Book Title: Sahitya purush Acharyaratna Deshbhushanji
Author(s): Rameshchandra Gupta, Sumatprasad Jain
Publisher: Z_Deshbhushanji_Maharaj_Abhinandan_Granth_012045.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/212199/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-puruSa : AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI -sAhitya ko zrIvRddhi ko samarpita amRta-putra AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja kI sAhitya-sAdhanA DaoN. ramezacandra gupta zrI sumataprasAda jaina AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI kI sAhitya-samArAdhanA kA preraNAsrota saMta-samAgama evaM bAla vairAgya hai| bAlyAvasthA meM hI mAtApitA kI akasmAt mRtyu ho jAne se bAlagaur3A (vartamAna meM zrI dezabhRSaNa jI) ko aneka viSama paristhitiyoM kA sAmanA karanA pdd'aa| sarala mana ke isa anAtha bAlaka ne sAMsArika prapaMcoM ko dekhakara yaha acchI taraha anubhava kara liyA thA ki saMsAra meM saba sambandha svArthoM para AdhArita haiN| AcArya zrI ne kizorAvasthA pAra karake yauvana kI ora pada-nikSepa kiyA hI thA ki unake parivAra meM anAyAsa eka aisI ghaTanA ghaTita huI jisase unakA vairAgya aura adhika pragAr3ha ho gyaa| apanI navavivAhitA cAcI ke kueM meM se nikAle gae zava ke bIbhatsa rUpa ko dekhakara unheM jIvana kI kSaNabhaMguratA aura saMsAra kI asAratA kA bodha ho gyaa| unhoMne tatkAla yaha nizcaya kara liyA ki aba maiM vivAha nahIM kruuNgaa| AcArya zrI ke anusAra vaha karuNAjanaka dRzya eka varSa taka nirantara unakI AMkhoM ke samakSa sAkAra rUpa lekara khar3A ho jAyA karatA thaa| ___saMyoga kI bAta hai ki unhIM dinoM Apako AcArya pAyasAgara jI evaM AcArya zrI jayakIti jI mahArAja kA pAvana sAnnidhya anAyAsa hI mila gyaa| AcArya zrI pAyasAgara jI ne Apako aSTamUla guNoM ke pAlana kA niyama diyA aura AcArya zrI jayakIrti jI mahArAja ne Apako yajJopavIta pradAna kiyaa| ina donoM saMtoM kI kRpA se Apake jIvana meM abhUtapUrva krAMti A gaI aura Apane jaina siddhAnta pravezikA kA vidhivat abhyAsa Arambha kara diyaa| zubhayoga se AcArya zrI jayakIti jI ne inameM chipI huI pratibhA evaM racanAtmaka zakti ko pahacAnakara inheM apane ziSyatva meM lenA svIkAra kara liyaa| unhoMne eka Adarza guru ke rUpa meM apane ziSya kI samucita zikSA-dIkSA kA prabandha kara diyaa| unake pAvana saMsarga meM bAlagaur3A ne saMskRta kA prArambhika jJAna prApta karane ke atirikta dravya saMgraha, dhanaMjaya nAmamAlA, sarvArthasiddhi ityAdi mahattvapUrNa graMthoM kA adhyayana kiyaa| AcArya zrI jayakIti ne inake samucita vikAsa ke lie inheM saMskRta, kannar3a evaM marAThI ke saikar3oM padoM evaM sUktiyoM ko bhI kaMThastha karA diyaa| vidyAnurAgI zrI dezabhUSaNa jI apane dharmaguru ke asAdhAraNa kRtitva evaM vidvattA para asIma zraddhA rakhate the| zrI jayakIti jI mahArAja kI kaThora tapasyA, asAdhAraNa pravacana zailI evaM hastalekha ke akSaroM kI sundara banAvaTa ne bhI inheM vizeSa rUpa se prabhAvita kiyaa| unake dvArA eka posTakArDa para tattvArtha sUtra tathA bhaktAmara ke 48 chanda likhe dekhakara AcArya dezabhUSaNa jI ko bhI kucha karane kI preraNA milatI thii| san 1938 meM AcArya zrI jayakIrti jI ne apane isa ziSya kI dharmaniSThA evaM svAdhyAya kI pravRtti se santuSTa hokara inheM dharmaprabhAvanA ke nimitta svatantra rUpa se kArya karane kA Adeza de diyA aura svayaM saMgha sahita tIrtharAja zrI sammeda zikhara jI kI pAvana bandanA ke nimitta prasthAna kara gae / muni zrI dezabhUSaNa jI ne guru ke AdezAnusAra bhagavAn bAhubalI kI pAvana pratimA kI chAyA meM saMskRta, kannar3a, marAThI ityAdi bhASAoM ke gahana adhyayana meM svayaM ko samarpita kara diyaa| inhIM dinoM meM Apako apane dharmaguru zrI jayakIrti jI mahArAja ke Adarza utsarga evaM samAdhipUrvaka prANa-visarjana kA hRdayadrAvaka samAcAra milaa| isa apratyAzita evaM duHkhada samAcAra se Apako marmAntaka pIr3A phuNcii| apane pUjya guru ke sAttvika evaM divya guNoM kA smaraNa karate hue Apane unake caraNacihnoM para calane kA zubha saMkalpa liyaa| isI saMkalpa kI pUrti ke lie Apane grAma-grAma, nagara-nagara meM jAkara tIrthaMkara vANI kA pracAra-prasAra karanA prArambha kiyA aura isI krama meM apane vihAra-patha meM Ane vAle jinAlayoM, jaina pustakAlayoM, maThoM evaM tIrthakSetroM meM saMrakSita evaM surakSita jaina dharma kI asaMkhya pAMDulipiyoM kA avalokana bhI kiyaa| svAdhIna bhArata se pUrva AcArya zrI kA kAryakSetra dakSiNa bhArata evaM usake nikaTavartI hindI rAjyoM ke kucha prAnta rahe haiM / san 1938 se 1947 taka kA kAlakhaNDa AcArya zrI kI prabhAvaka dharmayAtrAoM ke lie vikhyAta hai| ina padayAtrAoM ke sandarbha meM AcArya zrI kA vyApaka lokasamparka huA aura jaina dharma ke zAzvata mUlyoM ke pracAra ke lie unhoMne eka tarkasammata vaijJAnika dRSTikoNa nizcita kara liyaa| ina dharmayAtrAoM meM unhoMne samAja ke vidvat-varga se gambhIra vicAra-vimarza kiyaa| vidyAnurAgI mahArAja zrI kA svAdhyAya, bhASA sRjana-saMkalpa Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyayana evaM lekhana kArya bhI nirantara calatA rahA hai| zravaNabelagola, nAgapura, zolApura, baMgalaura ityAdi vibhinna sthAnoM para unhoMne nissaMkoca hokara vidvAnoM kI sahAyatA se bhAratIya bhASAoM kA maharA adhyayana kiyA aura aneka dharmagranthoM ke sAhityika, dhArmika evaM dArzanika pakSoM para vicAra-vima kiyaa| vayovRddha ho jAne para bhI Aja taka inameM jJAna-pipAsA kI vRti yathAvat banI huI hai| jJAnArAdhana ke lie ve saMkoca kI sImAoM ko tor3ate hue choTe-bar3e kisI kA bhI sahayoga lene meM nahIM katarAte eka yugapravartaka digambarAcArya hote hue bhI unhoMne brahmacArI mANikya nainAra (vartamAna meM kSullaka indrabhUSaNa) ke samparka meM Ane para unake mAdhyama se tamila bhASA kA akSarAbhyAsa kiyaa| apanI svAdhyAya pravRtti ke kAraNa zIghra hI unhoMne tamila bhASA meM nipuNatA prApta kara lI aura tamila ke do prasiddha mahAkAvyoM merumandara purANa' evaM 'jIva sambodhanam' kA hindI anuvAda kiyaa| bhAratIya svatantratA divasa (15 agasta 1947 ) ke avasara para AcArya zrI dezabhUSaNa jI bhArata kI sAMskRtika rAjadhAnI banArasa meM cAturmAsa kara rahe the| unhoMne