Book Title: Yugpravarttaka Krantikari Acharya Amarsinhji Vyaktitva aur krutitva
Author(s): Devendramuni Shastri
Publisher: Z_Pushkarmuni_Abhinandan_Granth_012012.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211777/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ $44 TL 60 TOTTES ET TA OS DE TO TE STESSTTTTESTS LOST ** ** C*Te ..............................+++ yugapravartaka krAMtikArI AcArya zrI amarasiMhajI mahArAja : vyaktitva aura kRtitva bhAratIya saMskRti vizva kI eka mahAn saMskRti hai jo hajAroM varSoM se gaMgA ke vizAla pravAha kI taraha janajana ke antarmAnasa meM pravAhita ho rahI hai; mana aura mastiSka kA parimArjana kara rahI hai| yaha saMskRti mUlataH do saMskRtiyoM kA samanvita rUpa hai-eka vaidika saMskRti aura dUsarI zramaNa saMskRti / vaidika saMskRti meM bAhyazucitA, sampannatA evaM samRddhi ko protsAhana diyA gayA hai, to zramaNa saMskRti meM antaraMga pavitratA, AtmaguNoM kA vikAsa evaM AtmalInatA para vizeSa bala diyA gayA hai| vaidika saMskRti kA mUla prakRti hai to zramaNa saMskRti kA mUla svAtmA hai| prathama bAhya hai to dUsarI Antara hai / prakRti ke vividha pahaluoM, ghaTanAoM ko nihArakara samaya-samaya para RSiyoM ne jo kalpanAe~ kIM unameM se brahma kA svarUpa prasphuTita huA hai kintu zramaNa saMskRti kA AtmacetanA kI ora adhika jhukAva rahA hai / usakA spaSTa mantavya hai - pratyeka prANI meM eka cinmaya jyoti chipI huI hai cAhe kIr3A ho, cAhe kujara, pazu ho yA mAnava, naraka kA jIva ho yA svarga kA adhIzvara devarAja indra ho, sabhI meM vaha akhaNDa jyoti jagamagA rahI hai| kisI ne usa jyoti kA vikAsa kiyA hai to kisI meM vaha jyoti rAkha se AcchAdita agni ke samAna supta hai / vaidika saMskRti meM paratantratA, IzvarAlambana aura kriyAkANDa kI pramukhatA rahI to zramaNa saMskRti meM svAtantrya, svAvalambana aura vizuddha AtmA kI sarvocca zakti para vizvAsa rhaa| zramaNa saMskRti kA mUla zabda "samaNa" hai jisakA saMskRta rUpAntara hai zramaNa, zamana aura samana / zramaNa zabda zram dhAtu se niSpanna huA hai jisakA artha hai parizrama karanA, udyoga krnaa| isa saMskRti meM tathAkathita Izvara muktidAtA nahIM hai, yaha sRSTi kA kartA-dhartA aura hartA nahIM hai| isa saMskRti kI mAnyatAnusAra pratyeka vyakti apane zrama aura satkAryoM se Izvara bana sakatA hai| vaha Izvara ke prasAda para nirbhara nahIM, kintu Atma-vikAsa se svayaM usa carama sthiti ko prApta kara sakatA hai / zamana kA artha zAnta karanA hai| zramaNa apanI cittapravRttiyoM ke vikArabhAvoM kA zamana karatA hai| usakI mUla sAdhanA hai Atma-cintana aura bheda-vijJAna / cAroM varNa vAle samAna rUpa se Atma-cintana karane ke adhikArI haiM aura mukti ko prApta karane ke bhI sAdhaka zatru-mitra, bandhu bAndhava, sukha-du:kha, prazaMsA aura nindA, jIvana aura maraNa jaise viSayoM meM bhI samatva bhAvanA rakhatA hai / " samana zabda kA artha samAnatA hai| zramaNa saMskRti meM sabhI jIva samAna haiM, usameM dhana, jana, parijana kI dRSTi se koI zreSTha aura kaniSTha nahIM hai / Atma bhAva meM sthira rahakara sAdhanA karanA samAnatA hai / isa taraha zramaNa saMskRti kA mUla zrama, zama aura sama hai / ye tInoM siddhAnta vizuddha mAnavatA para AdhArita haiN| isameM varga-bheda, varNa-bheda, upanivezavAda Adi asamAnatA vAle tatva nahIM haiM / zramaNa saMskRti ne Atma-vikAsa kA mArga prazasta kiyA hai| AtmA kI antaraMga pavitratA, nirmalatA aura usake guNoM kA vikAsa karane meM zramaNa saMskRti ne udAtta cintana prastuta kiyA hai| AtmA kI ananta jJAna zaktiyA~, ananta vibhUtiyA~ aura ananta sukhamaya svarUpa dazA ke vikAsa meM jAgarUka hI nahIM prayatnazIla bhI rahI haiN| Atma- guNoM kA carama vikAsa hI isa saMskRti kA mUla dhyeya rahA hai| bhagavAna RSabhadeva se lekara bhagavAna mahAvIra taka asaMkhya sAdhakoM ne Atma-sAdhanA ke mahAna patha para kadama bar3hAye haiM, Atma jAgaraNa aura Atma vikAsa tathA Atma- lakSya taka pahu~cate rahe haiM / Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : aSTama khaNDa itihAsavijJoM kA abhimata hai ki bhagavAna mahAvIra kA yuga zramaNa saMskRti kA svarNa-yuga thaa| isa yuga meM zramaNa saMskRti apane carama utkarSa para thii| hajAroM-lAkhoM sAdhakoM ne Atma-kalyANa va jana-kalyANa kiyaa| kAla pravAha se usameM kucha vikRtiyA~ A gayI thIM, jise zramaNa bhagavAna mahAvIra ne apane prabala prabhAva se dUra kiyA aura nayA cintana, nayA darzana dekara yuga ko parivartita kiyaa| bhagavAna mahAvIra ne cintana aura darzana ke kSetra meM jo krAnti kara avaruddha pravAha ko mor3A thA, paristhitivaza pUnaH usa pravAha meM mandatA A gayI, dhArmika andhavizvAsoM ne mAnava ke cintana ko avaruddha kara diyA thaa| ataH krAntikArI jyotirdhara AcAryoM ne punaH krAnti kii| santa paramparA ke samujjvala itihAsa meM solahavIM zadI kA vizeSa mahatva hai| isI yuga ko vaicArika krAntikAriyoM kA yuga kahA jAya to atyukti na hogI / kabIra, nAnaka, santa ravidAsa, taraNa-tAraNa svAmI aura loMkAzAha Adi ne krAnti kI zaMkhadhvani se bhAratIya janamAnasa ko navajAgaraNa kA divya sandeza diyaa| dharma ke maulika tattvoM ke nAma para jo vikAra, asaMgatiyA~ aura kalaha-mUlaka dhAraNAe~ panapa rahI thIM unake prati tIvra asantoSa vyakta kiyaa| una krAntikAriyoM ke udaya se sthitipAlaka samAja meM eka halacala utpanna ho gayI aura pariNAmasvarUpa pratikriyAvAdI bhAvanAe~ udbud huI / yaha eka aitihAsika parakhA huA satya hai ki mAnava-saMskRti kA vAstavika pallavana aura saMvardhana saMgharSa kI pRSThabhUmi meM hI hotA hai / zAntikAla meM to bhautika samRddhi aura usakI cakAcauMdha panapa sakatI hai kintu krAnti aura navasRjana saMgharSa kI pRSThabhUmi para hI panapate haiM / yahI kAraNa hai santa paramparA kA vikAsa viparIta paristhitiyoM meM huA hai| vaha vizAla aura udAtta bhAvanAoM ko lekara pAzavikatA se lar3I aura sudar3ha saundaryasampanna paramparAe~ DAlIM jina para mAnavatA sadA garva karatI rhii| . zramaNa saMskRti kI eka krAntikArI paramparA sthAnakavAsI samAja ke nAma se vizruta hai jisane sAdhanA, bhakti aura upAsanA ke kSetra meM vistAra kiyA / yaha eka adhyAtmapradhAna sampradAya hai| isameM yama, niyama aura saMyama kI pradhAnatA hai| mAnava-jIvana ke mUlya va mahatva kA isameM sahI-sahI aMkana kiyA gayA hai / isa paramparA kA uddezya mAnava ko bhoga se yoga kI ora, saMgraha se tyAga kI ora, rAga se virAga kI ora, andhakAra se prakAza kI ora, mutyu se amaratA kI ora, asatya se satya kI ora le jAnA hai| zraddheya marudhara dharA ke uddhAraka yuga-pravartaka pUjyazrI amarasiMhajI mahArAja isI saMskRti ke sajaga aura sateja santaratna the / apane yuga ke parama vidvAna, vicAraka aura tatvavettA the| Apake agAdha pANDitya va vidvattA kI surabhi dig-diganta meM phaila cukI thI aura Aja bhI vaha madhura saurabha jana-jana ke mAnasa ko anuprerita va anuprANita karatI hai| ApakA jJAna nirmala thA, siddhAnta aTala thA aura Apa sthAnakavAsI paramparA va zramaNa saMskRti kI eka vimala vibhUti the| pUjyazrI amarasiMhajI mahArAja kA janma bhArata kI rAjadhAnI dillI meM huaa| dillI kI parigaNanA bhArata ke pradhAna nagaroM meM kI gayI hai| yaha varSoM se bhArata kI rAjadhAnI rahI hai| isa mahAnagarI kA nirmANa kisane kisa samaya kiyA isa sambandha meM vijJoM meM ekamata nahIM hai| dillI rAjAvalI, kavi kisanadAsa va kalhaNa kI eka mahatvapUrNa kRti hai / isake abhimatAnusAra dillI kI saMsthApanA saMvat 606 meM huii|' paTTAvalI samuccaya meM saMvat 703 meM anaMgapAla tuara dvArA basAne kA ullekha hai / kaniMghama ne "di AkiyalaoNjikala sarve oNpha iNDiyA" grantha meM san 736 meM anaMgapAla prathama ke dvArA dillI basAne kA nirdeza kiyA hai| paM0 lakSmIdhara vAjapeyI kA mantavya hai tomara vaMzIya anaMgapAla prathama dillI kA mUla saMsthApaka hai| usakA rAjyAbhiSeka san 736 meM huA aura usI ne sarvaprathama dillI meM rAjya kiyaa| usake pazcAt usake vaMzaja kannauja meM cale gaye aura ve vahIM para rhe| bahuta varSoM ke pazcAt dvitIya anaMgapAla dillI meM AyA aura usane apanI rAjadhAnI dillI bnaayii| usane navIna nagara kA nirmANa krvaayaa| nagara kA koTa bnvaayaa| kutubamInAra ke sannikaTa jo Aja khaNDaharoM kA vaibhava bikharA par3A hai use itihAsakAra dvitIya anaMgapAla kI rAjadhAnI mAnate haiN| usake samaya kA zilAlekha bhI milatA hai jisameM saMvat 1106 anaMgapAla vahI kA ullekha hai| kutubamInAra ke sannikaTa anaMgapAla ke dvArA banAyA gayA eka mandira hai, usake eka stambha para anaMgapAla kA nAma utkIrNa kiyA huA hai| zrI jayacandra vidyAlaMkAra' san 1050 meM anaMgapAla nAmaka eka tomara saradAra dvArA dillI kI sthApanA kA ullekha karate haiM aura zrI gaurIzaMkara hIrAcanda ojhA kA abhimata hai ki dvitIya anaMgapAla ne Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yuga pravartaka krAMtikArI AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja : vyaktitva aura kRtitva 61 dillI bsaaii| yaha anaMgapAla tomaravaMzIya kSatriya thaa| saMvat 1384 kA eka zilAlekha jo dillI myUjiyama meM hai, usameM tomara vaMziyoM ke dvArA dillI basAne kA ullekha milatA hai| isake pUrva dillI kA nAma indraprastha thaa| kisanadAsa ne apanI kavitA meM dillI nAmakaraNa ke sambandha meM likhA hai ki jamIna meM lohe kI eka kIlI lagAyI gayI, kintu vaha DhIlI ho jAne se usakA nAma DhillI huaa| phariztA kahate hai ki yahA~ miTTI itanI mulAyama hai ki isameM muzkila se killI majabUta raha sakatI hai| ataH isakA nAma DhillikA rakhA gyaa| isake yoginIpura, dillI, dehalI Adi nAmoM ke bhI ullekha prApta hote haiN| gaNadhara sArdhazataka" upadezasAra kharataragaccha gurvAvalI3 vividha tIrthakalpa", tIrthamAlA" prabhRti aneka granthoM meM yaha spaSTa ullekha hai ki dillI prArambha se hI jainiyoM kA pramukha kendra rahI hai| yahA~ para aneka zreSThI loga jainadharma ke anuyAyI the, zramaNa saMskRti ke upAsaka the| dehalI ke osavAla vazIya tAtera gotrIya seTha devIsiMhajI apane yuga ke prasiddha vyApArI the| unakI dharmapatnI kA nAma kamalAdevI thaa| pati aura patnI donoM samAna svabhAva ke the, santoM kI saMgati meM vizeSa abhiruci thii| jaina zramaNoM kA jaba kabhI yoga milatA to ve dharmakathA zravaNa karane ko pahu~cate the, dharmacarcA meM unheM vizeSa rasa thaa| eka dina kamalA devI apanI ucca aTTAlikA meM sAnanda so rahI thii| zItala manda sugandha samIra A rahA thaa| prAtaHkAla hone vAlA hI thA ki use eka svapna AyA ki AkAzamArga se eka ati sundara aura amara bhavana