Book Title: Samaysar ki Rachna me Kundkundki Drushti
Author(s): Bansidhar Pandit
Publisher: Z_Bansidhar_Pandit_Abhinandan_Granth_012047.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/212143/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samayasArakI racanAmeM AcArya kundakundakI dRSTi samayasArakA AloDana karanese maiM isa niSkarSapara pahu~cA hU~ ki usakI racanA AcArya kundakundane isa dRSTise kI hai ki sampUrNa mAnavasamaSTi ise par3hakara isake abhiprAyako samajheM aura usa abhiprAyake anusAra apanI jIvanapravRttiyoMko naitika rUpa denekA dRr3ha saMkalpa kareM, jisase ve jIvanake antataka sukhapUrvaka jindA raha skeN| isa prakAra apanI jIvanapravRttiyoMko naitika rUpa denevAlI mAnavasamaSTimeMse jo mAnava jitane pariNAma meM apanI mAnasika, vAcanika aura kAyika svAvalambanatAkA apane meM vikAsa kara le, utanA vaha AdhyAtmika (Atma-svAtantryake) mArgakA pathika bana sakatA hai| jIvake bheda jainazAsanameM jIvoMke saMsArI aura mukta do bheda batalAye gaye haiN| (dekho, ta. sU., a. 2 kA 'saMsAriNo muktAzca" sU0 10) / isa sUtrase yaha bhI jJAta hotA hai ki saMsArakI samAptikA nAma hI mukti hai aura jo jIva saMsArase mukta ho jAte haiM, ve hI siddha kahalAte haiM / jainazAsanake anusAra koI bhI jIva anAdisiddha nahIM hai| jaisA ki itara dArzanikoMne mAnA hai| saMsArI jIvoMke bheda jainazAsanake anusAra saMsArI jIva bhI bhavya aura abhavya do prakArake haiN| unameMse bhavya jIva ve haiM jinameM saMsArase mukta honekI svabhAvasiddha yogyatA vidyamAna ho aura abhavya jIva ve haiM, jinameM usa svabhAvasiddha yogyatAkA sarvathA abhAva ho / bhavya aura abhavya donoM hI prakArake jIva anAdikAlase paudgalika karmose baddha honeke kAraNa una karmoM ke prabhAva se anAdikAlase hI yathAyogya naraka, tiryaJca, manuSya aura deva ina cAra gatiyoMmeM paribhramaNa karate Aye haiM aura apanI svAvalambanazaktiko bhUlakara yathAsaMbhava mAnasika, vAcanika aura kAyika parAvalambanatAkI sthitimeM rahate Aye haiM, tathA mithyAtva aura anantAnubandhI kaSAyake prabhAva meM mithyAdRSTi guNasthAnameM rahate hae satata mithyAdarzana aura mithyAjJAnapUrvaka anaitika (mithyA) AcaraNa karate Aye haiN| aise jIvoMko samayasAra gAthA 12 se lekara gAthA 23 taka apanese bhinna padArthoM meM ahaMbuddhi aura mamabuddhi honeke kAraNa apratibuddha pratipAdita kiyA gayA hai| tathA ye jIva apratibuddha kyoM haiM, isa bAtako samayasAra gAthA 24 aura 25 meM Agama aura tarkake AdhArapara siddha kiyA gayA hai / __yadyapi naraka, niryaJca, manuSya aura deva ina sabhI gatiyoMke jIva isa prakArase apratibuddha ho rahe haiM, aura sabhI gatiyoMke bahutase jIva isa apratibaddhatAko samApta kara pratibuddha bhI ho sakate haiM, parantu jIvoMko maktikI prApti manuSyagatise hI ho sakatI hai| isalie samayasArameM jo vivecana kiyA gayA hai vaha mAnavasamaSTiko lakSyameM rakhakara hI kiyA gayA hai| jainazAsanake anusAra bhavya aura abhavya donoM hI prakArake jIva muktike mArgameM praveza kara sakate haiM, - kyoMki na to bhavya jIva apanI bhavyatAkI pahicAna kara sakate haiM aura na abhavya jIva apanI abhavyatAkI pahicAna kara sakate haiM isalie bhavya jIvoMke samAna abhavya jIva bhI apaneko bhavya samajhakara muktike mArgameM Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 : sarasvatI-dharadaputra paM0 baMzIdhara vyAkaraNAcArya abhinandana-prantha pravRtta hote haiN| samayasAra gAthA 175 meM batalAyA gayA hai ki abhavya jIva bhI bhavya jIvake samAna mokSake mArgabhUta dharma (vyavahAradharma) meM AsthA rakhatA hai, usako samajhatA hai, usameM