yaha anubhava kiyA ki dakSiNa evaM uttara kI rAgAtmaka ekatA ke lie eka racanAtmaka sAMskRtika abhiyAna calAnA Avazyaka hai| isa abhiyAna ke yajJavettA banakara unhoMne svayaM dakSiNa bhArata ke jaina sAhitya kA hindI bhASA meM aura hindI bhASA ke sAhitya kA dakSiNa bhAratIya bhASAoM meM anuvAda karane kA saMkalpa kiyaa| bhAratIya bhASAoM meM vicAroM kI ekarUpatA, samAna zabdAvalI ityAdi kA bodha karAne kI dRSTi se prAdezika bhASAoM ke granthoM kA unhoMne svayaM bhI anuvAda kiyA aura sudhI samAlocakoM kA dhyAna bhI isa ora AkRSTa kiyaa| san 1948 meM AcArya zrI ne sUrata (gujarAta) meM cAturmAsa kiyA aura ratnAkara kavi ke kannar3a mahAkAvya 'bharateza vaibhava' para vizeSa pravacana die| ApakI preraNA se hI zrI bAbU bhAI zAha eDavokeTa ne isa kAlajayI kRti kA gujarAtI meM anuvAda kiyaa| san 1949 se 1957 taka AcArya zrI kA kAryakSetra hindI bhASI prAnta rahe haiN| isa kAlakhaMDa meM AcArya zrI ne bihAra, uttarapradeza, rAjasthAna evaM dillI ke gAMvoM meM, kasboM meM, nagara, upanagaroM meM evaM prAntoM meM sadAcArapUrNa jIvana vyatIta karane kI jyoti prajjavalita kii| abhIkSNa jJAnopayoga ke sAkAra rUpa AcArya zrI ne isa kAlakhaNDa meM jaina dharma kI pAMDulipiyoM ke lie vizvavikhyAta 'jaina siddhAMta bhavana' (ArA) ke pustakAlaya kA vizeSa rUpa se avalokana kiyaa| eka yugapramukha AcArya hote hue bhI Apa pustakAlaya meM anusandhAna chAtra ke rUpa meM dina-rAta svAdhyAya evaM lekhana kArya kiyA karate the / pratyakSadarziyoM ke anusAra una dinoM yaha pratIta hotA thA mAnoM 'jaina siddhAMta bhavana' meM zrutAvatAra kA AvirbhAva ho gayA ho| isa avadhi meM AcArya zrI ne aneka mahattvapUrNa granthoM kA sampAdana evaM anuvAda kArya kiyaa| isa yAtrA meM unheM rAjasthAna, bihAra, uttarapradeza evaM dillI ke jinAlayoM meM upalabdha prAcIna sAhitya ko dekhane kA avasara bhI milaa| san 1958 meM AcArya zrI kA kalakattA meM cAturmAsa huA aura unhoMne baMgalA bhASA meM dakSatA prApta kii| unake pravacanoM meM kabhI-kabhI baMgalA sAhitya ke udAharaNa isI dakSatA ke pariNAmasvarUpa sahaja meM A jAte haiN| isa cAtubhAMsa meM AcArya zrI ne baMgalA bhASA meM 'digambara muni' graMtha kA praNayana bhI kiyA / san 1959 se 1906 ke kAlakhaMDa meM AcArya zrI ne isa pavitra deza kI virAda parikramA karake mAnavIya mUlyoM ke prati AsthA kA bhAva jgaayaa| eka udAra santa ke rUpa meM Apane vizva ke vibhinna dharma granthoM kA adhyayana kiyA aura apane upadezoM meM udAratApUrvaka unakA pratipAdana karake vizvabandhutva evaM rASTrIya sadbhAva ko bala pradAna kiyaa| eka digambara sAdhaka ke rUpa meM Apane AcArya dharma evaM usakI pavitra maryAdAoM kA nirvAha karate hue vipula sAhitya kI sRSTi kI hai aura dharmaprabhAvanA ke nimitta vidvAnoM evaM zreSThiyoM kA sahayoga lekara aneka luptaprAyaH racanAoM se bhAratIya sAhitya jagat ko samRddha kiyA hai| AcArya zrI dvArA praNIta, anUdita, sampAdita evaM utprerita sAhitya kI yaha sUcI isa prakAra hai 1. bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva-darzana 2. bharateza vaibhava - bhogavijaya bhAga 1 khaMDa 1 3. bharateza vaibhava bhogavijaya bhAga 1 khaMDa 2 4. bharateza vaibhava - bhogavijaya bhAga 1 khaMDa 3 5. bharateza vaibhava - digvijaya bhAga 2 khaMDa 1 6. dharmAmRta - bhAga 1 7. dharmAmRta - bhAga 2 8. ratnAkara zataka6. ratnAkara zataka -bhAga 1 bhAga 2 10. aparAjitezvara zataka -- bhAga 1 2 11. aparAjitezvara zataka - bhAga 2 12. merumandara purANa 13. jIva sambodhanam ( aprakAzita ) 14. NamokAra grantha 15. NamokAra kalpa 16. zAstrasAra samuccaya 17. nirvANa lakSmIpati stuti 18. niraMjana stuti 16. bhakti stotra saMgraha 20. bhaktAmara sacitra ( aprakAzita ) AcArya ratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 67. jIvAjIva vicAra 68. zrutapaMcamI mAhAtmya 66. sadguruvANI 70. AzA pravacana dhyAna 71. tattvArtha sUtra (aMgrejI) 72. dravya-saMgraha (aMgrejI) 73. puruSArtha siddhayupAya (aMgrejI) 74. AtmAnuzAsana (aMgrejI) 75. nara se nArAyaNa 21. bhAvanA sAra 22. caudaha guNa sthAna carcA 23. yogAmRta 24. siribhUvalaya 25. bhUvalaya ke kucha paThanIya zloka 26. zrI bhUvalayAntargata jayabhagavad gItA 27. upadezasAra saMgraha (jayapura saM0 2011) 28. upadezasAra saMgraha-bhAga 1 dillI, saM0 2012) 26. upadezasAra saMgraha-bhAga 2 (dillI, saM0 2012) 30. upadezasAra saMgraha-bhAga 3 (dillI, sa0 2013) 31. upadezasAra saMgraha-bhAga 4 (dillI, saM0 2014) 32. upadezasAra saMgraha -bhAga 5 (kalakattA, saM0 2015) 33. upadezasAra saMgraha-bhAga 6 (dillI, vIra ni0 saM0 2460) 34. dazalakSaNa dharma (dillI, san 1956) 35. dazalakSaNa dharma (dillI, san 1965) 36. upadezasAra saMgraha (kothalI, san 1976) 37. upadezasAra saMgraha-prathama bhAga (jayapura, san 1982) 38. upadezasAra saMgraha-dvitIya bhAga (jayapura, san 1982) 36. bhagavAna mahAvIra aura mAnavatA kA vikAsa 40. DhAI hajAra varSoM meM bhagavAn mahAvIra svAmI kI vizva ko dena 41. bhagavAn mahAvIra kI ahiMsA 42. jaina dharma kA marma ahiMsA 43. bhagavAna mahAvIra kA divya sandeza 44. ahiMsA kA zubha sandeza 45. ahiMsA aura anekAnta 46. guru-ziSya praznottarI 47. guru-ziSya-samvAda 48. mAnava jIvana 46. zAstra-gucchaka 50. dhyAna sUtrANi 51. gRhastha dharma : prAcIna ---arvAcIna 52. dharma 53. jaina dharma kA prAcIna itihAsa-prathama khaMDa 54. jaina dharma kA prAcIna itihAsa-dvitIya khaMDa 55. tresaTha zalAkA puruSa 56. trikAlavartI mahApuruSa 57. tattva bhAvanA 58. tattva darzana 56. rayaNa sAra 60. niyama sAra 61. yazodhara-caritra 62. bhakti kusuma saMcaya 63. adhyAtmavAda kI maryAdA 64. zrI jinastotra pUjAdi saMgraha 65. vidyAnuvAda 66. mantra-sAmAnya-sAdhana-vidhAna marAThI 76. pravacanasAra 77. paramAtma prakAza 78. dharmAmRtasAra 76. bharateza vaibhava sAra 80. dazabhaktyadi saMgraha 81. paMcastotra 82. niraMjana stotra 83. mahAzramaNa mahAvIra 84.samayasAra 85. nirvANa lakSmIpati 86. bhagavAna mahAvIra 87. yogAmRta 88. cinmaya cintAmaNi (kannar3a se marAThI meM) 86.anubhava prakAza 60. sUktisudhA 61. stotra sAra saMgraha 12. adhyAtma sUdhAsAra 63. zramaNa bhagavAn mahAvIra bhAga-1 14. zramaNa bhagavAn mahAvIra bhAga---2 65. adhyAtma