nIce utara rahA hai aura vaha usake muMha meM praveza kara rahA hai| svapna ko dekhakara kamalAdevI uThakara baiTha gayI aura usane apane pati devIsiMhajI se svapna kI bAta khii| devIsiMhajI ne harSavibhora hokara kahA-subhage, tere bhAgyazAlI putra hogaa| yathAsamaya Azvina zuklA caturdazI ravivAra savat 1716 meM rAtri ke samaya zubha muhUrta aura zubhabelA meM "putra kA janma huaa| putra kA nAma amarasiMha rakhA gayA aura ve isI nAma se prasiddha hue| zaizavakAla meM yaha nAma mAtApitA ko tRpti pradAna karatA thaa| zramaNa banane para AcArya lAlacandajI mahArAja ko tRpti dene lgaa| AcArya-jIvana meM vaha lAkhoM zraddhAluoM ke lie zraddhA kA kendra bana gayA / yaha nAma sthAnakavAsI paramparA ke gaurava kA pratIka hai| zizu kA varNa gaura thA, tejasvI A~kheM thIM, muskurAtA huA saumya ceharA thA aura zarIra sarvAMga sundara thaa| jise dekhakara darzaka Ananda vibhora ho jAtA thaa| amarasiMha ke janma lete hI apAra saMpatti kI vRddhi hone se aura sukhasamRddhi bar3hane se pArivArika jana atyanta prasanna the| mAtA kA vAtsalya, pitA kA sneha aura pArivArika janoM kA prema use paryApta rUpa se milA thaa| rUpa aura buddhi kI tIkSNatA ke kAraNa sabhI usakI prazaMsA karate the| amara saMskArI bAlaka thaa| usameM vicArazIlatA, madhuravANI, vyavahArakuzalatA Adi sadguNa atyadhika vikasita hue the| usameM eka viziSTa guNa thA, vaha thA cintana karane kaa| vaha apane snehI-sAthiyoM ke sAtha khela-kUda bhI karatA thA, nAcatA-gAtA bhI thA, ha~satA-ha~sAtA bhI thA, rUThatA-macalatA bhI thA, bAla-svabhAvasulabha yaha saba kucha hone para bhI usakI prakRti kI eka anUThI vizeSatA thI ki sadA cintana manana karate rhnaa| yogya vaya hone para use kalAcArya ke sannikaTa adhyayana ke lie preSita kiyA, kintu adbhuta pratibhA ke kAraNa alpa samaya meM hI usane arabI, phArasI, urdU, saMskRta Adi bhASAoM kA uccatama adhyayana kara liyaa| ApakI prakRSTa pratibhA ko dekhakara kalAcArya bhI mugdha ho gyaa| saskAroM kA vaibhava dina pratidina samRddha ho rahA thaa| eka bAra jyotirdhara jainAcArya lAlacandajI mahArAja dehalI pdhaare| unake upadezoM kI pAvana gaMgA pravAhita hone lgii| amarasiMha bhI apane mAtA-pitA ke sAtha AcAryapravara ke pravacana meM phuNcaa| pravacana ko sunakara usake mana meM vairAgya bhAvanA aMgar3AiyA~ lene lgii| use lagA ki saMsAra asAra hai| mAtA-pitA ne usakI bhAva-bhaMgimA ko dekhakara yaha samajha liyA ki yaha bAlaka kahIM sAdhanA ke mArga meM praveza na kara jaay| ataH unhoMne dehalI kI eka suprasiddha zreSThIputrI ke sAtha teraha varSa kI laghuvaya meM bAlaka amara kA pANigrahaNa kara diyA gyaa| usa yuga meM bAlavivAha kI prathA thii| bAlyakAla meM hI bAlaka aura bAlikAoM ko vivAha ke bandhana meM bA~dha diyA jAtA thA; kintu unakA gArhasthika sambandha taba taka nahIM hotA thA jaba taka ve pUrNa yuvA nahIM ho jAte the| vivAha hone ke pazcAt bhI lar3akI mAyake meM hI rahatI thii| kizora amara ko vivAha ke bandhana meM ba~dhane para bhI usake mana meM kisI bhI prakAra kA AkarSaNa nahIM thaa| usakA antarmAnasa usa bandhana se mukta hone ke lie chaTapaTA rahA thaa| kintu mAtA-pitA kI anumati ke ve binA saMyama sAdhanA ke mahAmArga para nahIM bar3ha sakate the| unhoMne mAtA-pitA se nivedana kiyA, kintu mAtApitA dharma-premI hone para bhI putra ko moha ke kAraNa zrAmaNI jIvana meM dekhanA nahIM cAhate the| unhoMne kahA-putra, kucha AJ 14 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 zrI puSkaramuni abhinandana prantha : aSTama khaNDa samaya taka tuma ruko| ata: mAtA-pitA ke Agraha ko sammAna dekara ve gRhasthAzrama meM rhe| kintu unakA mana viSayabhogoM se usI taraha uparata thA jaise kIcar3a se kamala / ikkIsa varSa kI pUrNa yuvAvasthA meM unhoMne apanI patnI ko viSayabhogoM kI nissAratA aura brahmacarya kI mahattA samajhAkara a-brahmacarya kA tyAga karA diyaa| ve apane nizcaya para caTTAna kI taraha dRr3ha the| mAtA kI mamatA, pitA kA sneha, aura patnI kA uphanatA huA mAdaka pyAra unheM apane dhyeya se DigA nahIM skaa| eka dina avasara pAkara apane mana kI bAta AcAryapravara lAlacandajI mahArAja se kahI-gurudeva, kyA Apa mujhe apane zrIcaraNoM meM ziSya rUpa se svIkAra kara sakate haiM ? guru ne ziSya kI yogyatA dekhakara kahAvatsa ! maiM tumheM svIkAra kara sakatA hU~, kintu mAtA-pitA aura patnI kI AjJA prApta karanI hogii| unase anumati prApta karanA tumhArA kAma hai| guru kI svIkRti prApta karake amarasiMha bahuta prasanna hue| rAhI ko rAha mila hI jAtI hai, yaha saMbhava hai dera-sabera ho sakatI hai, kintu rAha na mile yaha kabhI saMbhava nhiiN| amarasiMha ne mAtA-pitA aura patnI se spaSTa zabdoM meM kahA ki maiM aba saMsAra meM nahIM rhegaa| mujhe sAdha bananA hai / mAtA ne A~sU bahAkara usake vairAgya ko bhulAnA cAhA / pitA ne bhI kahA-putra, tumhIM merI vRddhAvasthA ke AdhAra ho, mujhe chor3akara kahA~ jA rahe ho? patnI ne bhI apane moha-pAza meM bA~dhane kA prayAsa kiyA / kintu dRr3ha manobalI amarasiMha ne sabhI ko samajhAkara AjJA prApta kara lI aura bharapUra yuvAvasthA meM saMvat 1741 meM caitra kRSNA dazamI ko bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| aba ve amarasiMha se amarasiMha muni ho gye| amarasiMha muni ne dIkSA grahaNa karate hI saMyama aura tapa kI sAdhanA prArambha kii| ve sadA jAgarUka rahA karate the, pratipala-pratikSaNa saMyama sAdhanA kA dhyAna rakhate the| viveka se calate, viveka se uThate, viveka se baiThate, viveka se bolate, pratyeka kArya ve viveka ke prakAza meM krte| saMyama ke sAtha tapa aura japa kI sAdhanA karate, jaina Agama sAhitya kA unhoMne gahana adhyayana kiyaa| apanI painI buddhi se, prakhara pratibhA se aura tarkapUrNa medhAzakti se alpa kAla meM hI. Agama ke sAtha darzana, nyAya, vyAkaraNa, sAhitya kA vizeSa adhyayana kiyA / tapa, saMyama ke sAtha vizeSa adhyayana meM paripakva hokara AcArya zrI lAlacandajI mahArAja kI AjJA se Apane dharmapracAra kA kArya Arambha kiyaa| apanI vimala-jJAna rAzi ko paMjAba aura uttara pradeza ke jana jIvana meM mahAmegha ke samAna hajAra-hajAra dhArAoM meM barasAkara bikhera diyaa| aneka sthaloM para bali-prathA ke rUpa meM pazuhatyA pracalita thI, use banda karavAyA / andhavizvAsa aura ajJAnatA ke AdhAra para phaile hue vezyAnRtya, mRtyubhoja aura jAtivAda kA Apane dRr3hatA se unmUlana kiyaa| zramaNasaMgha va zrAvakasaMgha meM Aye hue zithilAcAra aura bhraSTAcAra para Apa kesarI siMha kI taraha jhapaTate the| ApakI vANI meM oja thA, satya kA teja thA aura viveka kA vizuddha prakAza thA / ataH jisa viSaya para ApazrI bolate, sAdhikAra bolate aura saphalatA devI Apake caraNa cUmane ke lie sadA lAlAyita rahatI thii| saMskRta, prAkRta, hindI, urdU, arabI, phArasI ina chaha bhASAoM para Apane pUrNa adhikAra prApta kara liyA thA aura Apa sAdhikAra chaha bhASAoM meM lekhana, bhASaNa kara sakate the| Apane aneka sAdhu-sAdhviyAM, zrAvaka aura zrAvikAoM ko zAstroM kA adhyApana krvaayaa| Apa mAnavarUpa meM sAkSAt bahatI huI jJAna-gaMgA the| jidhara bhI vaha jJAnagaMgA pravAhita huI udhara adhyayana, manana-cintana ke sUkhe aura ujar3e hue kheta hare-bhare ho gaye / / amarasiMhajI mahArAja kA Agama aura darzanazAstra kA jJAna bahuta hI gambhIra thaa| Apake sambandha meM likhI huI aneka anuzrutiyA~ mujhe prAcIna pannoM meM milI haiN| eka bAra ApazrI jammU meM virAja rahe the / zrAvaka samudAya Apake sannikaTa baiThA huA carcA kara rahA thaa| usa samaya kucha bahaneM sumadhura gIta gAtI huI jA rahI thii| amarasiMhajI mahArAja kucha samaya taka ruka gaye / vArtAlApa meM prasaMga meM unhoMne batAyA gAne vAlI bahanoM meM eka bahina jisakA svara isa prakAra kA thA usakA raMga zyAma hai usakI umra paccIsa varSa kI hai aura vaha eka A~kha se kAnI hai| mahArAjazrI ne usa bahana ko dekhA nahIM thA aura na vaha pUrva paricitA hI thI / anya bahanoM ke sambandha meM bhI unhoMne vaya, raMga aura umra btaayii| logoM ko bahuta hI Azcarya huaa| unhoMne zIghra hI jAkara jAMca kI to unheM satya tathya kA parijJAna ho gayA / zrAvakoM ne pUchA-gurudeva Apako kaise patA lagA? ApazrI ne pharamAyA sthAnAGga, anuyogadvAra Adi Agama sAhitya meM svaroM kA nirUpaNa hai, usI ke AdhAra para maiMne kahA hai| unhoMne kevala zAstra par3he hI nahIM the kintu una zAstroM ko hRdayaMgama bhI kiyA thaa| eka bAra ApazrI ludhiyAnA virAja rahe the| usa samaya eka sajjana ghabarAte hue Aye ki gurudeva zIghra hI mAMgalika pharamA diijiye| mujhe Avazyaka kArya ke lie bAhara jAnA hai| vilamba ho gayA hai| muni amarasiMhajI ne . Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka phAMtikArI AcArya amarasiMhajI mahArAja vyaktitva aura kRtitva 63 kahA- kyoM zIghratA karate ho, eka sAmAyika kara lo| kintu zrAvaka ke mana meM dRr3hatA kahA~ thI ? usane ApazrI ke kathana kI upekSA kI aura binA mAMgalika sune hI cala diyA / mArga meM sipAhiyoM ne use pakar3a liyA aura hathakar3iyA~ DAlakara kArAgRha meM banda kara diyaa| jaba vaha nyAyAdhIza ke sAmane upasthita kiyA gayA taba nyAyAdhIza ne kahA- maiMne ina seThajI ko nahIM kintu inakA nAma rAzi jo svarNakAra hai use bulAyA thaa| tumane vyartha hI seThajI ko parezAna kiyA / kSamAyAcanA kara seThajI ko bidA kiyA gyaa| taba seThajI ko dhyAna AyA ki mahArAjazrI kI AjJA kI avahelanA karane kA kyA pariNAma hotA hai| eka bAra ApazrI paTiyAlA virAja rahe the / paTiyAlA sikkhoM kA pramukha kendra thaa| Apake pravacana meM kucha sikkha saradAra pratidina AyA karate the / madhyAhna ke samaya eka sikkha saradAra aayaa| usakI A~khoM se A~sU Tapaka rahe the / ceharA udAsa thA / ApazrI ne usakI udAsI kA kAraNa puuchaa| usane kahA- gurujI ! mere eka hI lar3akA hai| rAta ko vaha bilkula ThIka soyA thA, patA nahIM usakI netra jyoti kaise gAyaba ho gyii| use kucha bhI nahIM dIkhatA hai / abhI to vaha baccA hI hai / maiMne hakImoM aura vaidyoM ko A~kha btaayii| unhoMne kahA ki aba rozanI nahIM A sakatI / yaha kahakara usakI A~kheM DabaDabA gayIM, galA bhara aayaa| mahArAjazrI ne kahA- batAo, tumhArA lar3akA kahA~ hai ? saradAra ne kahAgurudeva ! maiM abhI jAkara use le ke AtA hU~ / gurudevazrI ne bacce ko maMgala pATha sunAyA ki lar3akA pahale se bhI adhika spaSTa rUpa se dekhane lgaa| saradArajI caraNoM meM gira par3e aura unakI hRttantrI ke tAra jhanajhanA uThe --amarasiMhajI mahArAja devatA hI nahIM sAkSAt bhagavAna haiM / 3 eka bAra amarasiMhajI mahArAja rohataka virAja rahe