ruci rakhatA hai aura usameM pravRtta bhI hotA hai / itanI bAta avazya hai ki usakA vaha dharmAcaraNa muktikA kAraNa na hokara yathAyogya sAMsArika sukhakI vRddhikA hI kAraNa hotA hai / ____ tAtparya yaha hai ki bhavya aura abhavya donoM hI prakArake jIva mithyAtva aura anantAnubandhI kaSAyake prabhAva meM mithyAdRSTi guNasthAnameM rahate hue bhI yathAyogya caturtha guNasthAnavartI, paMcama guNasthAnavartI aura SaSTha guNasthAnavI jIvoMke samAna dharmAcaraNa karate haiM / aura isa prakAra dharmAcaraNa karate hue abhavya jIva bhI bhavya jIvoMke samAna apane meM kSayopazama, vizuddhi dezanA aura prAyogya labdhiyoMkA vikAsa kara lete haiM jinake prabhAvase ve navama veyika taka svargameM bhI utpanna ho jAte haiM, parantu ve bhavya jIvoMke samAna Atmavizaddhiko samyagdarzana, samyagjJAna aura samyagcAritrarUpa nahIM banA sakate hai, kyoMki jainazAsanameM batalAyA gayA hai ki usI jIvakI Atmavizaddhi samyagdarzanarUpa hotI hai jisane darzanamohanIyakarmakI tIna aura anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA aura lobharUpa cAra ina sAta prakRtiyoMkA upazama, kSaya athavA kSayopazama kiyA ho| isI prakAra AtmAkI vizuddhi dezavratarUpa usI jIva kI hotI hai jisane ukta darzanamohanIyakarmakI tIna aura anantAnubandhI kaSAyakI cAra ina sAta prakRtiyoMke upazama, kSaya athavA kSayopazamake sAtha apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakI cAra prakRtiyoMkA kSayopazama kiyA ho, tathA AtmAkI vizuddhi sarvavratarUpa usI jIvakI hotI hai, jisane ukta darzanamohanIya karmakI tIna, anantAnubandhI kaSAyakI cAra ina sAta prakRtiyoMke upazama, kSaya athavA kSayopazama aura apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyake kSayopazamake sAtha pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA kSayopazama kiyA ho / isakA bhAva yaha hai ki mithyAtvaguNasthAnameM mohanIyakarmako ukta prakRtiyoMkA yathAsambhava upazama, kSaya va kSayopazama usI jIvameM hotA hai, jo bhavya ho / tathA, usa jIvameM vaha upazama, kSaya athavA kSayopazama tabhI hotA hai, jaba vaha sAtizaya mithyAdRSTi ho jAtA hai| vaha sAtizaya mithyAdRSTi tabhI kahA jAtA hai jaba vaha karaNalabdhiko prApta karatA hai arthAt kramazaH adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa pariNAmoMko prApta hokara mohanIyakarmakI ukta prakRtiyoMkA yathAyogya upazama, kSaya aura kSayopazama karanekI kSamatA prApta kara letA hai / use karaNalabdhikI prApti tabhI hotI hai jaba vaha samayasArameM prAtipAdita bhedavijJAnako prApta kara letA hai| vaha ukta bhedavijJAnako taba prApta hotA hai jaba vaha kSayopazama, vizaddhi, dezanA aura prAyogya ina cAra labdhiyoM ko prApta kara letA hai| vaha ina cAra labdhiyoMko taba prApta karatA hai, jaba vaha naitika AcaraNake rUpameM athavA naitika AcaraNake sAtha dezavatake rUpameM athavA naitika AcaraNake sAtha sarvavratake rUpameM mana, vacana aura kAyake samanvayapUrvaka AgamameM varNita vyavahAradharmako aMgIkAra karatA hai| yahA~ yaha jJAtavya hai ki abhavya jIva bhI ukta prakArake vyavahAradharmako aMgIkAra karake kSayopazama, vizuddha, vedanA aura prAyogya ina labdhiyoMko prApta kara letA hai, parantu vaha apanI abhavyatAke kAraNa ukta bhedavijJAnako prApta nahIM hotA hai / samayasAra gAthA 175 kA yahI abhiprAya hai| yahA~ yaha bhI jJAtavya hai ki una bhavya aura abhavya jIvoMko ukta cAra labdhiyoMkI prApti nahIM hotI hai jo ukta prakArake vyavahAradharmoko aMgIkAra to karate haiM, parantu mana, vacana aura kAyake samanvayapUrvaka nahIM aMgIkAra karate haiN| isa vivecanase