rasa maMjarI 16. pravacana sAra 67. bharateza vaibhava 18. aSTaprAbhRta (yantrastha) 66. dvAdazAnuprekSA (yantrastha) 100. sarvArthasiddhi vacanikA baMgalA 101. digambara muni gujarAtI 102. bharateza vaibhava sRjana-saMkalpa Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-puruSa zrI dezabhUSaNa jI mUlataH digambara jaina paramparA ke yugapramukha AcArya haiN| muni athavA AcArya ke lie dharmazAstroM meM vihita sAdhu dharma kA pAlana prAthamika AvazyakatA hai / jaina dharma meM to AcArya evaM muni se vizeSa apekSAeM kI jAtI haiM / zAstroM meM varNita aTThAIsa mUlaguNoM kA pAlana unake lie Avazyaka hai / AcArya zrI dezabhUSaNa jI kI dinacaryA kA eka bar3A bhAga bhI sAmAyika, pratikramaNa, AhAra, pravacana, dhyAna, dharmaprabhAvanA ityAdi meM vyatIta hotA hai / cAturmAsa (varSAyoga) ke samaya ko chor3akara unheM prAyaH dharmapracAra evaM tIrthadarzana ke lie lambI padayAtrAeM karanI hotI haiM / aisI paristhitiyoM meM jIvana vyatIta karane vAle sAdhaka ke lie sAhitya samArAdhanA hetu samaya nikAlanA vAstava meM kaThina kArya hai, kintu sarasvatIputra AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI kA sAhitya ke prati asIma anurAga hai| svAdhyAya ke samaya unake mukhamaMDala para eka apUrva teja evaM divyabhAva ke darzana hote haiM / AcArya zrI ko sAhitya ke anuzIlana evaM parizIlana ke kSaNoM meM tallIna dekhakara aisA pratIta hotA hai ki AtmaparijJAna ke dvArA mokSalakSmI ke vaibhava se unakA tAdAtmya sthApita ho gayA hai / AcArya zrI kI sAhitya-samArAdhanA ke puSpa prAyaH varSAkAla meM khilate haiM / jaina muniyoM ke lie varSAyoga AtmasAdhanA evaM svAdhyAya kA svarNima avasara hai| AcArya zrI prAyaH varSAyoga ke samaya municaryA ke nirdoSa pAlana ke atirikta dharmapracAra evaM saMskRti saMrakSaNa ke lie zrAvaka samudAya kA vizeSata: bhArgadarzana karate haiN| una dinoM meM AcArya zrI prAta: kAla se madhya rAtri paryanta prAyaH eka hI sthAna para sthita rahakara samasta kAryoM ko dizA-nirdeza dete haiN| unake Asana ke sannikaTa eka caukI para svAdhyAya hetu aneka dharmagrantha, samAcAra patra evaM sandarbha grantha rakhe rahate haiM aura unhIM ke madhya pUrNa tanmaya hokara AcArya zrI sAhitya rasa meM samAdhistha ho jAte haiM / isI kAraNa cAturmAsa ke avasaroM para unake dvArA praNIta sAhitya meM dharma kA sUkSma vizleSaNa vizeSa rUpa se dRSTigocara hotA hai| prAcIna sAhitya-granthoM kA ve mAtra anuvAda na karake pratyeka zabda kI vistRta vyAkhyA karate haiM aura apane mantavya ko spaSTa karane ke lie kathA-upakathAoM evaM dArzanika vivecana kA sambala lete haiN| isIlie unake dvArA anUdita evaM sampAdita kRtiyAM mUla AkAra meM laghu hone para bhI unakI pratibhA ke saMsparza se vizAlakAya dharma-granthoM kA rUpa le letI haiN| 'ratnAkara zataka' ke 45 veM padya kI 4 paMktiyoM ke anuvAda kI vyAkhyA me AcArya zrI ne 13 pRSThoM kI vistRta vyAkhyA kI hai ! prastuta padya meM AhAra, abhaya, bheSaja aura zAstradAna kI AvazyakatA evaM unake svarUpa kA vivecana kiyA gayA hai| AcArya zrI dvArA kI gaI ina upAMgoM kI vistRta vyAkhyA ne eka svatantra nibandha kA rUpa hI le liyA hai| isI prakAra 'ratnAkara zataka' ke tIsare evaM sAtaveM padya meM bhI darzana sambandhI viSayoM para pandraha-pandraha pRSThoM kI savistAra vivecanA hai| jJAna-sAdhanA, anubhava evaM kAla-pravAha ke sAtha AcArya zrI kI yaha vistAravAdI vyAkhyA-pravRtti aura bhI adhika bhAsvara hotI gayI hai| isI ke phalasvarUpa 'aparAjitezvara zataka' ke 67 veM padya kI vyAkhyA meM unhoMne lagabhaga 30 pRSThoM meM viSaya kA vistRta vivecana kiyA hai| AcArya zrI dvArA praNIta paravartI racanAoM meM to unakA dharmopadezaka evaM vyAkhyAkAra kA rUpa atyanta prabala ho gayA hai| bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva darzana' nAmaka vizAlakAya grantha meM AcArya zrI kavivara navalazAha kI kRti 'vardhamAna purANa' ko mUlapATha ke sAtha sarala hindI meM prastuta karanA cAhate the / bhagavAn mahAvIra svAmI ke bhavya evaM virATa rUpa ne unheM itanA adhika moha liyA ki ve 'sva' ko vismaraNa kara bhagavAn mahAvIra svAmI ke yuga meM hI vicaraNa karane lge| bhagavAn mahAvIra svAmI se pUrva kI sthiti evaM unake dvArA pratipAdita darzana hI unake adhyayana, manana evaM anusaMdhAna kA viSaya ho gyaa| isI ke pariNAmasvarUpa hindI bhASA meM likhI gaI 3806 chandoM kI racanA ne rAyala aThapejI AkAra meM lagabhaga 650 pRSThoM kA bRhada rUpa le liyaa| nissandeha kahA jA sakatA hai ki AcArya zrI dvArA saMkalita anUdita racanAeM yathA-bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva darzana, bharateza vaibhava, dharmAmRta, ratnAkara zataka, aparAjitezvara zataka, merumandara purANa, zAstrasAra samuccaya, bhAvanAsAra, nirvANa lakSmIpati stuti ityAdi meM unakA bhASyakAra rUpa atyadhika prabala ho gayA hai| kintu ina kRtiyoM meM vyAkhyA kI isa bahulatA ko dekhakara yaha anubhava nahIM hotA ki bhASyakAra ne kahIM bhI viSaya ko balAt rUpa meM prastuta kiyA hai athavA isa vistAra ke kAraNa mUla viSaya ko grahaNa karane meM kisI prakAra kI kaThinAI ho rahI hai| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ne isa vyAkhyAtmaka zailI aura bhASyakAra svarUpa ko sAbhiprAya apanAyA hai| vastutaH videzI AkramaNoM evaM dharmAndha zAsakoM ke zAsana kAla meM bhAratIya dharmoM ke AcAryoM ne bhAratIya vidyAoM ko surakSita evaM saMrakSita rakhane kI bhAvanA se apane granthoM meM sUtra zailI ko apanAyA thaa| sUtra zailI evaM kaMTha vidyA usa samaya kI AvazyakatA thii| Aja hamArA rASTra paratantra nahIM, svatantra hai| rASTrapitA mahAtmA gAMdhI kI ahiMsAmaya sAdhanA evaM utsarga se bhAratIya samAja meM sAmpradAyika kaTTaratA bhI adhika nahIM panapa skii| hamAre deza ke saMvidhAna nirmAtAoM ne bhI sarvadharma sadbhAva kI bhAvanA ko rASTra kI nIti kA abhinna aMga banA diyA hai| itihAsa sAkSI hai ki isa prakAra ke udAra zAsanoM meM jaina evaM jainetara dharmAnuyAyiyoM ko apanI kalA, saMskRti evaM sAhitya ko vikasita karane kA avasara milA hai / AcArya zrI ne samaya kI AvazyakatA ke anusAra sUtra zailI ko bhASya rUpa meM parivartita karake yugadharma kA nirvAha kiyA hai| eka