the| usa samaya eka yuvaka AyA / vaha pArivArika saMklezoM se saMtrasta thA / vaha AtmahatyA karane kA saMkalpa lekara hI ghara se calA thA / kintu ApazrI ke madhura vArtAlApa se vaha itanA adhika prabhAvita huA ki sadA ke lie usane krodha kA parityAga kara diyA / usakA pArivArika jIvana jo viSama thA, jisameM rAta-dina krodha kI cinagAriyA~ uchalatI rahatI thIM, ApazrI ke satsaMga se usa parivAra meM sneha kI sarasa saritA pravAhita hone lgii| isa prakAra kI aneka ghaTanAe~ Apake paMjAba pravAsa ke samaya kI milatI haiM jo vistArabhaya se yahA~ nahIM likhI jA rahI haiM / - amarasiMhajI mahArAja prakANDa paNDita, prabhAvaka, pravacanakAra aura yazasvI sAdhaka the / ApazrI ko jainaajaina janatA meM sarvatra eka divya mahApuruSa jaisA satkAra, sammAna aura pratiSThA prApta hotI thI tathApi ApazrI ke antarmAnasa meM guruvayaM ke prati aTUTa zraddhA va bhakti thI / unake lie AcArya lAlacandajI mahArAja eka vyakti nahIM kintu Adarza the| ve unake prati samarpita ye samarpaNa vinimaya ke lie nahIM hotA, kintu jahA~ para samarpaNa hotA hai vahA~ vinimaya svataH hI ho jAtA hai| AcArya lAlacandajI mahArAja ke mana meM amarasiMhamunijI ke prati pUrNa vizvAsa thaa| eka dina kisI santa ne AcArya lAlacandajI mahArAja se kahA ki amarasiMhajI pratilekhanA samyak prakAra se nahIM karate haiM / AcArya lAlacandajI mahArAja ne binA amarasiMhajI ko pUche hI dRr3hatA ke sAtha kahA ki vaha tumhAre se zreSTha karatA hai| vizvAsa usI kA nAma hai jisameM kisI bhI prakAra kA saMzaya nahIM hotA / amarasiMha munijI pratikramaNa, pratilekhana, svAdhyAya, Adi AcArya lAlacandajI mahArAja ke pAsa baiTha karake hI karate the, ataH ve amarasiMha muni kI paryA se paryApta rUpa se paricita the| unake prati unakA AtmIyabhAva dina pratidina bar3ha rahA thA / unakI kRpA una para atyadhika thI / puSpita phalita virATa vRkSa ke samAna gurujanoM ke prati hI nahIM laghujanoM ke muni amarasihajI jitane mahAna the utane hI vinamra bhI the Apa jyoM-jyoM yazasvI mahAn aura prasthAna hue tyoM-tyoM adhika vinamra hote gye| prati bhI Apake hRdaya meM apAra prema thaa| jaba kabhI bhI laghu zramaNa bhI rugNa hote taba ApazrI unakI sneha se sevA karate the / ahaMkAra aura mamakAra ke durguNoM se Apa kosoM dUra the / ApazrI sadgurudeva ke sAtha hI paMjAba ke vividha aMcaloM meM paribhramaNa kara dharma kI prabala prabhAvanA karate rhe| hajAroM vyakti Apake upadezoM se prabhAvita hokara zrAvaka bane aura samyaktvaratna ko prApta kiyaa| bIsa vyaktiyoM ne ArhatI dIkSA grahaNa kara ApakA ziSyatva svIkAra kiyA / saMvat 1761 meM AcAryazrI lAlacandajI mahArAja kA cAturmAsa amRtasara meM thA / AcAryazrI kA svAsthya asvastha rahane lagA / unake mana meM svAsthya pUrNa rUpa se ThIka hone kI sambhAvanA kSINa ho gii| unhoMne isI samaya caturvidha saMgha ko bulAkara ullAsa ke kSaNoM meM amarasiMha muni ko yuvAcArya pada pradAna kiyaa| sabhI ne AcAryazrI kI anUThI sUjhabUjha kI prazaMsA kI / AcAryazrI ne AlocanA va saMlekhanA kara saMthArA grahaNa kiyA / Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : aSTama khaNDa -- - - +++++++++ +++++ ++++++++++++++++ 00000000000000000... ++++++++000000 jaina sAdhanA meM samAdhipUrNa jIvana kA jitanA mahatva hai usase bhI adhika mahatva samAdhipUrNa mRtyu kA hai| samAdhi pUrNa mRtyu ko varaNa karane vAle sAdhaka ko pUrNa zAnti aura samAdhi prApta karanI hotI hai| AcAryazrI ne sabhI ke sAtha khamatkhAmaNA kiye aura kArtika kRSNA amAvasyA ke dina pandraha dina ke saMthAre ke pazcAt svargavAsI hue| saMgha ne yuvAcArya zrI amarasiMhajI mahArAja se sanamra prArthanA kI ki ApazrI AcArya pada para AsIna hokara hameM sanAtha kreN| sthAna-sthAna se ziSTa maNDala amRtasara pahuMce aura sabhI ne apane yahA~ AcArya pada mahotsava manAne kI prArthanA kii| anta meM dehalI saMgha kI prArthanA ko svIkAra kiyA gayA aura ApazrI ziSya samudAya va santoM ko lekara dehalI pdhaare| saMvat 1762 meM caitra zuklA paMcamI ke dina dehalI meM AcArya pada mahotsava manAyA gyaa| 'AcAryazrI kI jaya' ke sumadhura ghoSa se vAyumaNDala gUMja utthaa| samUcA saMgha harSa se pulakita ho utthaa| ApazrI jaise anAsakta karmaTha AcArya ko pAkara saMgha dhanya ho gayA / / AcAryazrI amarasiMhajI ne dehalI saMgha kI prArthanA ko sammAna dekara dehalI meM isa varSa varSAvAsa sampanna kiyA, atyadhika dharma kI prabhAvanA huii| usake pazcAt punaH ApazrI paMjAba saMgha kI prArthanA ko saMlakSya meM rakhakara paMjAba padhAre aura cAra cAturmAsa paMjAba meM karake punaH saMvat 1767 meM dehalI meM cAturmAsArtha pdhaare| pUjyazrI kA teja pratidina bar3ha rahA thaa| unake pravacanoM meM cumbakIya AkarSaNa thaa| cInI bhASA ke suprasiddha grantha tAo upaniSada meM likhA hai ki hRdaya se nikale hue zabda lacchedAra nahIM hote aura lacchedAra zabda kabhI vizvAsa yogya nahIM hote| jo vANI hRdaya kI gaharAI se nikalatI hai usameM svAbhAvikatA hotI hai aura sahajatA hotI hai| jaise kue~ kI gaharAI se nikalane vAlA pAnI zItala, nirmala aura tAjA hotA hai vaise hI sahaja vANI bhI prabhAvazAlI hotI hai / jo upadeza AtmA se prasphuTita hotA hai vaha AtmA kA sparza karatA hai, kintu jo jIbha se nikalatA hai usameM cintana, bhAvanA aura AcAra kA bala na hone se vaha hRdaya ko sparza nahIM kara sktaa| hRdaya se nikalI huI bAta meM bakavAsa nahIM hotA kintu tIra-sI vedhakatA hotI hai| AcArya saMghadAsagaNI ne apane bRhatkalpabhASya meM likhA hai ki guNavAna vyakti kA vacana ghRtasiMcita agni kI taraha tejasvI aura patha-pradarzaka hotA hai, kintu guNahIna vyakti kA vacana sneharahita dIpaka kI taraha nisteja aura andhakAra se paripUrNa hotA hai, AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja ke pravacanoM meM jIvana kA gaharA cintana thA, manana thA, sAtha hI anubhavoM kA sudRr3ha pRSThabala thaa| nadI kI nirmala dhArA kI taraha usameM gati thI, pragati thI aura jAjvalyamAna agni kI taraha usameM AcAra aura vicAra kA teja thaa| unake pravacanoM meM vAsIpana nahIM, kintu vicAroM, bhAvoM aura bhASA meM tAjagI thii| yahI kAraNa hai ki jAtivAda, paMthavAda, aura sampradAyavAda ko bhUlakara hajAroM kI saMkhyA meM hindU-musalamAna, sikkha aura jainI pravacanasabhAoM meM upasthita hote the aura AcAryazrI ke pAvana pravacanoM ko sunakara jhUmane lagate the| AcAryazrI ke pravacanoM kI dhUma se dehalI gUMja rahA thaa| usa samaya hindustAna ke bAdazAha the zAhanazAha bahAdurazAha / ve dakSiNa se ajamera Aye the| bAdazAha se kisI viziSTa kArya ke lie milane hetu jodhapura ke mahAmantrI khIMvasI jI bhaNDArI* ajamera Aye aura zahajAdA ajIma jina vyaktiyoM se mAravAr3a kA itihAsa gauravAnvita huA hai una vyaktiyoM meM bhaNDArI khIMvasI jI kA sthAna mUrdhanya hai| ve saphala rAjanItijJa the| tatkAlIna mugala samrATa para bhI unakA acchA-khAsA prabhAva thaa| usa samaya rAjanIti saMkrAnti ke kAla meM gujara rahI thii| samrATa auraMgajeba kA nidhana ho cukA thA aura unake vaMzajoM ke nirbala hAtha zAsana nIti ko saMcAlana karane meM asamartha siddha ho rahe the| cAroM ora rAjanIti ke kSetra meM viSama sthiti thii| usa samaya jodhapura ke mahArAjA ajItasiMha jI ke pradhAnamantrI khIMvasI bhaNDArI the| jaba bhI jodhapura rAjya ke sambandha meM koI bhI prazna upasthita hotA taba ve bAdazAha kI sevA meM upasthita hokara apanI prakRSTa pratibhA se gambhIra samasyAoM kA samAdhAna kara dete the aura zAhajAdA muhammada zAha ko rAjyAsIna karAne meM unakI mahatvapUrNa bhUmikA rahI thI aisA phArasI tavArIkhoM se bhI spaSTa hotA hai| bhaNDArI khIMvasIjI satyapriya, nirbhIka vaktA aura svAmIjI ke parama bhakta the| dharma ke prati bhI unakI svAbhAvika abhiruci thii| ve vi0 saM0 1766 meM jodhapura ke dIvAna bane aura saM0 1772 meM ve sarvocca pradhAna bne| phira mahArAjA ajItasiMha ke sAtha matabheda hone se unhoMne tyAgapatra de diyaa| punaH mahArAjA ajitasiMha ke putra mahArAja abhayasiMha ke rAjya gaddI para baiThane para punaH saM0 1781 meM sarvocca pradhAna bane aura sa0 1782 meM meDatA meM unakA dehAnta huaa| Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka krAMtikArI AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja vyaktitva aura kRtitva ke mAraphata san 1767 me bAdazAha se mulAkAta kii| bAdazAha bhaNDArI jI ko lekara ajamera se lAhaura hote hue dehalI pahu~ce / usa samaya AcAryapravara amarasiMhajI mahArAja ke pravacana - kalA kI prazaMsA bhaNDArI khIMvasI jI ne sunii| ve pUjyazrI ke pravacana zravaNa hetu pahu~ce / pUjyazrI ke prabhAvotpAdaka pravacanoM ko sunakara khIMvasIM jI atyadhika prabhAvita hue| unhoMne zrAvakadharma ko grahaNa kiyaa| ve pratidina niyamita rUpa se pravacana zravaNa karane ke lie upasthita hote / vividha viSayoM para AcAryapravara se ve vicAra carcA bhI karate / 65 bAdazAha bahAdurazAha kI aneka lar3akiyA~ thiiN| eka kanyA jo avivAhitA thI vaha garbhavatI ho gyii| jaba bAdazAha ko yaha sUcanA prApta huI taba ve krodha se Aga-babUlA ho utthe| unakI A~kheM krodha se aMgAre kI taraha lAla ho gyiiN| unhoMne kahA--yaha lar3akI kula ko kalaMka lagAne vAlI hai| zAhI kula meM isa prakAra kI lar3akiyoM kI AvazyakatA nahIM, maiM aisI lar3akiyoM kA muMha dekhanA bhI pApa samajhatA hU~ / ataH ise naMgI talavAra ke jhaTake se khatama kara do tAki anya ko bhI jJAta ho sake ki durAcAra kA sevana kitanA bhayAvaha hai / bhaNDArI khIMvasI ne jaba bAdazAha kI yaha AjJA sunI to ve kA~pa uThe / unhoMne bAdazAha se nivedana kiyA--hujUra, pahale gaharAI se jA~ca kIjie, phira insApha kIjie | kintu Aveza ke kAraNa bAdazAha ne eka bhI bAta na sunii| khIMvasI jI gir3agir3Ate rahe ki manuSya mAtra bhUla kA pAtra hai, use eka bAra kSamA kara Apa virAT hRdaya kA paricaya dIjie, kintu bAdazAha kisI bhI sthiti meM apane hukuma ko punaH vApisa lenA nahIM cAhatA thA / khIMvasIjI bhaNDArI kanyA ko mauta ke ghATa utArane kI kalpanA se sihara uThe / manaHzAnti ke lie ve AcAryazrI ke pAsa pahu~ce / AcAryazrI ne unake udAsa aura khinna cehare ko dekhakara pUchA- bhaNDArIjI ! Aja ApakA mukhakamala murajhAyA huA kyoM hai ? Apa jaba bhI mere pAsa Ate haiM usa samaya ApakA ceharA gulAba ke phUla kI taraha khilA rahatA hai / bhaNDArIjI ati gopanIya rAjakIya bAta ko AcAryazrI se nivedana karanA nahIM bAhate the| unhoMne bAta ko TAlane kI dRSTi se kahA- gurudeva ! zAsana kI gopanIya bAteM hai| yaha Apase kaise nivedana karU~ / kaI samasyAe~ AtI haiM, jaba unakA samAdhAna