर्थेषु छः प्रत्ययो
भवति ।
उदा०-(कन्था) दाक्षिकन्थे जातं दाक्षिकन्थीयम्। माहकिकन्थे जातं माहकिकन्थीयम् । (पलदम् ) दाक्षिपलदे जातं दाक्षिपलदीयम् ।
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