dharmAcArya ke rUpa meM AcArya zrI kA vyApaka lokasamparka huA hai| samAja ke sabhI vargoM kI bodha-kSamatA se vaha bhalI-bhAMti paricita haiN| yadi AcArya ratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI dvArA kisI racanA kA anya bhASA meM mAtra rUpAntara kara diyA jAtA to janasAdhAraNa usake bhAva ko pUrNarUpeNa nahIM samajha pAtA / Aja kA mAnava anekAneka praznacihnoM se yukta hai| usakI apanI ulajhaneM haiN| usake pAsa samaya kA abhAva hai| vaha dharma aura darzana kI samasyAoM kA bojha apane mastiSka para nahIM DAlanA caahtaa| aise saMsAra cakra meM bhramaNa karane vAle santapta prANiyoM kI samasyA se abhibhUta hokara karuNAzIla AcArya zrI ne unakI samasyAoM ke nidAna ke lie bhASyakAra ke rUpa meM kathArUpI dharmAmRta kA amRta kuMDa pradAna kara diyA hai| anuvAdaka ke rUpa meM AcAryaratna thI dezabhUSaNa jI mahArAja ne apanI sAhitya yAtrA meM kannar3a evaM tamila ke aneka kAlajayI dharma-graMthoM yathAmahAkavi ratnAkara varNI kRta 'bharateza vaibhava', 'ratnAkara zataka', 'aparAjitezvara zataka', zrI nayasena kRta 'dharmAmRta', muni zrI bAlacandra kRta 'yogAmRta', zrI pavyA svAmI kRta 'bhAvanAsAra', zrI sujanottama kRta zrI nirvANa lakSmIpati stutiM zrI mAghanandI kRta 'zAstrasArasamuccaya zrI vAmanAcArya kRta 'meru mandara purANa' athavA suprasiddha tamila graMtha jIva sambodhanam Adi kA hindI bhASA meM anuvAda evaM vyAkhyA kI hai / isI prakAra hindI bhASA ke aneka mahatvapUrNa granthoM kA unhoMne kannar3a evaM marAThI meM anuvAda kiyA hai| kannar3a kI aneka racanAoM kA marAThI evaM gujarAtI meM bhI unhoMne anuvAda kiyA hai| isake atirikta, yadyapi saMskRta, prAkRta aura apabhraMza kI kisI svatantra racanA kA unhoMne anuvAda nahIM kiyA tathApi unake sAhitya meM ina bhASAoM ke kAvyAMzoM evaM gadyAMzoM kA bahulatA se prayoga milatA hai| ataH AcArya zrI adhi kArapUrvaka yathAsthAna unakA bhI anuvAda evaM vivecana karate haiN| AcArya zrI ne hindI, gujarAtI, marAThI, kannar3a evaM baMgalA meM svatantra grantha likhe haiM / jainAcAryoM ke lie sAhitya kI ArAdhanA dharma pracAra evaM mukti kA mArga hai| dharma ke svarUpa evaM usameM nihita bhAvanA se janasAdhAraNa ko avagata karAne ke lie unhoMne sAhitya ko apanI abhivyakti kA mAdhyama banAyA hai / isIlie samartha AcAryoM se yaha apekSA kI jAtI hai ki ve dharma-pracAra ke lie bhAratIya bhASAoM evaM vibhinna lokabhASAoM (AMcalika bhASAoM meM dakSatA prApta kareM dharma-sUtroM kI vyAkhyA evaM dharmagraMthoM ke praNayana se pUrva kisI bhI AcArya se yaha apekSA kI jAtI hai ki vaha pUrvAcAryoM dvArA praNIta sAhitya kA gambhIra adhyayana bhI kare / bahubhASAvid AcArya zrI ne dharmagraMthoM ke anuvAda kArya meM pravRtta hone se pUrva hI bhASAzAstra, artha kI saMskAraparakatA evaM arthanirUpaNa kI prakRti para asAdhAraNa adhikAra prApta kara liyA thA / anuvAda kArya vastutaH eka sAdhanA hai| kisI bhI kavi athavA lekhaka kI racanA kA anuvAda karate samaya rUpAntarakAra ko racayitA se bhAvAtmaka tAdAtmya sthApita karanA par3atA hai / mUla lekhaka ke manobhAvoM ke sAtha nyAya karane ke lie use vizada adhyayana karanA par3atA hai| kAvya kA anuvAda to aura bhI adhika duSkara hai| kAvya ke anuvAda meM prAyaH anuvAdaka kAvya kI AtmA aura kavi ke manobhAva ke sAtha nyAya nahIM kara pAte kyoMki kAvya svayameva sUtra mesI meM hotA hai| sUtroM kA rUpAntara karane ke lie kAvya ke varNya, usakI vyApaka pRSThabhUmi, kakSA sandarbha, prasaMga-garbha, dArzanika zabdAvalI ityAdi kA gambhIra jJAna atyAvazyaka hai| anuvAda prArambha karane se pUrva AcArya zrI anUdita kI jAne vAlI racanA kA punaH punaH aneka dharmasabhAoM meM pATha aura sthAnIya vidvAnoM se vicAra-vimarza karate haiM / viSaya para adhikAra prApta karane ke uparAnta hI ve anuvAda kArya meM pravRtta hote haiN| unake dvArA kie gae anuvAdoM meM yazalipsA kI apekSA AtmakalyANa evaM dharmapracAra kI bhAvanA rahatI hai ataH unake dvArA kie gae anuvAdoM evaM vyAkhyA meM mokSasukha kA bIja sannihita rahatA hai| eka kuzala anuvAdaka hote hue bhI unhoMne apanI svAbhAvika vinamratA ke vazIbhUta hokara bhASA ke sambandha meM apanI 'alpajJatA' ko prakaTa karate hue anUdita racanA ke sAratattva ko grahaNa karane kI salAha dI hai| AcArya zrI ke zabdoM meM "mahAkavi ratnAkara ke 'aparAjitezvara zataka' nAmaka kAnar3I graMtha kA anuvAda karane kI mere hRdaya meM utkaMThA utpanna huii| para mujhameM itanI yogyatA nahIM thI ki isa bar3e bhaktirasapUrNa uttama graMtha kA anuvAda maiM rASTrabhASA hindI meM karatA kyoMki hamArI mAtRbhASA karnATakI hai / ataH truTiyA~ raha jAnA svAbhAvika hai / vivekI puruSoM ko doSa chor3akara guNa grahaNa karanA caahie| isa graMtha meM kavi ne bhakti rasa ke rUpa meM bar3a e hI sundara DhaMga se adhyAtma rasa kA varNana kiyA hai jisake par3hane-sunane se pAThakoM ko apUrva rasa kA AsvAdana hogA aura unakI AtmA ko zAnti prApta hogI / " AcArya zrI ne kannar3a, tamila, marAThI, gujarAtI ityAdi prAdezika bhASAoM kA anuvAda karate samaya kavi ke mUla kAvya evaM kathA ko bhI devanAgarI lipi meM prastuta kiyA hai| kannar3a, tamila, marAThI, gujarAtI ke padoM ko devanAgarI lipi meM lipibaddha kara dene ke kAraNa hindI bhASA bhASiyoM ko kannar3a evaM tamila kI bhaktiparaka racanAoM kA hindI meM pATha karane kI sugamatA bhI prApta ho gaI hai| AcArya zrI ke isa prayAsa se hindI bhASA bhASiyoM ko kannar3a ityAdi bhAratIya bhASAoM ke mAdhurya evaM zabdalAlitya se paricita hone kA avasara prApta huA hai| AcArya zrI ko uttara evaM dakSiNa kI vibhAjaka rekhAoM ko miTAkara unheM eka sUtra meM samAyojita karane meM saphalatA milI hai / sRjana-saMkalpa 5 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vibhinna ArSa graMthoM ko hindI meM anUdita karake prakArAntara se AcArya zrI ne yaha iMgita kiyA hai ki yadi devanAgarI lipi ko abhivyakti ke mAdhyama ke rUpa meM apanA liyA jAe to rASTra kI bhASA-samasyA kA svayaM hI samAdhAna ho jaaegaa| kAvya mAnyatAeM __ AcArya zrI kI sAhitya-samArAdhanA kA uddezya vItarAga bhagavAn kI vANI meM rasa-nimagna hokara mokSa-sukha kI ora agrasara honA hai| unakI mAnyatA hai ki jisa mahAkAvya athavA