nahIM hotA hai to mana jarA khinna ho jAtA hai / AcAryazrI ne eka kSaNa cintana kiyA aura muskarAte hue kahA - bhaNDArIjI, Apa bhale hI mere se bAta chipAyeM, kintu maiM Apake antarmana kI vyathA samajha gayA huuN| bAdazAha kI kvArI putrI ko jo garbha rahA hai aura use maravAne ke lie bAdazAha ne AjJA pradAna kI hai, usI ke kAraNa ApakA mana mlAna hai / kyA merA kathana satya hai na ?" bhaNDArI jI ke mana meM Azcarya paidA kara rahI thI / Apa to antaryAmI haiM / kRpA kara apane mana kI bAta AcAryazrI kaise jAna gaye yaha bAta unhoMne nivedana kiyA --- bhagavan, Apako mere mana kI bAta kA parijJAna kaise huA ? yaha batAiye ki usa bAlikA ke prANa kisa prakAra baca sakate haiM ? AcAryapravara ne kahA - bhaNDArI jI, sthAnAGgasUtra meM strI puruSa kA sahavAsa na karatI huI bhI vaha pA~ca kAraNoM se garbha dhAraNa karatI hai, aisA ullekha hai / ve kAraNa haiM-- (1) anAvRta tathA duniSaNNa - puruSa vIrya se saMsRSTa sthAna ko guhya pradeza se AkrAnta kara baiThI huI strI ke yoni deza meM zukra - pudgaloM kA AkarSaNa hone para, (2) zukra- pudgaloM se saMsRSTa vastra ke yoni deza meM anupraviSTa ho jAne para, (3) putrArthinI hokara svayaM apane hI hAthoM se zukra pudgaloM ko yoni deza meM anupraviSTa kara dene para, (4) dUsaroM ke dvArA zukra- pudgaloM ke yoni deza meM anupraviSTa kie jAne para, (5) nadI, tAlAba Adi meM snAna karatI huI ke yoni deza meM zuka-pudagaloM ke anupraviSTa ho jAne para ina pA~ca kAraNoM se strI puruSa kA sahavAsa na karatI huI bhI garbha ko dhAraNa kara sakatI hai / sArAMza yaha hai ki puruSa ke vIrya - pudgaloM kA strI-yoni meM samAviSTa hone se garbha dhAraNa karane kI bAta kahI gayI hai| binA nI pudagaloM ke garbha dhAraNa nahIM ho sktaa| Adhunika yuga meM kRtrima garbhAdhAna kI jo praNAlI pracalita hai isake sAtha isakI tulanA kI jA sakatI hai| sAMDa yA pAr3e ke bIrya nikAlakara rAsAyanika vidhi se surakSita rakhate haiM yA gAya aura bhaiMsa kI yoni se usake zarIra meM ve karAye jAte haiM aura garbhakAla pUrNa hone para unake bacce utpanna hote haiM / amerikA meM 'TesTa TyUba bebIja' kI zodha kI gayI hai / usameM puruSa ke vIrya - pudgaloM puloM ko yugala praveza ko kA~ca kI nalI meM ucita rAsAyanoM ke sAtha rakhA jAtA hai aura usase mahilAe~ kRtrima garbhadhAraNa karatI haiM / Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : aSTama khaNDa Amrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrammar Agama sAhitya meM jahA~ para striyA~ baiThI hoM usa sthAna para muni ko aura jahA~ para puruSa baiThe hoM usa sthAna para sAdhvI ko eka antarmahurta taka nahIM baiThanA cAhie, jo ullekha hai vaha prastuta sUtra ke prathama kAraNa ko lekara hI hai| ina pA~coM kAraNoM meM kRtrima garbhAdhAna kA ullekha kiyA gayA hai| kisI viziSTa praNAlI dvArA zukra pudgaloM kA yoni meM praveza hone para garbha kI sthiti banatI hai jise Adhunika vaijJAnikoM ne bhI siddha kara diyA hai| suzruta saMhitA meM likhA hai ki jisa samaya atyanta kAmAtura huI do mahilAe~ paraspara saMyoga karatI haiM / usa samaya paraspara eka dUsare kI yoni meM rajaH praveza karatA hai taba asthirahita garbha samutpanna hotA hai / jaba RtusnAna kI huI mahilA svapna meM maithuna kriyA karatI hai taba vAyu Artava ko lekara garbhAzaya meM garbha utpanna hotA hai aura vaha garbha prati mAsa bar3hatA rahatA hai tathA paitRka guNa (haDDI, majjA, keza, nakha Adi) rahita mAMsa piNDa utpanna hotA hai| tandula vaicArika prakaraNa meM garbha ke sambandha meM vistAra se nirUpaNa kiyA gayA hai aura kahA gayA hai jaba strI ke oja kA saMyoga hotA hai taba kevala AkArarahita mAMsapiMDa utpanna hotA hai| sthAnAMga ke cauthe ThANe meM bhI yaha bAta AyI hai| AcAryazrI ne jaba pramANa dekara yaha siddha kiyA ki binA puruSa ke sahavAsa ke bhI rajovatI nArI kucha kAraNoM se garbha dhAraNa kara sakatI hai| bAdazAha kI putrI ne jo garbha dhAraNa kiyA hai, vaha binA puruSa ke saMyoga ke kiyA hai aisA merA AtmavizvAsa kahatA hai| tuma bAdazAha se kahakara usake prANa bacAne kA prayAsa kro| yaha sunakara dIvAna jI ko atyadhika Azcarya huaa| unakA mana-mayUra nAca uThA ki aba maiM bAdazAha ko samajhAkara kanyA ke prANa bacA sakuMgA / aura eka niraparAdha kanyA ke prANoM kI surakSA ho skegii| unhoMne AcAryapravara ko namaskAra kiyA aura maMgalika zravaNa kara ve bAdazAha bahAdurazAha ke pAsa phuNce| unhoMne bAdazAha se nivedana kiyA-hujUra, kanyA kabhIkabhI binA puruSa saMyoga ke bhI garbha dhAraNa kara letI hai aura ApakI suputrI ne jo garbha dhAraNa kara liyA hai vaha isI prakAra kA hai, aisA mujhe eka adhyAtmayogI saMta ne apane AtmajJAna se batAyA hai| aura usakI parIkSA yahI hai--jaba baccA hogA taba usake bAla nAkhUna haDDI Adi paitRka aMga nahIM hoMge aura pAnI ke bulabule kI taraha kucha hI kSaNoM meM vaha naSTa ho jAyagA / ata: usa adhyAtmayogI kI bAta ko svIkAra kara usa samaya taka jaba taka ki baccA na ho jAya taba taka use na mArA jAya / dIvAna khIMvasIjI kI adbhuta bAta ko sunakara bAdazAha Azcaryacakita ho gayA-are ! yaha nayI bAta to Aja maiMne sarvaprathama sunI hai| usa phakIra ke kathana kI satyatA jAnane ke lie hama taba taka usa bAlA ko nahIM maravAe~ge jaba taka usakA baccA paidA nahIM ho jAtA hai| bAdazAha ne kanyA ke cAroM tarapha kar3aka paharA lagavA diyA tAki vaha kahIM bhAgakara na calI jAya / kucha samaya ke pazcAt bAlikA ke prasava huaa| bAdazAha aura dIvAna khIMvasI use dekhane ke lie pahu~ce / jaisA AcArya pravara amarasiMhajI mahArAja ne kahA thA vaisA hI pAnI ke bulabule kI taraha piNDa ko dekhakara bAdazAha vismaya vimugdha ho gyaa| bAdazAha aura dIvAna ke dekhate hI vaha bulabulA naSTa ho gayA / bAdazAha ne dIvAna kI pITha thapathapAte hue kahA--are, batA aisA kauna yogI hai, auliyA hai jo isa prakAra kI bAta batAtA hai ? lagatA hai vaha khudA kA saccA bandA hai| dIvAnajI ne namratA ke sAtha nivedana kiyA ki dehalI meM hI varSAvAsa hetu virAje hue jyotirdhara jainAcArya pUjya zrI amarasiMhajI mahArAja haiM jo bahuta hI prabhAvazAlI haiM aura mahAna yogI haiN| unhoMne hI mujhe yaha bAta batAyI thii| Apa cAheM to unake pAsa cala sakate haiN| bAdazAha apane sAmantoM ke sAtha AcAryazrI ke darzanArtha phuNcaa| AcArya pravara ne ahiMsA kA mahattvapUrNa vizleSaNa karate hue kahA-jainadharma meM ahiMsA kA mahattvapUrNa sthAna hai| vahA~ para kisI bhI prANI kI hiMsA karanA niSedha kiyA gayA hai| vaidika aura bauddhadharma meM bhI ahiMsA kA mahattva pratipAdita kiyA gayA hai| islAmadharma meM bhI ahiMsA kA gaharA mahattva hai / isa dharma meM Izvara meM vizvAsa rakhane dharma pantha pravartakoM ke vicAroM para AsthA rakhane, garIba aura kamajoroM para dayAbhAva dikhAne kI zikSA pradAna kI gaI hai| isa dharma meM gAlI (abuse), krodha (anger), lobha (avarice), cugalI khAnA (back biting); khUna-kharAbI (blood-shedding), rizvata lenA (bribery); jhuThA abhiyoga (Calumny), beImAnI (dishonesty), madirApAna (drinking), IrSyA (envy), cApalUsI (flattery), lAlaca (greed), pAkhaNDa (bypocrisy), asatya (lying), kRpaNatA (miserliness), abhimAna (pride), kalaGka (slandering), AtmahatyA (suicide), adhika byAja lenA (usury), hiMsA (violence), ucchakhalatA (Wickedness), yuddha (warfare), hAniprada karma (wrongdoings), Adi ko hamezA hI tyAjya samajhA hai Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka krAMtikArI AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja : vyaktitva aura kRtitva 97. 00 aura ThIka isake viparIta bhAIcArA (brotherhood), dAna (charity), svacchatA (cleanliness), brahmacarya (chastity), kSamA (forgiveness), maitrI (friendship), kRtajJatA (gratitude), vinamratA (humility), nyAya (Justice), dayA (kindness), zrama (labour), udAratA (liberlity), prema (love), kRpA (mercy), saMyama (moderation), suzIlatA (modesty), par3osIpana kA bhAva (neighbourliness), hRdaya kI zuddhatA (purity of heart), sadAcAra (righteousness), dhairya (steadfastness), satya (truth), vizvAsa (trust) ko grahaNa karane kA upadeza diyA gayA hai|" isase spaSTa hai ki islAma paramparA meM bhI una tattvoM kI avahelanA kI gayI hai jisase hiMsA kI utpatti aura vRddhi hotI hai| kuraAna ke prArambha meM hI khudA ko udAra, dayAvAna kahakara saMbodhita kiyA hai| yahA~ taka ki pazuoM ko kama bhojana denA, una para car3hanA, sAmAna lAdanA Adi kA bhI islAmadharma meM virodha kiyA gayA hai| vaha vRkSoM ko kATane ke lie bhI nahIM kahatA / isalAmadharma meM kahA hai-khudA sAre jagat (khalka) kA pitA hai, jagat meM jitane bhI prANI haiM ve khudA ke putra (bande) haiN| kurAna zarIpha surA ulamAyAda siyArA maMjila tIna Ayata tIna meM likhA hai-makkA zarIpha kI hada meM koI bhI jAnavara na mAre, yadi bhUla se mAra le to apane ghara ke jo pAlatU jAnavara haiM use vahA~ para chor3a deN| makakA zarIpha kI yAtrA ko jAye taba se lekara punaH lauTane taka rojA rakhA jAya aura gozta kA istemAla na kiyA jAya / Age calakara sure anayAma Ayata 142 meM likhA hai ki sabjI aura anna ko hI khAyA jAya kintu gozta ko nahIM "bamila anaAmeM hamUla tambU vaphasada kulumimA rajaka kumullA ho|" hajarata muhammada sAhaba ke uttarAdhikArI hajarata alI sAhaba ne" kahA hai-he mAnava! tU pazu-pakSiyoM kI kabra apane peTa meM mata banA arthAt pazu-pakSiyoM ko mArakara unakA bhojana mata kr| isI taraha dIna-e-ilAhI ke pravartaka bAdazAha akabara ne bhI kahA hai-maiM apane peTa ko dUsare jIvoM kA kabristAna banAnA nahIM cAhatA / jisane kisI kI jAna bacAyI to mAno vaha sAre inasAnoM ko jAna bakhzI / " vizva ke samasta dharmoM ne ahiMsA ko svIkAra kiyA hai / vaha dharma kA mUla AdhAra hai| saMsAra meM cAroM ora duHkha kI jo jvAlAe~ uTha rahI haiM usakA mUla kAraNa hiMsaka bhAvanA hai| ahiMsA bhagavatI hai| bhagavAna mahAvIra ne kahA hai jise tU mAranA cAhatA hai vaha tU hI hai, jise tU zAsita karanA cAhatA hai vaha tU hI hai| ata: ahiMsA ke marma ko samajhA jAya / isa prakAra ahiMsA para AcAryapravara ne gambhIra vizleSaNa kiyA jise sunakara bAdazAha ne kahA-yogI pravara ! mere yogya sevA ho to phrmaaiye| uttara meM AcAryazrI ne kahA hama jaina zramaNa hai| apane pAsa paisA Adi nahIM rakhate haiM aura na kisI mahilA kA sparza bhI karate haiM / hama pUrNa brahmacarya kA pAlana karate haiM / yahA~ taka ki muMha kI garama havA se havA ke jIva na mara jAyeM isalie mukha para mukhavastrikA rakhate haiM aura rAtri ke andhakAra meM paira ke nIce Akara koI