nirNIta hotA hai ki mithyAdRSTiguNasthAnavI bhavya jIvako hI uparyukta kramase bhedavijJAnakI prApti hotI hai, abhavya jIvoMkA nhiiN| Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5/sAhitya aura itihAsa : 5 samayasArakI bejor3a vyAkhyA karanevAle AcArya amRtacandrake kalaza padya 128, 129, 130, 131 aura 132 se yahI nirNIta hotA hai ki AcArya kundakundane samayasArakI racanAmeM mumukSu jIvake lie muktikI prApti meM bhedavijJAnako pramukha sthAna diyA hai / yahA~ una kalazapadyoMko uddhata kiyA jAtA hai nijamahimaratAnAM bhedavijJAnazaktyA, bhavati niyatameSAM shuddhtttvaaplNbhH| acalitamakhilAnyadravyadUre sthitAnAM, bhavati sati ca tasminnakSa yaH karmamokSaH // 128 / / artha-jo jIva nijamahimAma rata hai arthAt usa mahimAke jAnakAra hai una jIvoMko bhedavijJAnake AdhArapara niyamase zuddha arthAt svatantra svarUpakA upalambha (jJAna) hotA hai / aise jIvoMke anya dravyoMse sarvathA dUra ho jAnepara arthAt para-padArthoMmeM ahambuddhi aura mamabuddhikI samApti ho jAnepara karmokA sthAyI kSaya ho jAtA hai| saMpadyate saMvara eva sAkSAt zuddhAtmatattvasya kilopalaMbhAt / ma bhedavijJAnata eva tasmAttadbhedavijJAnamatIva bhAvyaM // 129 / / artha- zuddha AtmatatvakA jJAna ho jAnepara sAkSAt saMvarakA saMpAdana hotA hai / vaha zuddha AtmatatvakA jJAna bhedavijJAna ke AdhArapara hotA hai, isalie jovoMko bhedavijJAnakI prAptikA abhyAsa karanA cAhiye / bhaavyedbhedvijnyaanmidmcchinndhaaryaa| tAvadayAvatparAccyatvA jJAnaM jJAne pratiSThate // 130 / / __ artha- usa bheda vijJAnakA Acchinna dhArAse tabataka abhyAsa karanA cAhiye, jabataka vaha jIvaparase cyuta hokara arthAta parameM ahaMkAra aura mamakAra samApta karake jJAnameM pratiSThita hotA hai| bhedavijJAnata siddhA: siddhAH ye kila kecana / asyaivAbhAvato baddhA baddhA ye kila kecana / / 131|| artha-jo koI jIva siddha hae hai, ve bhedavijJAnase hI siddha hae hai aura jo koI jIva baddha hai ve bhedavijJAnake abhAvase hI baddha hai| bhedajJAnocchalanakalanAcchuddhatattvopalaMbhAt, rAgagrAmapralayakaraNAtkarmaNAM saMvareNa / vibhrattoSaM paramamamalAlokamamlAnamekaM, jJAnaM jJAne niyatamuditaM zAzvatodyotametat / / 132 / / artha-jIvako bhedavijJAnakI prApti honepara zuddhatattvakA upalambha arthAt jJAna hotA hai aura isa prakAra rAgasamUhakA vinAza ho jAnese karmoMkA saMvara honepara toSako prApta utkRSTa amalaprakAzavAlA nirdoSa, advitIya jJAna niyamase udita hokara zAzvata prakAzamAna hotA hai| samayasArakI racanAmeM jo krama pAyA jAtA hai usase bhI vahI bhAva prakaTa hotA hai| jo nimnaprakAra hai-- prathama gAthAmeM AcArya kundakundane jo siddhoMko namaskAra kiyA hai isase mumukSu jIvake apane lakSyakA nirdhAraNa hotA hai| dUsarI gAthAmeM yaha batalAyA hai ki jo jIva abhedadaSTise apane akhaNDa svabhAvabhata jJAnameM aura bhedadRSTi se darzana, jJAna aura cAritrameM satata sthira raheM, unheM svasamaya kahA jAtA hai / tathA jo jIva pudgalakarmapradezoMmeM sthita arthAt pudgalakarmoMse baddha, honeke kAraNa parapadArthoMmeM ahaMbuddhi aura mamabaddhi Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 : sarasvatI-varadaputra paM0 baMzIdhara vyAkaraNAcArya abhinandana-grantha karate haiM, ve parasamaya kahalAte haiN| tIsarI gAthAmeM yaha zaMkA uThAI gaI hai ki lokameM jitane padArtha haiM ve saba apane akhaNDa eka svabhAvameM rahakara hI sundaratAko prApta ho rahe haiM, isalie jIvake viSayameM bandhakI kathA visaMvAdapUrNa ho jAtI hai| caturtha gAthAmeM isa zaMkAkA isaprakAra samAdhAna kiyA gayA hai ki sampUrNa jIvoMko kAma, bhoga aura bandhakI