kAvyetara racanA meM jIvana ko udAtta banAne ke lie sarvazaktimAna prabhu kI vANI nahIM hai vaha racanA kabhI bhI madhura evaM sundara nahIM ho sktii| AcArya nayasena ke mAdhyama se unhoMne apane kathana ko isa prakAra puSTa kiyA hai male illave poyaniribelegume ghare marugi kudidu zAstradabadi / dalipi pekvoDamadukomala makkume sahajamilladAtana kabbaM // (dharmAmRta, pra0 adhyAya, pR0 46) arthAt jisa prakAra barasAta ke pAnI ke binA gannA komala aura surasa nahIM ho sakatA, usI prakAra bhagavAn kI vANI ke binA koI sukavi madhura aura acche zAstra kI racanA nahIM kara sktaa| apanI isI mAnyatA para aura adhika bala dene ke lie AcArya zrI ne laukika jagat ke upamAnoM ke mAdhyama se apane bhAva spaSTa karate hue kahA hai uppilde kelokkala tuppavanereduNbenavoDaMbuNise svAdappude sahaja tanagini-sappoDamilladanakavite rucivaDedapude // (dharmAmRta, pra0 adhyAya, pR0 46) arthAt jisa prakAra rasoI meM binA namaka ke sarasa zAka Adi bhojana nahIM bana sakatA, usI prakAra yadi kavitA meM bhagavAn kI vANI kA rasAsvAda nahIM hogA to vaha madhura tathA sukAvya nahIM bana sktii| eka dharmAcArya ke rUpa meM AcArya zrI kI mahAkAvyoM ke sambandha meM paramparA se bhinna mAnyatA hai / bhAmaha, daNDI, rudraTa ityAdi ne mahAkAvya ke lie jina mApadaNDoM ko nizcita kiyA thA ve AcArya zrI ko svIkArya nahIM haiM / AcArya zrI mahAkAvya ke lie aise pAtroM kA cayana Avazyaka mAnate haiM jinake pAvana caritra kA guNagAna karane se 84 lAkha yoniyoM meM bhramaNa karane vAle jIva ke karmoM kI nirjarA hokara mukti kA mArga mile| mahAkavi ratnAkara varNI ke svara meM apanA svara milAte hue unhoMne kahA hai pracuravi pavaneMTa racaneya vAkya ke| raMcisvarAnaMtu pele| ucitake takkaSTa pelavena dhyAtmave / nicita prayojana venge| (bharateza vaibhava, bhoga vijaya, bhAga 1, pR06) arthAt kavigaNa kAvya ke kalevara ko pUrNa karane ke lie samudra, nagara, rAjA, rAnI ityAdi kI paddhati kA nirUpaNa karate haiM, kintu merA prayojana bharata kI kathA ke gAna aura adhyAtma kA rahA hai| kAvyazAstra meM mahAkAvya ke nAyaka evaM nAyikA ke zRMgAra nirUpaNa ko bhI vizeSa mahattva dete hue kahA gayA hai ki isase kAvya ke gaurava meM vRddhi hotI hai / AcArya zrI kA dRSTikoNa isase sarvathA bhinna hai| ve mahApuruSoM ke pAvana caritra meM AvazyakatA se adhika zrRMgAra rasa ke varNana kA samarthana nahIM krte| 'bharateza vaibhava' ke bhoga vijaya kI 15 vIM sandhi meM unhoMne spaSTa kahA hai ki "pati-patnI ke ekAntavAsa kA varNana karanA buddhimAnoM kA cAturya nahIM hai|" isI kAraNa 'bharateza vaibhava' kA anuvAda karate samaya aneka sthaloM para unhoMne saMyama kA paricaya diyA hai| rAjA bharata evaM padmanI se sambandhita bhogaparaka padyoM kA hindI meM anuvAda na karake mArgadarzaka AcArya ke rUpa meM unhoMne likha diyA hai ki Age kA prasaMga hindI bhASA meM anUdita karane meM koI buddhimattA nahIM hai| isI prakAra zrI nayasena kRta 'dharmAmRta' ke sAtaveM AzvAsa meM samyagdarzana ke sthitikaraNa aMga kI kathA meM padya saMkhyA 167 se 216 taka kA anuvAda bhI unhoMne nahIM kiyA hai| mUla kRtiyoM ke sAtha nyAya karane kI bhAvanA se anUdita racanAoM meM mUla padyAMza avazya de diyA hai| AcArya zrI kI mAnyatA hai ki racanAdharmI sAhityakAroM ko lokApavAdoM kI cintA na karate hue dharmakathAoM ke lekhana meM nirantara saMlagna rahanA caahie| kucha vyakti kevala doSa-darzana karate haiM / buddhimAna vyaktiyoM ko unakI cintA nahIM karanI caahie| AcArya nayasena ke mAdhyama se samyagdarzana ke svarUpa kA vivecana karate hue ve kahate haiM, "sajjana loga kAvya meM doSoM ko grahaNa nahIM karate / ve kevala usake sAra ko dekhate haiN| durjana loga sAragarbhita kAvya hone para bhI usameM doSa dekhate haiN|" AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naI pIr3hI ke racanAdharmI sAhityakAroM ke manobala ko UMcA karane ke lie ve kahate haiM ki sRSTi meM aisI kauna-sI vastu hai jisameM doSa nahIM hai| hameM to kevala kAvyakAra kI bhAvanA ko dRSTigata karanA cAhie arthAt doSa kahAM nahIM hai? doSa A jAe to isase kyA kucha dharma 7 prAcIna bhArata meM dharma va darzana kI jaTilatAoM ke samAdhAna ke lie saMskRta bhASA kA avalamba liyA jAtA thA / bhagavAn mahAvIra svAmI ne apanI dharmadezanA meM ardhamAgadhI (loka bhASA) kA Azraya lekara dharma ke svarUpa ko sabhI ke lie sulabha kara diyaa| bhagavAn mahAvIra svAmI ke paravartI jainAcAryoM ne saMskRta, prAkRta, zaurasenI apabhraMza evaM AMcalika bhASAoM meM pracura mAtrA meM sAhitya kA praNayana kiyA hai / kannar3a, tamila ityAdi aneka prAdezika bhASAoM kA prAcIna sAhitya to vAstava meM jainAcAyoM kI abhUtapUrva dena hai| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja kA bhI bhASA ke saMbaMdha meM udAra dRSTikoNa rahA hai| unakA janma kannar3a evaM marAThI ke sandhisthala jilA belagAma meM huA hai ataH kannar3a evaM marAThI donoM hI unakI mAtRbhASAeM haiN| eka dharmaprabhAvaka AcArya ke rUpa meM unhoMne aMgrejI, tamila saMskRta, prAkRta, hindI, gujarAtI, baMgalA ityAdi meM bhI dakSatA prApta kI hai| unakI dharmaprabhAvanA lagabhaga sampUrNa bhAratavarSa meM huI hai| ataH bhAratIya bhASAoM kI prAdezika boliyoM, grAmINa bhASA ityAdi se bhI unakA paricaya huA hai / bahubhASAvijJa AcArya zrI ne bhASA saMbaMdhI apanI mAnyatA ko isa prakAra prakaTa kiyA hai-- "apanI mAtRbhASA sIkhane ke sAtha dvitIya bhASA ke rUpa meM bhArata kI prAcIna bhASA saMskRta kA adhyayana karanA bhI Avazyaka hai| saMskRta bhASA meM sAhitya, nyAya, jyotiSa, vaidyaka, nIti, siddhAnta, AcAra Adi aneka viSayoM ke acche-acche sundara graMtha vidyamAna haiM, jinako par3hane ke lie saMskRta bhASA kA jJAna honA ati Avazyaka hai| jarmanI, rUsa, jApAna Adi videzoM ke vizvavidyAlayoM meM saMskRta bhASA par3hAI jAtI hai, taba hamAre vidyArthI saMskRta bhASA se anabhijJa raheM, yaha bar3I kamI aura lajjA kI bAta hai / " ( upadezasAra saMgraha, bhAga 2, pRSTha 301 ) 'aparAjitezvara zataka' kI samApti para apanI vizeSa TippaNI dete hue AcArya zrI ne hindI ko rASTrabhASA kA gaurava pradAna kiyA hai / isa rASTrabhASA hindI ke ve sarala aura subodha svarUpa ke