jantu khatama na ho jAya isalie rajoharaNa rakhate haiN| bhArata ke vividha aMcaloM meM paidala ghUmakara dharma kA pracAra karate haiM / merI hArdika icchA hai ki Apa kisI bhI prANI ko na mAreM; gozta kA upayoga na kareM-yahI hamArI sabase bar3I sevA hogI / bAdazAha ne AcAryazrI ke Adeza ko saharSa svIkAra kiyA aura namaskAra kara apane rAjabhavana meM A gyaa| varSAvAsa pUrNa hone jA rahA thA, AcAryapravara ke samparka se dIvAna khIvasIMhajI kA jIvana hI dharma meM raMga gayA thaa| unake antarmAnasa meM yaha vicAra ubuddha ho rahe the ki yadi AcAryazrI jodhapura padhAreM to dharma kI atyadhika prabhAvanA ho sakatI hai / jodhapura rAjya kI janatA dharma ke marma ko bhUlakara ajJAna andhakAra meM bhaTaka rahI hai| caitanyopAsanA ko chor3akara jaDopAsanA meM dIvAnI bana rahI hai| dIvAna khIMvasI jI ne AcAryapravara se nivedana kiyAbhagavan ! kRpAkara Apa eka bAra jodhapura pdhaareN| kyoMki "na dhamo dhaamirkbinaa|" AcAryazrI ne kucha cintana ke pazcAt kahA-dIvAnajI, ApakA kathana satya hai; mAravAr3a meM dharma kA pracAra bahuta hI Avazyaka hai| kintu sAmpradAyika bhAvanA kA itanA prAbalya hai ki vahA~ para santoM kA pahu~canA khatare se khAlI nahIM hai / jisa prakAra bAja pakSiyoM para jhapaTatA hai usI prakAra dharmAndha loga sacce sAdhuoM para jhapaTate haiN| maiMne yahA~ taka sunA hai ki sampradAyavAda ke dIvAnoM ne isa prakAra ke siddhAnta kA nirmANa kiyA hai ki "cAra savAyA pA~ca" arthAt makkhI caturindriya hai aura jaina sAdhu paMcendriya haiM unako mArane meM savA makkhI kA pApa lagatA hai| isa prakAra nikRSTa kalpanA kara anekoM sAdhuoM ko mAra diyA gayA hai / ataH aise pradeza meM vicaraNa karanA khatare se khAlI nahIM hai| Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .68 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : aSTama khaNDa pr| aura vinamra nivedana kAnate hI haiM jaina sAdhu kisI bAdhaka kaSTa dete haiM / dIvAna khIMvasI jI vicAra sAgara meM gote lagAne lage ki kisa prakAra AcAryapravara ko mAravAr3a meM le jAyA jA ske| cintana karate hue unheM eka vicAra AyA aura ve AcAryapravara ko namaskAra kara bAdazAha bahAdurazAha ke pAsa phuNce| aura vinamra nivedana karate hue kahA-jahA~panAha ! maiM AcAryasamrATa zrI amarasiMhajI mahArAja ko jodhapura le jAnA cAhatA huuN| ApazrI jAnate hI haiM jaina sAdhu kisI vAhana kA upayoga nahIM karate, ve paidala calate haiN| sampradAyavAda ke naze meM unmatta bane hue loga ina sAdhuoM ko bhI atyadhika kaSTa dete haiN| unheM mArga meM koI kaSTa na ho, ataH Apa zAsana kI ora se aisA AjJA patra nikAla deM ki AcArya amarasiMhajI jo mAravADa meM A rahe haiM ina sAdhuoM ko jo kaSTa degA unake sAtha kar3aka bartAva kiyA jAyagA; khetavAle kA kheta, ghara vAle kA ghara, gA~va vAle kA gA~va aura adhikAriyoM kA adhikAra chIna liyA jaaygaa| isa prakAra bAIsa tAmrapatroM para Adeza likhakara jodhapura 'rAjya ke bAIsa paraganoM meM bhijavA diye gye| dIvAna khIMvasIha jI prasannamudrA meM AcArya pravara ke pAsa Aye aura unase sanamra nivedana kiyA-bhagavan ! aba Apa mAravAr3a meM pdhaareN| Apako mAravAr3a meM kisI bhI prakAra kaSTa nahIM hogaa| maiMne zAsana kI ora se AjJA patra sabhI sthAnoM para bhijavA diye haiN| AcAryazrI ne dIvAna khIMvasI jI bhaNDArI kI snehapUrNa prArthanA ko svIkAra kiyA aura varSAvAsa ke pazcAt AcAryapravara ne dehalI se mAravAr3a kI ora bihAra kiyA / dIvAnajI bhI apanA kArya pUrNa kara cuke the, ataH unhoMne bhI vahA~ se jodhapura kI ora prasthAna kara diyaa| AcAryazrI dehalI se bihAra karate hue alavara pdhaare| kucha samaya taka alavara meM virAja kara dharma kI prabhAvanA kI aura vahA~ se jayapura pdhaare| pUjyazrI ke jayapura padhArane para jayapura kI bhAvuka janatA prati dina hajAroM kI saMkhyA meM pravacana sabhA meM upasthita hone lgii| pUjyazrI ne apane pravacana meM aparigraha kA mahatva pratipAdana karate hue kahA-jar3a vastuoM ke adhika saMgraha se mAnava kI AtmA daba jAtI hai / usakA vikAsa avaruddha ho jAtA hai / mAnava cAhe jitane vrata grahaNa kare kintu saMgrahavRtti para niyantraNa na rakhe to usako sacce Ananda kI upalabdhi nahIM ho sktii| dharmarUpI kalpavRkSa ko parigrahavRtti jalAkara naSTa kara detI hai| cintA-zoka ko bar3hAne vAlA, taSNArUpI viSavallarI ko sIMcane vAlA, phUTa-kapaTa kA bhaNDAra aura kleza kA ghara parigraha hai| parigraha kA artha hai mana kI mamatA, va Asakti / jinezvaradeva ne vastu ke prati rahe mamatva-bhAva ko parigraha kahA hai "mucchA pariggaho vutto|"25 vizva ke sabhI prANiyoM ke lie parigraha ke samAna dUsarA koI jAla nahIM hai / 25 icchAe~ AkAza ke samAna ananta hai / vizva ke padArtha sasIma haiM. kintu icchAeM asIma haiM, ataH kAmanAoM kA anta karanA hI duHkha kA anta karanA hai / 28 pramattapuruSa dhana ke dvArA na isa loka meM apanI rakSA kara sakatA, na paraloka meM / 29 pUjyazrI ke a-parigraha ke vizleSaNa ko sunakara raMgalAlajI paTavA jo bahuta hI garIba the, unhoMne nivedana kiyA-bhagavan, mujhe pA~ca hajAra se adhika parigraha na rakhanA hai isakI maryAdA karavA diijie| AcAryazrI ne raMgalAla jI ke cehare kI ora dekhakara kahA-niyama grahaNa karane ke pUrva tumheM yaha acchI taraha se soca lenA cAhie ki niyama bhaMga na ho / bAda meM vicAra karane kI sthiti paidA na ho| raMgalAla jI paTavA ne nivedana kiyA-bhagavan, mere pAsa pAMca sau se adhika pUMjI hI nahIM hai| merI Arthika sthiti bar3I nAjuka hai| bar3I kaThinatA se maiM apane parivAra kA bharaNa-poSaNa karatA hU~ tathApi tRSNA ke vazIbhUta hokara pA~ca hajAra kI maryAdA karanA cAhatA huuN| aura ApazrI mujhe punaH cintana ke lie pharamA rahe haiM / AcArya zrI ne kahA-kyA nIti kI kahAvata tumheM smaraNa nahIM hai ? "striyazcaritraM puruSasya bhAgyam devo na jAnAti kuto manuSyaH" ataH maiM jo kaha rahA hU~ vaha soca-vicAra kaha rahA huuN| raMgalAlajI ne socA ki AcAryapravara jo kucha kaha rahe haiM isameM gambhIra rahasya honA caahie| unhone bIsa hajAra kI maryAdA ke lie kahA taba bhI AcAryazrI ne vahI bAta duhraaii| raMgalAlajI ne anta meM paccIsa lAkha kI maryAdA kii| AcAryapravara ne kucha dinoM taka jayapura virAja kara kisanagar3ha kI ora prasthAna kiyaa| kisanagar3ha se ajamera hote hue AcAryazrI sojata pdhaare| sampradAyavAda ke adhinAyaka yatigaNa citita ho gaye ki yahA~ zuddha sthAnakavAsI dharma kA pracAra ho jAyegA to hamArI dayanIya sthiti bana jaaygii| ataH unhoMne apane bhaktoM ko bulAkara kahA ki koI aisI vyavasthA kI jAya jisase sA~pa bhI mara jAya aura lAThI bhI na ttuutte| yadi hama mArane kA prayAsa kareMge to zAsana kI AjJA kI avahelanA hone se hamArI sthiti viSama Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka krAMtikArI AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja : vyaktitva aura kRtitva 66 ho sakatI hai| ataH koI aisA upAya karanA cAhie jisase hameM kisI bhI prakAra ke kaSTa kA sAmanA na karanA pdd'e| cintana ke pazcAt yaha navanIta nikAlA gayA ki Ane vAle AcAryazrI ko koTa ke muhalle meM sthita jo masajida hai vahA~ para ThaharAyA jAya kyoMki vahA~ para eka musalamAna marakara jinda huA hai, vaha rAtri meM kisI ko apane vahA~ rahane nahIM detA hai / jo rAtri meM vahA~ rahate haiM ve svataH hI kAla-kavalita ho jAte haiN| yati-bhaktoM ne AcAryazrI ko pUrva yojanAnusAra isa masajida meM Thaharane ke lie Agraha kiyA aura kahA ki isa makAna ke atirikta koI anya makAna khAlI nahIM hai| AcAryazrI vahA~ Thahara gaye / AcAryazrI kA ziSya samudAya bhI atyanta vinamra thA jo unake iMgita para prANa nyochAvara karane ke lie sadA taiyAra rahatA thaa| unake cumbakIya AkarSaNa se ziSyoM kA hRdaya unake prati nata thaa| AcAryazrI ne makAna kI sthiti ko dekhakara apane sabhI ziSyoM ko sUcita kiyA ki ve ghabarAye nhiiN| parIkSA sone kI hotI hai, use Aga meM DAlA jAtA hai, tabhI usameM adhika camaka aura damaka AtI hai| hIre ko sAna para ghisA jAtA hai, jyoM-jyoM ghisA jAtA hai tyoM-tyoM vaha camakatA hai / miTTI ke Dhele ko jamIna para DAlA jAya to vaha uchalatA nahIM, kintu geMda jamIna para nIce DAlate hI vaha aura adhika teja uchalatI hai / jinake jIvana meM teja nahIM hotA ve miTTI ke Dhele kI taraha hote haiM / parantu jinameM teja hotA hai ve geMda kI taraha pragati karate haiN| ataH tumheM ghabarAne kI AvazyakatA nahIM hai, kaSTa tumhAre jIvana ko nikhArane ke lie hai| unakA ha~sate aura musakarAte hue mukAbalA karanA hai| sabhI ziSyoM ne AcAryazrI ke udbodhaka saMdeza ko sunA aura unameM dugunA utsAha saMcarita ho gyaa| rAtri kA gahana andherA maMDarAne lgaa| jinda ne apane sthAna para vicitra vyaktiyoM ko Thahare hue dekhA to krodha se unmata hokara vividha upasarga dene lgaa| kintu AcAryazrI ke AdhyAtmika teja ke sAmane vaha hataprabha ho gayA, usakI zakti kuNThita ho gyii| AcArya bhadrabAhu viracita mahAn camatkArI "uvasaggaharaM stotra" ko sunakara vaha AcAryazrI ke caraNoM meM gira par3A aura apane aparAdha kI kSamAyAcanA karane lagA-bhagavan ! mujhe jJAta nahIM thA ki Apa itane mahAn haiN| Apake AdhyAtmika teja ke sAmane merI dAnavI vRtti Aja naSTa ho gayI hai / Aja merA krodha kSamA ke rUpa meM badala gayA hai| maiMne Aja eka sacce va acche santa ke darzana kiye haiN| maiM Apase sanamra prArthanA kara rahA hU~ ki yaha sthAna aba sadA ke lie jaina sAdhu-sAdhviyAM aura zrAvaka-zrAvikAoM ke hI dhArmika sAdhanA ke lie upayoga meM liyA jaayegaa| maiM sthAnIya maulavI ke zarIra meM praveza kara yaha sthAna jainiyoM ko dilavA dUMgA / AcAryazrI mauna rahakara jinda kI bAta ko sunate rhe| prAtaH hone para yati bhaktagaNa isa vicAradhArA ko lekara pahuMce ki sabhI sAdhugaNa mara cuke hoNge| para jyoM hI unhoMne sabhI santoM ko prasannamudrA meM dekhA to unake devatA hI kUca kara gye| jinda ne maulavI ke zarIra meM pravezakara masajida ko jaina sthAnaka banAne ke lie udghoSaNA kii| aura sarvatra apUrva prasannatA kA vAtAvaraNa chA gyaa| jainadharma kI prabala prabhAvanA huii| do sau pacAsa ghara jo osavAla the unhoMne pUjya zrI ke upadeza se sthAnakavAsI dharma ko svIkAra kiyA aura vartamAna meM navIna koTa muhalle meM jo sthAnaka hai vahI sthAnaka pahale masajida kA sthAnaka thA aura usI sthAna para kucha varSoM pUrva navIna sthAnaka kA nirmANa kiyA gayA hai| AcAryazrI ne sojata meM sthAnakavAsI dharma kA pracAra kara pAlI kI ora prasthAna kiyaa| pAlI ke zraddhAlu logoM kA mAnasa usI taraha nAcane lagA jisa taraha umar3a-ghumar3a kara ghaTAoM