kathA sunane meM AI hai, dekhane meM AI hai aura anubhUta bhI hai ka parantu usake akhaNDa eka svarUpakA jJAna honA use sulabha nahIM hai| isI taraha AcArya kundakundane pA~cavIM gAthAmeM AtmAke usa akhaNDa eka svarUpako samayasArameM spaSTa karanekI pratijJA kI hai| tathA chaThIM gAthAmeM AtmAke usa akhaNDa eka svarUpako spaSTa kara diyA gayA hai| isake pazcAta gAthA 13meM AcAryazrIne AdhyAtmika mArgameM upayogI jIva, ajIva, puNya, Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSako jaise haiM usI rUpa meM jisa jIvane jAnA hai, use samyagdRSTi batalAyA hai| isase nirNIta hotA hai ki ukta padArthoMko unake pRthak-pRthak svarUpake AdhAra para jAna lenA hI bhedavijJAna hai / isake Age AcArya kundakundane isI jIvAdhikArameM jIvake svarUpakA, ajIvAdhikArameM ajIvake svarUpakA, kartakarmAdhikArameM jIva aura ajIvake viSayameM kartA aura karmako vyavasthAke niSedhakA, puNyapApAdhikArameM puNya aura pApakA, AsravAdhikArameM AsravakA, saMvarAdhikArameM saMvarakA, nirjarAdhikArameM nirjarAkA, bandhAdhikArameM bandhakA aura mokSAdhikArameM mokSakA jo pRthak pRthak svarUpavivecana kiyA hai, vaha bhedavijJAnakA poSaNa karane ke lie kiyA hai| aura anta meM sarvavizuddhajJAnAdhikArameM AtmAke svataMtra svarUpakA vivecana kiyA hai| isase spaSTa ho jAtA hai ki AcArya kundakundane samayasArakI racanAmeM mumukSu jIvoMko prathamataH bhedavijJAnI bananekA hI upadeza mukhyatAse diyA hai| niSkarSa : upayukta vivecanakA niSkarSa yaha hai ki bhavya aura abhavyake bhedase mithyAdaSTi saMsArIjIvoMke jo do . prakAra AgamameM nizcita kiye gaye haiM ve donoM hI ekendriya, dvIndriya, trIndriya, carindriya, asaMjJIpaJcendriya aura saMjJIpaJcendriyake bhedase chaha prakArake haiN| inameMse ekendriyase lekara asaMjJIpaJcendriya takake jIvoMmeM kevala karmaphalacetanA pAyI jAtI hai; arthAt ye saba jIva karmaphalakA mAtra sukha-duHkha rUpa anubhava hI kara sakate haiM / inake atirikta jo saMjJI paJcendriya bhavya aura abhavya jIva hai ve satata apane abhilaSitakI sampannatAke lie saMkalpa aura buddhipUrvaka puruSArtha karate haiM aura unakA vaha puruSArtha asImita bhoga aura saMgrahakA hotA hai / tathA, unakI prAptike lie ve hiMsA, asatya bhASaNa aura corIkA bhI puruSArtha karate haiM aura aise puruSArthameM unheM hamezA harSa hotA hai, viSAda kabhI nahIM hotA / yahI kAraNa hai ki unakA aisA puruSArtha anaitika AcaraNake rUpa meM saMkalpI pApa mAnA gayA hai| isa saMkalpI pApakA sadbhAva una jIvoMmeM jabataka rahatA hai, tabataka ve mithyAdRSTi, mithyAjJAnI aura mithyAcAritrI hote haiN| tathA inameMse jo jIva ukta saMkalpI pApoMkA sarvathA tyAga kara azakti yA AvazyakatAke AdhArapara jina pApoMmeM pravRtta hote haiM unake ve pApa azaktivaza aura AvazyakatAvaza honeke kAraNa ArambhI pApa kahalAte haiN| isa prakAra ArambhI pApoMmeM pravRtta ve bhavya aura abhavya mithyAdRSTi jIva avirata kahe jAte haiN| aura jo bhavya aura abhavya usa aviratikA eka deza tyAga kara dete haiM ve dezavirata mithyAdRSTi kahe jAte haiM tathA jo bhavya aura abhavya ukta ArambhI pApoMkA yathAyogya sampUrNa rUpase tyAga kara dete haiM ve sarvavirata mithyAdRSTi kahe jAte haiN| ye bhavya aura abhavya donoM jIva hI ukta prakAra avirata, dezavirata aura sarva virata hokara kSayopazama, vizaddhi, dezanA aura prAyogyalabdhiyoMko bhI prApta kara lete haiM / itanI bAta avazya hai ki abhavya jIva ukta labdhiyoMko prApta karake bhI apanI abhavyatAke kAraNa bhedavijJAnI nahIM bana sakate haiN| bhavya jIva hI apanI bhavyatAke AdhArapara bhedavijJAnI bana sakate haiN|