pakSadhara rahe haiN| unhoMne apane aneka graMthoM kI bhUmikA meM bhI isa Azaya ke bhAva prakaTa kie haiN| yaha vicitra saMyoga hI hai ki 'aparAjitezvara zataka' ke hindI anuvAda kA samApana kArya rASTranAyaka paM0 javAharalAla neharU ke janmadivasa arthAt 14-11-1655 ko sampanna huA thA / rASTrabhASA hindI ke sarala svarUpa ke sambandha meM paM0 neharU ke vicAra bhI kucha isI prakAra ke the / vastutaH AcArya zrI bhASA ko abhivyakti kA mAdhyama mAnate haiN| ve kisI bhASA vizeSa se baMdhe hue nahIM haiN| unakA lakSya to dharmamayI vANI kA pracAra-prasAra rahA hai| ataH unhoMne apanI anUdita kRtiyoM meM vidvAnoM kA sahayoga lekara aneka aMzoM kA aMgrejI meM bhI padyAnuvAda karAyA hai| AcArya zrI ke zabdoM meM, "aMgarejI anuvAda kevala isa abhiprAya se kiyA gayA hai ki anya dezavAsI bhI jo kannar3I hindI bhASA se anabhijJa haiM unheM bhI isa bhAratavarSa ke mahAn cakravartI tathA jaina zAsana kA pUrNa paricaya mila jAe aura unake bhAva bhI isa ahiMsA dharma meM lageM / " ( bharateza vaibhava, bhUmikA) boligala kavi hUdo nirmala vo| vinolakara saMmiti zabda logne suruyege| baMdare dharmamAvade / / (bharateza vaibhava bhoga vijaya bhAga 1, 04) kyA candramA meM kalaMka nahIM hai? to kyA isase cAMdanI kalata hotI hai? nahIM, kadApi nhiiN| zabdagata meM antara A sakatA hai ? AcArya zrI dvArA racita evaM anUdita sAhitya kA anuzIlana karane ke lie suvidhA kI dRSTi se ise nimnalikhita zIrSakoM vibhAjita kiyA jA sakatA hai--paurANika sAhitya, dArzanika sAhitya, bhakti sAhitya upadezAtmaka udbodhaka sAhitya anya vidhAoM kA sAhitya prerita sAhitya 1 (1) paurANika sAhitya jainAgama ke bArahaveM tAMga dRSTivAda ke bhedoM meM prathamAnuyoga kA ullekha milatA hai| prathamAnuyoga meM mahApuruSoM ke jIvana caritra kA vistAra se vivecana kiyA gayA hai| tresaTha zalAkA puruSoM kI sUcI kA krama zAstrasAra samuccaya ke anusAra isa prakAra hai24 ra 12 vartI, baladeva vAsudeva 9 prtivaasudev| , 7 (a) tIrthaMkara - AdinAtha, ajitanAtha, saMbhavanAtha, abhinandananAtha, sumatinAtha, padmaprabha, supArzvanAtha prabhu puSpadanta zItalanAtha, zreyAMsanAtha, bAnupUjya, vimalanAtha, anantanAtha, dharmanAtha, zAntinAtha, kunthunAtha, arahanAtha mallinAtha, munisuvratanAtha, naminAtha, neminAtha, pArzvanAtha, mahAvIra svAmI / sRjana-saMkalpa Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (A) cakravartI-bharata, sagara, maghavA, sanatkumAra, zAMtinAtha, kuMthunAtha, arahanAtha, subhauma, mahApadma, harisena, jayasena, brahmadatta / (i) baladeva-ratha, vijaya, acala, sudharma, suprabha, sudarzana, naMdimitra, rAma, padma / (6) vAsudeva tripRSTha, dvipRSTha, svayaMbhU, puruSottama, puruSasiMha, puruSavara, puMDarIka, dattanArAyaNa, kRSNa / (u) prativAsudeva-azvagrIva, tAraka, meraka nisuMbha, madhukaiTabha, balI, praharaNa, rAvaNa, jarAsaMdha / bhagavAn mahAvIra svAmI ke samavazaraNa meM rAjA zreNika kI prArthanA evaM jijJAsA para paramapUjya zrI gautama gaNadhara ne vesaTha mahApuruSoM kI kathA, unake pUrvabhava evaM jinavANI ke sAra kA nirUpaNa kiyA thaa| samrAT zreNika evaM gautama gaNadhara ke praznottara se niHsRta sAhitya ko paurANika sAhitya kahA jAtA hai / paurANika mAnyatAoM ke anusAra tresaTha zalAkA puruSoM meM varNita sabhI tIrthakara mokSa pAte haiN| baladeva bhI UrdhvagAmI hote haiN| vAsudeva aura prativAsudeva adhogAmI hote haiM / cakravartiyoM meM UrdhvagAmI evaM adhogAmI donoM hote haiN| saTha zalAkA puruSa bhavya hote haiN| bhedAbheda ratnatrayAtmaka dharma ko dhAraNa kara usI bhava se svarga jAne kI jo kathA kahI jAtI hai use arthAkhyAna kahate haiM / mokSa jAne taka jo kathA hai vaha cAritra kahalAtI hai| tIrthakara aura cakravartI ke kathAnaka ko purANa kahate haiN| AcArya zrI dvArA praNIta sAhitya meM purANa, cAritra eva arthAkhyAna tInoM kA samAveza hai| ___ AcArya zrI dvArA praNIta sAhitya meM prathamAnuyoga saMbaMdhI sAmagrI pracura mAtrA meM hai| prastuta zIrSaka ke antargata inameM se katipaya pramukha racanAoM para vicAra-vimarza kiyA jaayegaa| bhagavAna mahAvIra aura unakA tanva darzana AcArya zrI kA bhagavAn mahAvIra svAmI ke prati vizeSa rAgAtmaka sambandha rahA hai| isI kAraNa ve bhagavAn mahAvIra kI pAvana vANI evaM saMdeza ko vizvavyApI banAnA cAhate haiN| Apane apane bRhadakAya graMtha 'bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva-darzana' meM zrAvaka samudAya ko AzIrvacana dete hue likhA hai-'yaha hamArA saubhAgya hai ki vartamAna kAla meM hama saba parama tIrthaMkara zAsana deva bhagavAn mahAvIra ke kalyANakArI zAsana-tIrtha meM raha rahe haiM aura unake lokapAvana zAsana meM rahakara Atma-kalyANa kI rAha para cala rahe haiN| isase bhI adhika saubhAgya kI bAta yaha hai ki bhagavAn mahAvIra kA 2500 vAM nirvANa mahotsava manAne kA hameM suyoga mila rahA hai| isa mahotsava ke upalakSya meM bhagavAn mahAvIra kA jIvana-paricaya aura unakA tattvadarzana samajhane kA suavasara sarvasAdhAraNa ko sulabha karane kI bhAvanA hamAre mana meM thii|" AcArya zrI ke dRSTikoNa meM bhagavAna mahAvIra svAmI kA svarUpa atyanta virAT thaa| unakI mAnyatA hai ki, "vyakti kI eka sImA hotI hai, ve asIma the| unakA vyaktitva asIma thA / vaha deza, kAla, jAti Adi kI kSuda saMkIrNatAoM se atIta tathA virAT the|" prastuta graMtha meM bhagavAna mahAvIra ke pUrva bhavoM aura vartamAna jIvana kA paricaya diyA gayA hai| pururavA bhIla dvArA muni sagarasena se madya-mAMsAdi ke tyAga kA niyama, vrata ke prabhAva se saudharma nAmaka mahAkalpa vimAna meM mahARddhidhArI deva svarUpa ko prApta karanA, tatpazcAt Adya tIrthaMkara zrI RSabhadeva ke pautra marIci ke rUpa meM utpanna honA aura phira anantAnanta bhavoM meM bhramaNa karake antima tIrthakara mahAvIra ke rUpa meM avatarita ho jAnA isa kAvya kA viSaya hai| bhagavAn mahAvIra svAmI ke garbha, janma, tapa, jJAna evaM mokSakalyANaka kA bhI hRdayasparzI varNana hai / bhagavAn mahAvIra ke pUrvabhavoM kI kathA ke rUpa meM AcArya zrI dvArA dI gaI TippaNiyoM se graMtha ne vizAla rUpa le liyA hai| prastuta graMtha ke anya bhAgoM meM jo mahattvapUrNa evaM upayogI sAmagrI dI gaI hai usake kAraNa yaha