ko dekhakara mora nAcatA hai| AcAryazrI ke prabhAvotpAdaka pravacanoM meM janatA kA pravAha umar3a rahA thaa| yatigaNa dekhakara usI taraha ghabarA rahe the jisa taraha zRgAla siMha ko dekhakara ghabarAtA hai| unhoMne vicAra kiyA ki aisA upAya karanA cAhie jisase amarasiMhajI kA nadI kI bAr3ha kI taraha bar3hatA huA prabhAva ruka jAya / gambhIra vicAra vinimaya ke pazcAt zAstrArtha kI AcAryazrI ko cunautI dii| unheM yaha abhimAna thA ki AcAryazrI meM jJAna kA abhAva hai, ve to kevala AcAraniSTha hI haiN| kintu jaba zAstrArtha ke lie AcAryazrI taiyAra ho gaye to yati samudAya kI ora se bIkAnera se vimalavijayajI, jodhapura se jJAna vijayajI, meDatA se prabhAvijayajI aura nAgora se jinavijayajI ye cAra medhAvI yati zAstrArtha ke lie upasthita hue| vividha viSayoM para zAstrArtha huaa| AcAryazrI ne jaba mukhavastrikA kA prazna AyA taba kahA ki Agama sAhitya meM aneka sthaloM para mukhavastrikA kA ullekha hai| uttarAdhyayana sUtra ke samAcArI vibhAga meM batAyA gayA hai ki "muhapottiyaM paDilehitA paDilehijja gocchagaM / "" arthAt mukhavastrikA kI pratilekhanA kara gocchaga kI pratilekhanA kreN| nizItha bhASya" meM jinakalpika zramaNoM kA ullekha hai vahA~ para pANipAtra aura pAtradhArI ye do bheda kiye haiN| donoM hI prakAra ke zramaNa kama se kama mukhavastrikA aura rajoharaNa ye do upadhi rakhate haiN| jinakalpika zramaNoM ke lie bhI mukhavastrikA Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : aSTama khaNDa aura rajoharaNa ye do Avazyaka haiM, anya upakaraNa cAhe ho yA na ho| phira sthavirakalpikoM ke lie to mukhavastrikA anivArya hai| bhagavatI sUtra meM 2 spaSTa kahA hai ki jaba khule muMha bolA jAtA hai taba sAvadha bhASA hotI hai / mahAnizItha jise sthAnakavAsI paramparA pramANabhUta Agama nahIM mAnatI hai usameM yaha vidhAna hai kAna meM DAlI gayI muMhapattI ke binA yA sarvathA muMhapattI ke binA iriyAvahI kriyA karane para sAdhu ko micchAmi dukkaDaM yA do porasI kA (pUrvArddha) daNDa AtA hai / 33 yogazAstra meM bhI kahA hai mukha se nikalane vAle uSNa zvAsa se vAyu kAya ke jIvoM kI to virAdhanA hotI hai kintu trasa jIvoM ke mukha meM praveza kI bhI sambhAvanA sadA rahatI hai tathA akasmAt AyI huI khA~sI, chIMka Adi se yUMka zAstroM yA kapar3oM para girane kI sambhAvanA rahatI hai, ataH mukhavastrikA ina sabhI kA samIcIna upAya haiN| Agama sAhitya meM yatra-tatra mukhavastrikA muMha para bA~dhane kA vidhAna prApta hotA hai| jaise jJAtAsUtra meM tetalI pradhAna ko usakI dharmapatnI apriya ho gyii| to vaha dAna Adi dekara samaya vyatIta karane lgii| usa samaya tetalIpura meM mahAsatI suvratAjI kA Agamana huaa| ve bhikSA ke lie tetalI pradhAna ke ghara para pahu~cI, taba tetalI pradhAna kI apriya patnI poTTilA ne sAdhvIjI ko AhAradAna diyA aura usake pazcAt usane sAdhvIjI se pUchAApa anekoM nagaroM meM paribhramaNa karatI haiM kahIM para aisI jar3I-bUTI yA vazIkaraNa Adi mantra ke upAya dekhe hoM to batAne kA anugraha kIjie jisase maiM punaH apane pati kI hRdayahAra bana jAU~ / yaha sunate hI mahAsatIjI ne apane donoM kAnoM meM donoM hAthoM kI aMguliyA~ DAla dI aura kahA-bho devAnupriye ! hameM isa prakAra ke zabda kAnoM se sunanA bhI nahIM klptaa| phira aisA mArga batAnA to dUra rahA / isa varNana se yaha spaSTa hai ki sAdhvIjI ke muMha para mukhavastrikA bA~dhI huI honI cAhie nahIM to donoM hAtha donoM kAnoM meM DAlakara khule mu~ha kaise bolatI ? nirayAvalikA meM ullekha hai somila brAhmaNa ne kASTha kI muMhapattI muMha para bA~dhI thii| vaidika paramparA ke saMnyAsiyoM meM muMha para kASTha kI paTTI bA~dhane kA vidhAna anyatra dekhane meM nahIM AyA hai / isase yaha siddha hotA hai jaina zramaNa mu~hapattI bA~dhate the aura usI kA anusaraNa somila ne kASTha paTTI bA~dha kara kiyA ho / bhagavatI meM jamAlI ke dIkSA grahaNa karane ke prasaMga meM nAI kA ullekha hai, usane bhI ATha paratavAlI muMhapattI muMha para bA~dhI thii| zivapurANa jJAnasaMhitA meM" jaina zramaNa kA lakSaNa batAte hue kahA hai-hAtha meM kASTha ke pAtra dhAraNa karane vAle, muMha para mukhavastrikA bA~dhane vAle, malina vastra vAle, alpabhASI hI jaina muni haiN| usameM yaha bhI batAyA gayA hai ki isa prakAra ke jaina zramaNa RSabhAvatAra ke samaya meM bhI the| zrImAla purANa meM* muMha para mu~hapattI dhAraNa karane vAle jaina zramaNoM kA varNana hai / sAtha hI bhuvana bhAnukevalI caritra, haribala macchI- rAsa, avatAracaritra, samyaktamUla bArahavata kI TIpa, hitazikSAnurAsa, jainaratnakathAkoza, ogha niyukti Adi meM mukhavastrikA kA varNana hai| AcAryapravara ke akATya tarkoM se yati samudAya parAsta ho gyaa| vaha uttara na de skaa| aura vahA~ se ve lauTa gye| sthAnakavAsIdharma kI pAlI meM prabala prabhAvanA huii| vahA~ se AcAryapravara ne jodhapura kI ora prasthAna kiyaa| jaba AcAryazrI jodhapura padhAre usa samaya dIvAna khIMvasIjI bhaNDArI ne AcAryazrI kA hRdaya se svAgata kiyA aura AcAryapravara ko talahaTI ke mahala meM ThaharA diyaa| rAjakIya kArya se khIMvasIjI bAhara cale gaye, taba yatibhaktoM ne socA ki kisI taraha se amarasiMhajI mahArAja ko khatma karanA caahie| yatibhaktoM ne socA ki aisA upAya karanA cAhie jisase AcAryazrI sadA ke lie khatma ho jAyeM / jodhapura meM Asopa ThAkura sAhaba kI eka havelI hai jahA~ para ThAkura rAjasiMha jodhapuranareza ke badale meM jahara kA pyAlA pIkara mare the / ve vyantara deva bane the, ve rAtri meM apanI havelI meM kisI ko bhI nahIM rahane dete the| yadi koI bhUla se raha jAtA to use ve mAra dete the| ataH yatibhaktoM ne socA ki aise sthAna para yadi AcArya amarasiMhajI ko ThaharA diyA jAya to ve binA prayAsa ke samApta ho jaayeNge| unhoMne mahArAja ajitasiMha se prArthanA kI-rAjan ! Apa jisa mahala ke nIce hokara paribhramaNa karane ke lie jAte haiM, usa mahala ke Upara amarasiMhajI sAdhu baiThe rahate haiN| ve Apako namaskAra bhI nahIM krte| hamase ApakA yaha apamAna dekhA nahIM jaataa| rAjA ne kahA-sAdhu phakkar3a hote haiN| ve Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka krAntikArI AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja : vyaktitva aura kRtitva 101. namaskAra nahIM karate to koI bAta nhiiN| yatibhaktoM ne mu~ha maTakAte hue kahA-rAjan ! Apa bar3e haiM,pRthvIpati haiM, Apako to namaskAra karanA hI caahie| yadi ApazrI ko koI etarAja na ho to hama AcAryazrI ko dUsarA bahuta hI bar3hiyA sthAna batA deNge| darabAra ne kahA-jaisI tumhArI icchaa| yatibhakta AcAryazrI ke pAsa Aye aura kahA ki mahArAjA sAhaba ne Apako AjJA pradAna kI hai, ataH Apa dUsare makAna meM pdhaariye| jahA~ para Apako Thaharane kI yogya vyavasthA kI gaI hai| AcAryapravara apane ziSyoM ke sAtha cala diye / yatibhaktoM ne pUrva yojanAnusAra Asopa ThAkura sAhaba kI havelI unheM Thaharane ke lie batA dI / AcAryazrI AjJA lekara vahA~ para Thahara gaye / rAtri kA jhuramuTa a~dherA hone lgaa| AcAryazrI ne pahale se hI apane ziSyoM ko sAvadhAna kara diyA ki Aja kI rAtri meM bhayaMkara upasarga upasthita ho sakate haiM, ataH tumheM ghabarAne kI AvazyakatA nahIM hai| sabhI dhyAna-sAdhanA meM dattacitta ho laga jAo jisase koI bhI bAla bA~kA na kara sakeM / AcAryazrI jAnate the ki dhyAna meM vaha apUrva bala hai jisase dAnavI zakti parAsta ho jAtI hai| rAtri kA gahana a~dherA dhIre-dhIre chA rahA thaa| rAtri ke gahana andhakAra meM dAnavI zakti kA jora bar3hatA hai| jyoM hI a~dhere ne apanA sAmrAjya sthApita kiyA tyoM hI AsurI zakti prakaTa huii| usane mAnavAkRti meM Akara sarvaprathama havelI ko pariSkRta kiyA aura sugandhita dravyoM se cAroM ora madhura sugandha kA saMcAra kara diyaa| usake pazcAt rAjasiMhajI kA jIva jo vyantara deva banA thA, vaha apane asura parijanoM ke sAtha upasthita huaa| vaha siMhAsana para baiThA kintu use mAnava kI durgandha satAne lgii| are, Aja isa havelI meM kauna mAnava Thahare haiM ? lagatA hai mauta ne inako nimantraNa diyA hai| inheM merI divya-daivI zakti kA bhAna nahIM hai| maiM abhI inheM batA dUMgA ki mere meM kitanI asIma zakti hai| vikarAla rUpa banAkara vaha AcAryazrI ke caraNoM meM pahuMcA aura sA~pa, bicchU, zera, cIte Adi vividha rUpa banAkara AcAryazrI ko saMtrasta karane kA prayAsa karane lgaa| jaba AdhyAtmika zakti ke sAmane dAnavI zakti kA bala kama ho gayA, taba usane krodha meM Akara jisa paTTe para AcAryazrI virAjamAna the usakA eka pAyA tor3a diyA aura dekhane lagA aba nIce gire, aba nIce gire| kintu pUjyazrI dhyAna meM itane tallIna the ki ve tIna pAye vAle paTTe para pUrvavat hI baiThe rhe| dAnavI zakti yaha dekhakara hairAna thI-kyA jAdU hai inake pAsa / ye tIna pAye para hI baiThe hue haiN| anta meM hArakara usane kahA-abhI rAta meM hI yahA~ se nikala jAo, nahIM to tumheM bhasma kara duuNgaa| pUjyazrI mauna rhe| to usane kahA-rAta meM nahIM jAte ho to koI bAta nahIM, kala subaha hI yahA~ se cale jAnA / anyathA maiM sabhI ko mauta ke ghATa utAra duuNgaa| dAnavI zakti anta meM hArakara apane sthAna para jAkara baiTha gayI / AcAryazrI ne dhyAna se nivRtta hokara jainAgamoM meM se saMgrahIta ardha-mAgadhI bhASA meM bhAnudvAra ko ucca svara se sunaayaa| dAnavI zakti ne jaba sunA taba usake Azcarya kA pAra na rahA-are yaha to koI viziSTa vyakti hai, ise koI vizeSa jJAna hai jisake kAraNa ise hamArI, avagAhanA, sthiti, bhavana aura anya RddhiyoM kA parijJAna hai| Azcarya to isa bAta kA hai ki hamArA hI nahIM hamAre se bhI bar3hakara jo deva haiM unake sambandha meM bhI ye acchI taraha se jAnate haiN| jina cIjoM ko hama nahIM jAnate una cIjoM ko ye jAnate haiN| bar3e adbhuta haiM ye vykti| dAnavI zakti apane sthAna se uThakara AcAryazrI ke zrI caraNoM meM pahuMcI aura usane namra zabdoM meM nivedana kiyA-bhagavan ! maiM Apako samajha nahIM skaa| Apa to mahAn haiN| hamAre se adhika jJAnI haiM / hameM jina bAtoM kA parijJAna nahIM hai, ve bAteM bhI Apa jAnate haiM / batAiye Apako kauna sA jJAna hai ? AcAryazrI ne madhura musakAna bikharate hue kahA.