Page Text
________________
पञ्चास्तिकायः ।
इद भावनाशाभावोत्पादनिषेधोदाहरणम्
मणुसत्तणेण णट्ठो देही देवो हवेदि इदरो वा । उभयत्त जीवभावो ण णस्मदि ण जायदे अण्णो ॥१७॥
मनुष्यत्वेन नष्टो देही देवो भवतीतरो वा ।।
___उभयत्र जीवभावो न नश्यति न जायतेऽन्यः ॥ १७ ॥ प्रतिसमयसंभवदगुरुलघुगुणहानिवृद्धिनिवृत्तस्वभावपर्यायसंतत्यविच्छेदकेन केन सोपाधिना मनुष्यत्वलक्षणेन पर्यायेण विनश्यति जीवः। तथाविधेन देवत्वलक्षणेन नारकतिर्यक्त्वलक्षणेन वान्येन पर्यायेणोत्पद्यते । न च मनुष्यत्वेन नाशे जीवत्वेनाऽपि नश्यति । देवत्वादिनोत्पादे जीवत्वेनाप्युपपद्यते । किं तु सदुच्छेदमस दुत्पादमन्तरेणैव तथा विवर्तत इति ॥ १७ ॥ अथ पर्यायार्थिकनयेनोत्पादविनाशयोरपि द्रव्यार्थिकनयेनोत्पादविनाशौ न भवत इति समर्थयति;-मणुसत्तणेण णट्ठो देही देवो हवेदि इदरो वा मनुष्यत्वेन मनुष्यपर्यायेण नष्टो विनष्टो मृतो देही संसारी जीवः पुण्यवशादेवो भवति स्वकीयकर्मवशादितरो वा नारकतिर्यग्मनुष्यो भवति उभयत्त जीवभावो ण णस्सदि ण जायदे अण्णो उभयत्र कोऽर्थः मनुष्यभवे देवभवे वा पर्यायार्थिकनयेन मनुष्यभवे नष्टे द्रव्यार्थिकनयेन न विनश्यति तथैव पर्यायार्थिकनयेन देवपर्याये जाते सति द्रव्यार्थिकनयेनान्योपूर्वो न जायते नोत्पद्यते किंतु स एव । कोऽसौ । जीवभावो जीवपदार्थः । एवं पर्यायार्थिकनयेनोत्पादव्ययत्वेपि द्रव्यार्थिकनयेनोत्पादव्ययत्वं नास्तीति सिद्धं । अनेन व्याख्यानेन क्षणिकैकान्तमतं नित्यैकान्तमतं च निषिद्धमिति आगे पदार्थके नाश और उत्पादको निषेधते हैं;-[ मनुष्यत्वेन ) मनुष्य पर्यायसे [ नष्टः ] विनशा । देही ] जीव । देवः भवति ] देवपर्यायरूप परिणमता है । [ इतरो वा ] अथवा नारकी तिथंच और मनुष्य हो जाता है । भावार्थअनादिकालसे लेकर यह संसारी जीव मोहके वशीभूत हो अज्ञानभावरूप परिणमता है । इसकारण स्वाभाविक षटगुणी हानिवृद्धिरूप जो अगुरुलघुपर्याय धारावाही अखंडित त्रिकाल समयवत्तीं है, उन भाव रूप परिणमता नहीं है, विभाव भावसे परिणमन होता हुआ मनुष्य देवता होता है। अथवा नरकादि पर्यायोंको धारण करता है। पर्यायसे पर्यायांतररूप होकर उपजता विनशता है । यद्यपि ऐसा है तथापि [ उभयत्र जीवभावः । संसारी पर्यायकी अपेक्षा उत्पादव्ययके होतेसंते भी जीवभाव कहा जाता है । [ अन्यः ] उस आत्माके सिवाय दूसरा [ न नश्यति ] नाश नहीं होता।। न जायते ] और न उत्पन्न होता है । द्रव्यार्थिकनयकी अपेक्षा सदा टंकोत्कीर्ण अविनाशी है । . मिष्पन्न. २ सावकारेण ।
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
| SR No. | 002941 |
| Book Title | Panchastikaya |
| Original Sutra Author | Kundkundacharya |
| Author | |
| Publisher | Shrimad Rajchandra Ashram |
| Publication Year | 1969 |
| Total Pages | 294 |
| Language | Sanskrit, Hindi |
| Classification | Book_Devnagari & Philosophy |
| File Size | 18 MB |