grantha eka tIrthaMkara kA purANa hote hue bhI mahApurANa bana gayA hai| bharateza vaibhava AcArya zrI ko Adya tIrthakara bhagavAn RSabhadeva ke parAkramI putra cakravartI bharata ne vizeSa rUpa se abhibhUta kiyA hai| samrATa bharata hamAre deza kI AdhyAtmika vidyA ke gaurava-puruSa rahe haiN| unakI vijayavAhinI ne hI sarvaprathama isa deza ko ekachatra zAsana ke antargata saMgaThita kiyA thaa| vikrama va pauruSa se sampanna samrAT bharata vaibhava kI aTTAlikAoM meM rasakrIr3A karate hue bhI paramayogI the| isI sAdhanA ke bala para samrATa bharata ne digambara dIkSA grahaNa karane ke pazcAt yuga-yugAntara ke karma kSaNa bhara meM nirmUla karake mukti ke patha ko pA liyA thaa| AcArya zrI ne isa mokSadAyinI kathA kA sarasa, rocaka evaM sarala zailI meM prastutIkaraNa kiyA hai| isa kathA ke mAdhyama se AcArya zrI ne bhArata kI supta AtmA ko jhakakorA hai aura sAMsArikatA meM lipta mAnavajAti ko gRhastha dharma kA pAlana karate hue bhI nilipta jIvana vyatIta karane kA sandeza diyA hai| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmAmRta AcArya nayasena kRta dharmAmRta kannar3a bhASA kA kliSTa graMtha hai / prastuta graMtha meM gadya evaM padya ke mAdhyama se AcArya nayasena ne samayagdarzana ke svarUpa, usake ATha aMga evaM pAMca vratoM para kathAeM prastuta karake bhaTakatI huI mAnava jAti ko dharmAmRta pradAna kiyA hai| AcArya zrI dezabhUSaNa jI kI mAnyatA hai ki kathA sAhitya dvArA mAnava-mana ko zIghra hI dharma ke patha para lagAyA jA sakatA hai| unake anusAra jo kAvya yA kathA jar3amati ke hRdaya meM praveza kara usakI ruci ko jAgRta kara sake aisA sugama sarvagamya kAvya hI kAvya pada kA adhikArI hai| dharmAmRta ke mAdhyama se AcArya zrI ne aneka paurANika pAtroM kA sudhI pAThakoM se paricaya karAyA hai| AcArya zrI kI kathA zailI sahaja evaM rocaka hai| sabhI Ayu varga ke zrAvaka-zrAvikA isa kathAsAgara kA samAna rUpa se Ananda le sakate haiN| kathAoM kI rocakatA tAratamyatA ke kAraNa pAThaka grantha ko bIca meM nahIM chor3a paataa| ina kathAoM ke mAdhyama se zrAvaka samadAya ko dhArmika malyoM ke prati aDiga AsthA rakhane kA sandeza diyA gayA hai| merumandara purANa zrI vAmanAcArya kRta tamila grantha 'merumandara purANa' meM 13 veM tIrthakara bhagavAn zrI vimalanAtha jI ke gaNadhara meru aura mandara ke mokSa jAne kI kathA hai / rAjakumAra vaijayanta apane pitA muni zrI sajayaMta para hue upasarga ke samAcAra se kSubdha ho gayA thaa| usane upasargakarjA vidyadRSTa ko nAgapAza meM bAMdhakara mArane kA nizcaya kara liyA thaa| daivayoga se usI samaya lAMtavakalpa se parinirvANa pUjA ke nimitta Ae hae AdityabhAva deva se usakI bheMTa ho gii| AdityabhAva deva ne merumandara purANa ke kathApAtroM ke pUrvabhava varNana ke byAja se kathAoM kA jo vRhada nirUpaNa kiyA hai usase pAThakoM ko yaha pratIta hone lagatA hai ki saMsAra ke prANiyoM kA sambandha bhAva asthAyI hai| yadi prANI ko apanA kalyANa karanA hai to use rAga-dveSa ko bar3hAne vAle prasaMgoM se bacakara AtmakalyANa ke lie prayAsa karanA caahie| isa prakAra AcArya zrI ne 'marumandara purANa' kI rocaka evaM preraka kathAoM ke mAdhyama se pAThakoM ko sAMsArikatA se virakta hokara Atmacintana kI preraNA dI hai| AcArya zrI dvArA praNIta anya racanAoM meM bhI prathamAnuyoga ke svara mukharita hote haiM / aisA honA svAbhAvika hai kyoMki AcArya zrI ko dharma kI maryAdAoM meM pratidina SaDAvazyaka dharma kA pAlana karanA hotA hai / ataH tIrthakara bhagavAn kI stuti unake dainika jIvana kA aNghai| AcArya zrI paurANika sAhitya ke adhyayana-manana se apane jIvana ko gati evaM dizA dete haiN| eka dharmasanta ke rUpa meM rASTra ke kalyANa kI bhAvanA se unhoMne paurANika sAhitya ko sahaja, sarala evaM rocaka rUpa meM prastuta karake mAnava jAti kA mahAn upakAra kiyA hai| (2) dArzanika sAhitya AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI kI dRSTi meM dharma kI gatizIlatA usake darzana zAstra meM nihita hotI hai / AcArya zrI ne zrI gautama gaNadhara evaM rAjA zreNika ke praznottara ke mAdhyama se 'dharmAmRta' meM apanI bhAvanAoM ko isa prakAra vyakta kiyA hai-"he rAjan ! kAna lagAkara sano ! binA rAjA ke pRthvI, binA bhojana ke vRtti, bahumUlya vastroM ke binA AbhUSaNa, alaMkAra ke binA vezyA, vizeSa lAbha ke binA toDA haA kamala puSpa, kamala ke binA tAlAba, phasala binA deza, rakSA binA rAjA kA rAjapada jisa prakAra vyartha hai usI prakAra darzana rahita jo dharma hai, isa jagat meM vaha kabhI bhI zobhA nahIM paataa|" AcArya zrI kI darzanazAstra ke prati sahaja ruci hai| 'bhAvanAsAra' meM AcArya zrI ne darzana sambandhI sUtroM ko samajhAne ke lie laukika upamAnoM evaM pracalita kathAoM kA Azraya liyA hai| 'vardhamAna purANa' kA sampAdana karate samaya unhoMne graMtha ko upayogI banAne ke lie tattva darzana para vizeSa sAmagrI prastuta kI hai| isI kAraNa graMtha kA nAma bhI 'bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva darzana' rakhA gayA hai / isa bRhadakAya dharmagrantha meM bhI unhoMne jaina darzana ke sAra ko prastuta kiyA hai / saMkSepa meM yaha kahA jA sakatA hai ki AcArya zrI apanI kRtiyoM ke mAdhyama se jaina darzana ke siddhAMtoM kA pracAra-prasAra karane meM nirantara salaMgna rahate haiN| unhoMne prAyaH sabhI racanAoM meM darzana sambandhI samasyAoM kA samAdhAna kiyA hai| apanI rocaka evaM upadezamayI zailI se darzana zAstra ke gambhIra viSayoM ko unhoMne sarala evaM buddhigamya banA diyA hai| AcArya zrI kI yaha mAnyatA rahI hai ki yadi hameM apane dharma ke zAzvata mUlyoM kI ora deza-videza ke buddhijIviyoM kA dhyAna AkarSita karanA hai to jaina samAja ko darzana viSayaka granthoM kA vizeSa rUpa se pracAra-prasAra karavAnA caahie| isI bhAvanA se unhoMne zrI puTTayyA svAmI dvArA kannar3a bhASA meM likhI gaI 'dravyasaMgraha kI tAr3apatrIya prati kI vyAkhyA evaM sampAdana kA mahAn kArya kiyA hai| prastuta graMtha ke sAratattva ko sRjana-saMkalpa Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizvavyApI banAne ke lie unhoMne hindI TIkA ke sAtha aMgrejI anuvAda bhI de diyA hai / (3) bhakti sAhitya AcArya zrI dvArA praNIta sAhitya kA mukhya