-mere meM koI vizeSa jJAna nahIM hai| maiM jo bAta kaha rahA hU~ vaha bAta zramaNa bhagavAna mahAvIra ne apane viziSTa jJAna ke AdhAra para kahI hai| hama unhIM kI vANI ko duharA rahe haiM / yaha Agama vANI hai jisameM aneka apUrva bAteM haiM yadi Apa suneMge to tAjjuba kreNge| dAnavI zakti ne vinata hote hue kahA-hama ApakI yaha svAdhyAya pratidina sunanA cAhate haiN| kyA Apa hameM yaha svAdhyAya sunAyeMge? AcAryapravara ne kahA-tumhAre kahane se hameM kala yahA~ se prasthAna karanA hai| phira tumheM kisa prakAra svAdhyAya sunA skeNge| dAnavI zakti ne kahA--bhagavan ! Apa yahA~ raha sakate haiM, kintu apane ziSya Adi ko mata rkhiye| AcAryazrI ne kahA-kahIM sUrya aura usakA prakAza pRthak raha sakatA hai ? nahIM / vaise hI guru aura ziSya kaise pRthak raha sakate haiM / ye to deha kI chAyA kI taraha sadA sAtha meM hI rahate haiN| unakA nAma hI antevAsI tthhraa| dAnavI zakti ne kahA-Apa apane ziSyoM sahita yahA~ para prasannatA ke sAtha raha sakate haiM, kintu anya vyaktiyoM ko yahAM Ane na diijiegaa| Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 02 zrI puSkaramuni abhinandana prantha : aSTama khaNDa + + + ++++++++++++ ++++++ + + + + +++ + +++ +++++ + +++++ + + + +++ + + +++ + +++ ++ + +++ AcAryazrI-jahA~ hama Thahare hue haiM vahA~ upadeza zravaNa karane ke lie loga AyeMge hii| hama unheM kaise inkAra kara sakate haiM ? dAnavI zakti-acchA, to aisA kIjiegA puruSoM ko Ane dIjiegA, kintu mahilAoM ko yahA~ Ane kA niSedha kara diijiegaa| AcAryazrI-AdhyAtmika sAdhanA ke kSetra meM puruSa aura mahilAoM kA bheda nahIM kiyA jaataa| jisa prakAra puruSa AdhyAtmika sAdhanA karatA hai usIprakAra mahilAeM bhI sAdhanAe~ kara sakatI haiN| puruSoM se bhI mahilAoM kA hRdaya adhika bhAvuka hotA hai| ve sAdhanA ke mArga meM sadA Age rahatI haiN| ataH unheM AdhyAtmika sAdhanA se vaMcita karanA hamAre lie kaise ucita hai ? hama jahA~ raheMge vahA~ para rAtri meM nahIM, kintu dina meM upadeza-zravaNa hetu puruSoM ke sAtha mahilAeM bhI aayeNgii| ____ dAnavI zakti ne kahA-ApakA kathana satya hai, kintu aisA kareM ki jina mahilAoM ko nahIM AnA hai, unheM na Ane deveN| AcAryazrI ne kahA--maiM svayaM bhI nahIM cAhatA hU~ ki ve mahilAe~ yahA~ AveM, kintu hama kinheM pUchane jAyeMge ki tumheM AnA hai yA nahIM AnA hai ? dAnavI zakti ne kahA-Apa aisA kIjie ki merA yaha jo sthAna vizeSa hai vahA~ para koI mahilA nahIM Ane pAve, ataH apanA paTTA yahA~ para le leveN| AcAryazrI ne kahA-ApakA yaha kathana ucita hai| hama Apake sthAna para paTTA le leMge kintu paTTe ko to Apane pahale se hI tor3a rakhA hai / ata: ise pahale Apa ThIka kiijie| dAnavI zakti ne usI samaya paTTe ko ThIka kara diyA aura AcAryazrI se prArthanA kI ki Apa Ananda se yahA~ virAjie aura atyadhika dharma kI prabhAvanA kiijie| Apako yahA~ virAjane para kisI bhI prakAra kA kaSTa nahIM hogaa| dAnavI zakti AcAryapravara ko namaskAra kara aura apane aparAdhoM kI kSamA-yAcanA kara vahA~ se vidA ho gyii| prAtaH hone para jyoM hI sahasrarazmi sarya kA udaya haA yatibhakta isI vicAra se Asopa ThAkara kI havelI meM pahuMce ki AcArya amarasiMhajI apane ziSyoM sahita samApta ho gaye hoNge| kintu AcAryapravara va anya santoM ko prasanna mudrA meM svAdhyAya-dhyAna Adi karate hue dekhA to unake Azcarya kA pAra na rhaa| eka dUsare ko dekhakara paraspara kahane lage ki dAnavI zakti to itanI jabaradasta thI ki kisI kI bhI zakti nahIM thI jo isase jUjha ske| isa dAnavI zakti ne to anekoM ko khatama kara diye the| patA nahIM inake pAsa aisI kaunasI viziSTa zakti hai jisase itanI mahAn zakti bhI inake sAmane parAsta ho gyii| lagatA hai yaha koI mahAn yogI hai| isake cehare para hI apUrva teja jhalaka rahA hai| A~khoM se amRta barasa rahA hai| hameM inake pAsa avazya calanA cAhie aura inase dharma kA marma bhI samajha lenA caahie| AcAryazrI kI yazaHsaurabha jodhapura meM phaila gyii| bhauMroM kI taraha bhakta maMDaliyA~ maMDarAne lgiiN| hajAroM loga AcAryazrI ke darzana ke lie upasthita hue| AcAryapravara ne jijJAsu zrotAoM ko dekhakara apanA pravacana prArambha kiyaa| AcAryazrI ne kahA-jaina saMskRti kA mUla AdhAra hai tyAga, tapasyA aura vairAgya / usane jitanA bAhya zuddhatA para bala diyA hai usase bhI adhika, antarmana kI pavitratA ko mahatva diyA hai| yaha saMskRti bhogavAdI nahIM; tyAga, tapasyA, vairAgya kI saMskRti hai| isa saMskRti ke mUla meM bhoga nahIM tyAga hai / bhogavAda para tyAgavAda kI vijaya hai, tana para mana kA jayaghoSa, vAsanA para saMyama kA jayanAda / madhura musakAna ke sAtha AcAryazrI ke bhASaNoM ne jana-mana-nayana ko cumbaka kI taraha apanI ora khIMca liyaa| AcAryazrI ke bhAvoM meM gAmbhIrya thA, unakI zailI meM oja thA, zailI bar3I suhAvanI thI, jo nadI ke pravAha kI taraha apane pratipAdya viSaya kI ora bar3hatI thii| unake sAMskRtika pravacanoM meM jaina saMskRti kI AtmA bolatI thii| AcAryazrI ke pravacanoM se prabhAvita hokara hajAroM jana jainadharma ke prati AkarSita hue| bhaNDArI khIMvasIjI jo bAhara gaye hue the, ve lauTakara punaH jodhapura pahu~ce to unhoMne dekhA ki AcAryapravara ko bhayaMkara upadravakArI sthAna meM utArA gayA hai / unhoMne AcAryazrI se pUchA-bhagavan ! kisa duSTa ne Apako yahA~ para Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka krAMtikArI AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja : vyaktitva aura kRtitva 103 00000000000000000000000000rammarrianarmanorammarrrrrrrrrrrrrora.00000000000++++++++++++ ThaharAyA hai ? maiMne to Apako mahaloM meM ThaharAyA thaa| Apako yahA~ para bahuta hI kaSTa hue hoNge| kRpayA mujhe nAma batAiye jisase usa duSTa ko daNDa diyA jA sake / AcAryazrI ne kahA-jisane mujhe yahA~ para ThaharAyA usane mere para mahAn upakAra kiyA hai| yadi vaha mujhe na ThaharAtA to maiM utanA kArya nahIM kara pAtA, varSoM taka prayatna karane para jitanA pracAra nahIM ho sakatA thA, utanA pracAra yahA~ ThaharAne se eka hI dina meM ho gyaa| vaha to hamArA bahuta bar3A upakArI hai, use daNDa nahIM kintu puraskAra denA cAhie jisake kAraNa hama itanI dharma kI prabhAvanA kara sake / AcAryazrI kI udAtta bhAvanA ko dekhakara dIvAna khIMvasIjI caraNoM meM gira par3e-bhagavan ! Apa to mahAn haiN| apakAra karane vAle para bhI jo isa prakAra kI sadbhAvanA rakhate haiM / vastutaH Apake guNoM kA utkIrtana karanA hamArI zakti se pare hai| AcAryapravara ke prabala prabhAva se yatiyoM ke pramukha gar3ha jodhapura meM dharma kI vijaya-vaijayantI phaharAne lgii| yatigaNoM kA prabhAva usI taraha kSINa ho gayA jisa taraha sUrya ke udaya hone para tArAgaNoM kA astitva hI samApta ho jAtA hai / ve mana hI mana pazcAttApa karane lage ki hamane bahuta hI anucita kiyaa| yadi hama aisA nahIM karate to unake dharma kA pracAra nahIM ho pAtA / hamArA prayAsa unhIM ke lie lAbhadAyaka siddha huA / jodhapura saMgha kI prArthanA ko sanmAna dekara AcAryapravara ne saMvat 1768 kA cAturmAsa jodhapura meM kiyA / usa varSa jodhapuranareza mahArAjA ajitasiMhajI anekoM bAra AcAryapravara ke pravacanoM meM upasthita hue aura AcArya pravara ke upadeza se prabhAvita hokara zikAra Adi na karane kI pratijJAeM grahaNa kI aura hajAroM vyaktiyoM ne AcArya zrI ke satsaMga se apane jIvana ko nikhArA / varSAvAsa meM zreSThipravara raMgalAlajI paTavA jayapura se AcAryapravara ke darzanArtha upasthita hue| unhoMne AcAryazrI se vivedana kiyA--bhagavan ! ApazrI ke upadeza se prabhAvita hokara maiMne zrAvaka ke vrata grahaNa kiye the| parigrahaparimANavrata meM maiMne pAMca hajAra rakhane kA vicAra kiyA thA, kintu ApazrI ke saMketa se maiMne paccIsa lAkha kI maryAdA kii| usa samaya mere pAsa pA~ca sau kI bhI pUMjI nahIM thii| para bhAgya ne sAtha diyaa| jo bhI vyApAra kiyA usameM mujhe atyadhika lAbha hI lAbha huaa| navIna makAna banAne ke lie jyoM hI nIMva khodI gayI usameM paccIsa lAkha se bhI adhika kI sampatti mila gaI / maiM cintana karane lagA ki kahIM merA niyama bhaMga na ho jAya, ata: udAra bhAvanA ke sAtha maiMne dAna denA prArambha kiyaa| kintu dina-dUnI rAta caugunI lakSmI bar3hatI hI gyii| taba mujhe anubhava huA ki dAna dene se lakSmI ghaTatI nahIM kintu bar3hatI hai| eka zAyara ne isa tathya ko isa rUpa meM kahA hai jakAte mAla badara kunake, phajale e rajarA / co bAga bAM baburda, bezatara dihada aMgUra // arthAt-dAna dene se usI taraha lakSmI bar3hatI hai jaise aMgUra kI zAkhA kATane se ve aura adhika mAtrA meM Ate haiN| gurudeva ! eka bahuta hI Azcarya kI ghaTanA huii| aparAhna kA samaya thA, eka avadhUta yogI hAtha meM tumbI lekara AyA aura jayapura kI sar3akoM para aura galiyoM meM yaha AvAja lagAne lagA-hai koI mAI kA lAla jo merI isa tuMbI ko azaphiyoM se bhara de| jaba mere karNa-kuharoM meM yaha AvAja AyI taba maiMne yogI ko apane pAsa bulAyA aura svarNa mudrAoM se tuMbI ko bharane lgaa| hajAroM svarNa mudrAe~ DAlane para bhI tuMbI nahIM bhrii| maiM mudrAe~ lene ke lie andara jAne ke lie prastuta huaa| yogI ne merA hAtha pakar3akara kahA-hama sAdhuoM ko svarNamudrAoM se kyA lenAdenA / sAdhu to kaMcana aura kAminI kA tyAgI hotA hai| usane punaH tuMbI khAlI kara dI aura kahA-maiM tumhArI parIkSA lene ke lie svarga se AyA hai| maiMne socA, tama niyama para kitane dRDha ho| tuma parIkSA meM uttIrNa hae, yaha kahakara vaha antardhAna ho gyaa| guruvarya ! ve sArI svarNa mudrAe~ maiMne garIboM ko, jinheM AvazyakatA thI, unameM vitaraNa kara diiN| vastutaH gurudeva, ApakA jJAna apUrva hai| ApazrI niyama dilAte samaya yadi mujhe sAvadhAna na karate to sambhava hai maiM niyama kA pUrNa rUpa se pAlana nahIM kara pAtA / dIrghakAla se ApazrI ke darzanoM kI utkaTa abhilASA thI, vaha Aja pUrNa huI / kucha dinoM taka zreSThivarya raMgalAlajI AcAryazrI kI sevA meM rahe aura punaH lauTakara ve jayapura pahu~ca gaye / isa varSAvAsa meM atyadhika dharma kI prabhAvanA huii| varSAvAsa pUrNa hone para AcAryapravara ne mAravAr3a ke vividha grAmoM meM dharma kA pracAra kiyA aura pAlI cAturmAsa kiyaa| usake pazcAt sojata aura jAlora cAturmAsa kiye| AcAryapravara ne athaka parizrama se mAravAr3a ke kSetroM meM dharmapracAra kiyA thaa| usa samaya pUjyazrI dharmadAsa jI mahArAja ke ziSya pUjyazrI dhanAjI mahArAja jo sAcaura meM dharmapracAra kara rahe the unhoMne sunA ki AcAryapravara amarasiMhajI / Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 zrI puSkaramuni abhinandana prantha : aSTama khaNDa mahArAja ne mAravAr3a ke kSetra ko sugama banA diyA hai aura unhoMne sthAnakavAsI dharma kA khUba pracAra kiyA hai, taba unhoMne vicAra kiyA ki mujhe bhI calakara usa mahApuruSa ke kArya ko sugama banAne ke lie prayAsa karanA caahie| ataH ve sAcaura se vihAra kara pUjyazrI kI sevA meM pdhaare| usa samaya AcAryazrI nAgora virAja rahe the| donoM hI mahApuruSoM kA madhura saMgama huaa| AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja, AcArya dhanAjI mahArAja se dIkSA aura jJAna meM bhI bar3e the| ataH vinaya ke sAtha unhoMne AcAryazrI se anekoM jijJAsAe~ prastuta kI aura yogya samAdhAna prApta kara unheM saMtoSa huaa| donoM hI mahApuruSoM meM dina-pratidina prema bar3hatA hI rhaa| AcArya amarasiMhajI mahArAja ne vahA~ se vihAra kara meDatA, nAgora, bagaDI (sajjanapura), ajamera, kisanagar3ha, jUniyA, kekar3I, zahApurA, bhIlavADA, koTA, udayapura, ratalAma, indaura, pIpADa, bilADA, prabhRti kSetroM meM dharmapracAra karate hue varSAvAsa kiye| jahA~ bhI varSAvAsa huA vahA~ para dharma kI prabala prabhAvanA huii| AcAryapravara ke pratidina bar3hate hue prabhAva ko dekhakara kAnajI RSi ke sampradAya ke AcAryazrI tArAcanda jI mahArAja, zrI jogarAjajI mahArAja, zrI mIvAjI mahArAja, zrI tilokacandajI mahArAja evaM AcAryajI rAdhA jI mahArAja, AcAryazrI haridAsajI mahArAja ke anuyAyI zrI malUkacandajI mahArAja, AryAjI phUlA jI mahArAja, AcAryazrI parasarAma jI mahArAja ke AjJAnuvartI khetasiMhajI mahArAja, khIMvasiMhajI mahArAja tathA AryAzrI kezara jI mahArAja Adi santa-satI vRnda pacavara grAma meM ekatrita hue aura paraspara ullAsa ke kSaNoM meM mile aura eka dUsare se sAmbhogika sambandha prArambha kiyA tathA zramaNa saMgha kI unnati ke lie aneka mahatvapUrNa prastAva bhI pArita kiye gye| isa samaya AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja ke laghu gurubhrAtA dIpacandajI mahArAja evaM pravartinI mahAsatI bhAgAjI bhI upasthita thiiN| sthAnakavAsI paramparA kI dRSTi se yaha sarvaprathama sammelana huaa| isa sammelana meM aneka mahatvapUrNa prastAva bhI pArita hue / zraddheya sadguruvarya zrI puSkara muni jI ke pAsa usa samaya kA likhita eka pannA hai, usase usa samaya kI sthiti kA spaSTa parijJAna hotA hai / pacavara se vihAra kara AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja ne kisanagar3ha meM cAturmAsa kiyaa| varSAvAsa ke pazcAt vahA~ para paramAdaraNIya AcAryazrI bhUdharajI mahArAja ke ziSya ugra tapasvI zraddheya AcArya raghunAthamalajI mahArAja, zraddheya AcAryazrI jayamalajI mahArAja, Adi santoM ne tathA AryA vakhatAjI ne AcAryazrI ke sAtha sneha sambandha sthApita kiyA aura eka banakara dharma kI prabhAvanA prArambha kii| AcArya pravara ne saM0 1911 meM punaH jodhapura cAturmAsa kiyA / AcAryapravara ke upadezoM se dharma kA kalpavRkSa lahalahAne lgaa| jodhapura kA cAturmAsa sampanna kara AcAryazrI sojata, bagar3I, zahApurA hote hue ajamera varSAvAsa hetu pdhaare| kyoMki ajamera saMgha AcAryazrI kI varSoM se bhAvabhInI prArthanA kara rahA thaa| AcAryazrI kA svAsthya vRddhAvasthA ke kAraNa kucha zithila ho rahA thaa| kintu zarIra meM kisI prakAra kI vyAdhi na thii| unake zaktizAlI netRtva meM dharma saMgha abhyudaya ke zikhara ko sparza kara rahA thA, pragati ke naye unmeSa nayI sambhAvanAoM ko khoja rahe the| AcAryazrI ne apane ziSyoM ko saMskRta, prAkRta aura Agama sAhitya kA uccatama adhyayana karavAyA thaa| svayaM AcAryazrI ke hAtha ke likhe hue anekoM grantha jodhapura, jAlora, ajamera aura khaNDapa tathA anya bhaNDAroM meM maiMne dekhe haiN| unakA lekhana zuddha hai; lipi itanI bar3hiyA aura kalAtmaka to nahIM kintu sundara hai jo unake gahana adhyayana aura pracAra kI spaSTa jhAMkI prastuta karatI hai| atyanta paritApa hai ki vyavasthApakoM kI ajJatA ke kAraNa unake hAtha ke likhe hue anekoM grantha dImakoM ke udarastha ho gaye, una dImakoM kI Dhera meM se kucha pratiyA~ mujhe upalabdha huI haiM, jo mere saMgraha meM haiN| isa varSAvAsa meM AcArya pravara ne vizeSa jAgarUkatA ke sAtha vizeSa sAdhanAe~ prArambha kI / unheM pUrva hI yaha parijJAna ho gayA thA ki mRtyu ne apane Dore DAlane prArambha kara diye haiM aura aba yaha zarIra laMbe samaya taka nahIM rhegaa| ataH unhoMne AlocanA saMllekhanA kara pAMca dina kA saMthArA kiyA aura 63 varSa kI Ayu pUrNa kara saMvat 1812 meM Azvina zuklA pUrNimA ke dina isa saMsAra se antima vidA lii| zraddhAlu gaNa kI A~khoM meM motI camaka rahe the, sarvatra eka ajIba zAMti thii| cAroM ora sabhI gamagIna the, sabhI kA hRdaya vedanA se bhIgA huA thaa| dUsare dina antima bidA kI yAtrA prArambha huii| vizAla janasamUha, jidhara dekho udhara mAnava hI mAnava; sabhI cintAzIla; hajAroM A~khoM se jharate hue motiyoM kI barasAta se ajamera kI pavitra dharatI bhIga uThI / bolane ko bahuta kucha thA, kintu bolane kI zakti kuNThita ho cukI thii| saba dekha rahe the, suna rahe the Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugapravartaka krAntikArI AcAryazrI amarasihajI mahArAja vyaktitva aura kRtitva kintu yaha saba kucha kaise ho gayA yaha samajha meM nahIM A rahA thaa| AcAryazrI kI arthI ke sAtha lar3akhar3Ate hue kadamoM se loga cala rahe the / unake avaruddha kaNThoM se eka hI svara nikala rahA thA jIvana ke upavana meM Aye, Akara phira kyoM lauTa cale / madhura prema kI bIna bajAkara, aba apanA mu~ha mor3a cale // kintu sunane vAlA to bahuta dUra calA gayA thA, jahA~ hajAroM kaNThoM kA ArtanAda bhI pahu~ca nahIM sktaa| ziva jA cukA thA, zava meM dekhane aura sunane kI kahA~ zakti thI ? AcAryazrI ke antima pArthiva zarIra ko dekhane ke lie sabhI vyAkula the, dekhate hI dekhate candana kI lakar3iyoM kI Aga ne unake pArthiva zarIra ko jalAkara naSTa kara diyA / 1 nRpa anaMgapAla bAvIsamA battIsa lakSaNa tAsa / saMvat jahA~ to saI niDottara (102) varSa mIta suprakAza // guruvAra dasamI divasa uttama taha ASAr3ha mAsa / dillI nagara kari gaDhI killI kahe so gar3hake jaba chakheDI utapatti usa vimala vibhUti ke viyoga ne samAja ko anAtha banA diyaa| the ki ye hamAre bIca meM nahIM haiN| unakA bhautika zarIra bhale hI naSTa ho aura Aja bhI jIvita haiM / AcArya pravara kA jIvana prArambha se hI camakate hue nagIne kI taraha thA aura anta taka ve usI prakAra camakate rahe / ve sthAnakavAsI samAja ke eka jyotirmaya stambha the / unakA jIvana pavitra thA, vicAra udAtta the; aura AcAra nirmala thaa| unhoMne jaina zAsana kI mahAn prabhAvanA kI thI / sandarbha evaM sandarbha-navala kavi kisanadAsa / / gaDa taha vera / so vaha huI killI vahA~ gADI bhaI DhillI phera // 2 saMvat sAta sau tIna dillI tuara basAI anaMgapAla tuara / dillI athavA indraprastha, pR0 6 / 5 rAjapUtAne kA itihAsa, prathama jilda, pR0 234 / 6 itihAsa praveza, bhAga 1, pR0 220 / 7 3 Cunnigham : The Archaeological Survey of India, p 140. 4 105 zraddhAlugaNa yaha mAnane ke lie prastuta nahIM gayA thA kintu yazaH zarIra se ve jIvita the ******** TaoNDa -- rAjasthAna kA itihAsa, pR0 230 / 8 1 e naM0 1 dekhie / "dezo'sti hariyAnAmyo pRthivyAM svargasaMnidhaH dillIkAkhyA purI tatra tomaraMrasti nirmitA / " 10 jaina tIrtha sarva saMgraha, le0 aMbAlAla, pR0 352 / 11 le0 vardhamAna sUrI / 12 upadezasAra kI TIkA / 13 le0 jinapAla upAdhyAya / 14 le0 jinaprabha sUrI, saM0 jinavijaya, prakAzaka siMghI jaina granthamAlA, bambaI / 15 le0 vinayaprabha upAdhyAya prakA0 'jaina satya prakAza' antargata ahamadAbAda | -paTTAvalI samuccaya, bhAga 1, pR0 205 17 paMcahi ThANehiM itthI puriseNa saddhi asaMvasamAgIvi ganna dhareza taM jahA itvI duniyA duSNisammA sukkapogale adhiTTintA / 2 sukkapoggalasaMsiDe base yatve antojoNIe aNupavesejjA / 16 bahAdurazAha (1707-12) auraMgajeba kI mRtyu ke bAda usakA putra bahAdurazAha gaddI para baiThA / bUr3hA bahAdurazAha udArahRdaya aura kSamAzIla manuSya thA / isalie kabhI-kabhI itihAsakAra use zAha-e-bekhabara kahA karate haiM / -bhAratavarSa kA itihAsa 3 saI vA se sukkapoggala aNupavesejjA / 4 paro bAse sukkapole apaveseA / 5 sIodagaviyaDeNaM vA se AyamamANIe sukkapoggalA aNupavesejjA -- iccetehi paMcahi ThANehi itthI puriseNaM saddhi asaMvasamANIvi gaDhabhaM dharejjA / -sthAnAGga -sthAna 5, sUtra 103, ALTU ran Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 zrI puSkaramuni abhinandana granya : aSTama khaNDa 20 21 18 yadA nAr2yAvupeyAtAM, vRSasvantyo kathaJcana / muJcantyo zukramanyonyamanAsthistatra jAyate // 1 // RtusnAtA tu yA nArI, svapne maithunamAvahate / ArtavaM vAyurAdAya, kukSau garbhaM karoti hi // 2 // mAsi mAsi vivardheta, gabhiNyA garbhalakSaNam / kalaMlaM jAyate tasyAH vajitaM paitRkaguNaH // 3 // -suzruta saMhitA cattAri maNussIgabhA paM0 taM0 itthittAe purisattAe, NapuMsagattAe biNbttaae| adhasukkaM bahu oyaM, itthI tatthappajAyai appaoyaM bahUsukkaM puriso tattha jAyai // dohaMpi rattasukkANaM tullabhAve napuMsao itthIotasaemAoge, bimbaM tatthappajAyaI / / 'sthAnAGga-pR0 512-513 AcArya amolaka RSi Glimpses of World Religion--Charles Dickens, Jaico Publishing House, Bombay, pp. 201. 202-203. "bismillAha rahamAnurrahIma"-kurAna 1-1. 22 Towards Understanding Islam-Sayyid Abulatt'la Mamdudi, pp. 186-187 / 23 "phalA taja alu butUna makA varakta hya batAta / " 24 va man ahayA hA phakaannamA aAnnAsa jamIanaH / kurAna za. 5/35 25 dazavakAlika 6/20 / 26 asthi eriso paDibaMdho / savva jIvANaM savvaloe / -praznavyAkaraNa 1/5 27 icchA hu AgAsa samA annNtiyaa| -uttarAdhyayana 6/48 28 kAme kamAhI kamiyaM khu dukkhaM / -dazakAlika 2/5 26 vitteNa tANaM na labhe pamatte, imammi loe aduvA paratthA / --praznavyAkaraNa 1/5 30 uttarAdhyayana 26/23 / 31 nizIthabhAgya gAthA 1360 bhAga 2, pRSTha 681 / goyamA ! jAhe NaM sakke devide devarAyA suhumakAyaM aNijjUhittANaM bhAsaM bhAsati tAheNaM sakke devide devarAyA sAvajja bhAsaM bhAsai jAheNaM sakke devide devarAyA suhamakAyaM NijjUhitANaM bhAsaM bhAsai tAhe sakke devide devarAyA asAvajja bhAsaM bhAsai-zrI vyAkhyA-prajJaptau SoDaza zatakasya dvitiiyoddeshe| kanneTThiyAe va muhaNaMtageNa vA viNA / dariyaM paDikkame micchukkaDaM purimaDDhaM // -mahAnizItha sUtra a. 7 34 tathA saMpAtimA sattvAH sUkSmA ca vyajapano'pare / teSAM rakSAnimittaM ca vijJeyo mukhavastrikA / / ---yogazAstra hindI bhA. pR0 260 35 jJAtAsUtra adhyayana 14vA~ / 36 niryaavlikaa| 37 bhagavatIsUtra, zataka 8, uddezaka 33 / 38 haste pAtraM dadhAnAzca, tuNDe bastrasya dhArakAH / malinAnyeva vAsAMsi, dhArayantyalpabhASiNaH / / -zi0 pu0 jJAna saMhitA 36 zrImAla purANa adhyAya 7-33 / 'sAmbhogika' yaha jaina paraMparA kA eka pAribhASika zabda hai jisakA artha hai AhAra, Adi tathA anya vastue~ eka santa kA dUsare santa ko AdAna-pradAna karanA, yaha saMbhoga kahalAtA hai| jaina paramparA meM eka dUsare ke sAtha pradAna kI jAne vAlI vastue~ bAraha prakAra kI mAnI gayI haiM aura unakA paraspara AdAna-pradAna hI sAmbhogika sambandha kahA jAtA hai| 32 goya . 40