prANa bhakti bhAvanA hai| saMsAra-cakra meM bhaTakatI huI AtmA kI mukti ke lie AcArya zrI svayaM videhakSetra sthita tIrthaMkara aparAjitezvara kI zaraNa meM cale jAte haiN| mahAkavi ratnAkara varNI kI bhAva-yAtrA meM sammilita hokara ve 127 padyoM meM prabhu kA stavana karate hue saMsAra-sAgara se pAra karA dene kI prArthanA karate haiM / 128 veM padya meM bhagavAn kA granthakAra kI prArthanA para abhaya vacana hai, jisameM kahA gayA hai-"zaMkA mata karo, acchI taraha bhAva lagAkara pUjA kro| yadi isa taraha mana lagAkara pUjA karoge, stuti karoge to nizcayapUrvaka aparAjitezvara anantavIrya svAmI aura zrI mandara svAmI kA sAkSAt darzana kroge|" 'ratnAkara zataka' meM bhI bhakti kI mandAkinI pravAhita hai| AcArya zrI bhagavAn ko sambodhita karate hue kahate haiM, "he ratnAkarAdhIzvara, Apa karor3oM sUrya aura candra ke prakAza ko dhAraNa karane vAle haiM / Apane isa pRthvI ke Upara pAMca hajAra dhanuSa ke AkAra meM sone aura ratnoM ke kAza meM nirmita lakSmI-maNDapa ke madhya bhAga meM svarNamayI kamala kI kaNikA se cAra aMgula ke unnata pradeza meM, jaya ko prApta kiyA thaa|" AcArya zrI kI unase eka hI bhaktipUrNa prArthanA hai- "Atma-svarUpa ke prati zraddhA, utkRSTa jJAna aura cAritra ina tInoM ko ratnatraya kahate haiN| yahI ratnatraya AtmA kA alaMkAra hai| isIlie ye tInoM ratna svIkAra karane yogya haiM, aisA Apane saMsArI jIvoM ko samajhAyA hai| he bhagavan ! usa ratnatraya ko prApta karane kI bhAvanA mere hRdaya meM jAgRta kreN|" AcArya zrI ne NamokAra grantha meM paMca-parameSThI ke svarUpa kA varNana karate hue sthAna-sthAna para bhakti se abhibhUta hokara stutiparaka sAhitya prastuta kiyA hai / unake mAnasa meM 24 tIrthaMkara sadaiva virAjamAna rahate haiN| isIlie Apake sAhitya meM tIrthaMkara bhakti evaM tIrtha kSetra vandanA vizeSa rUpa se vidyamAna rahatI hai| bhagavAn RSabhadeva ke prati ApakA apratima bhakti bhAva hai| isIlie NamokAra grantha meM Apane unake 1008 nAma vyAkhyA sahita prastuta kie haiM / ApakI pragAr3ha bhakti ke kAraNa hI deza ke vibhinna bhAgoM meM nitya navIna darzanIya dharmasthaloM kA vikAsa ho rahA hai| AcArya zrI ne zrAvaka samAja kI suvidhA ke lie aneka bhaktiparaka granthoM kA praNayana kiyA hai| unake sadprayAsoM se jaina mandiroM ke pUjana meM vyavahRta hone vAlI vibhinna pUjAoM, AratiyoM aura pATha evaM pravidhi ke vRhad saMgraha bhI prakAzita hue haiN| AcArya zrI aparAjita mantra NamokAra ke mahAn sAdhaka haiN| dharmArAdhana ke lie ve svayaM isa mantra kA jApa karate haiM aura isakI acintya zakti ko jIvana kI nidhi mAnate haiN| zrAvaka samAja meM bhaktipUrNa vAtAvaraNa banAne ke lie unhoMne rAjadhAnI ke mandiroM se durlabha pratiyAM ekatra karake NamokAra grantha' evaM 'Namomantra kalpa' nAmaka mahAn granthoM kA sampAdana kiyA hai| AcArya zrI ne prAcIna sAhitya kA Alor3ana karake aneka bhakti stotroM kA saMgraha bhI kiyA hai / isa vArdhakya meM bhI Apa bhaktiparaka sAhitya ke saMgraha evaM prakAzana meM ruci le rahe haiN| san 1981-82 meM jayapura meM hue cAturmAsa ke samaya AcArya zrI ne eka mandira ke zAstra bhaNDAra se sacitra bhaktAmara ko khoja nikAlA thaa| AcArya zrI kI preraNA se yaha grantha bhI zIghra hI prakAza meM Ane vAlA hai| AcArya zrI kI eka vizeSatA yaha hai ki bAlaka-bAlikAoM athavA azikSita mahilAoM ityAdi meM bhakti bhAva jAgRta karane ke lie ve apane granthoM meM bhaktiparaka aneka citroM ko sammilita kara lete haiN| bharateza vaibhava, bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva darzana, NamokAra-grantha Adi ke sahasroM citra isa dRSTi se avalokanIya haiN| (4) upadezAtmaka-udabodhaka sAhitya zrAvaka samAja ko AcArya zrI ke mukhAravinda se dharma-zravaNa kI vizeSa apekSA rahatI hai| dharmaguru ke rUpa meM samAja kA samIcIna mArgadarzana evaM dharma ke svarUpa kA parijJAna karAne ke lie unheM prAyaH niyamita rUpa se upadeza denA par3atA hai| jainadharma kI zAstrIya maryAdAoM kA pAlana karate hue sAdhu eka sthAna se dUsare sthAna taka jAne ke lie padayAtrA karate haiN| ata: jaina sAdhuoM kA samparka samAja ke vibhinna vargoM se svayameva ho jAtA hai| AcArya zrI dezabhUSaNa jI apanI rASTravyApI padayAtrAoM ke lie vizeSa 10 AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUpa se smaraNa kie jAte haiN| padayAtrAoM ke samaya unake samparka meM Ane vAle dharmapremiyoM kI jijJAsAoM evaM kutUhala ko zAnta karane ke lie unheM upadezAtmaka zailI kA Azraya lenA par3atA hai| unhoMne apanI 51 varSIya municaryA meM kitanI dharmasabhAoM ko sambodhita kiyA, unake samparka meM kauna-kauna AyA, unake upadezAmRta se kitane nAva vyakti anugRhIta hue, Adi praznoM kA uttara denA kaThina hai, kintu unakI jIvana-sAriNI kA vizleSaNa karane se yaha niSkarSa nikalatA hai ki unhoMne aba taka 10 hajAra se adhika dharmasabhAoM ko avazya sambodhita kiyA hai aura unake samparka kSetra meM kaI karor3a zrAvaka Ae haiN| unake pravacanoM meM zAsana ke sUtradhAroM se lekara miTTI kI urvarA zakti evaM kala-kArakhAnoM ko nayA jIvana dene vAle kRSaka evaM majadUra Adi samAna rUpa meM sammilita hote haiN| isIlie AcArya zrI dharma ke svarUpa evaM apanI Antarika anubhUtiyoM ko janasabhAoM meM loka-kalyANa ke lie vyakta kara dete haiN| unakI pAvana vANI ko sarvasulabha evaM kAlajayI rUpa dene kI bhAvanA se dharmazIla zrAvaka-zrAvikAoM ne unake upadezoM ko upadezasAra ke rUpa meM prakAzita karAyA hai| jaina dharma kI zAstrIya maryAdAoM ke antargata digambara muni varSAkAla meM kisI nizcita sthAna para cAturmAsa karate haiN| isa prakAra ke pravAsa kAla meM dharmasabhAoM kA vizeSa rUpa se Ayojana hotA hai| zraddhA se bhAva-vibhora hokara zrAvaka-zrAvikAe~ unake upadezoM ko sAdhanoM kI sulabhatA ke anusAra pustakAkAra rUpa de dete haiM / AcArya zrI ke nirantara vicaraNa ke kAraNa unakA upadezAtmaka sAhitya eka sthAna para upalabdha nahIM ho paataa| yahAM hama unake jayapura, dillI, kalakattA evaM kothalI meM hue upadezAtmaka sAhitya kA hI vizleSaNa kara rahe haiN| AcArya zrI ke pravacanoM kA vizleSaNa karane ke uparAnta yaha niSkarSa nikalatA hai ki ve manuSya bhava ko mukti kA dvAra mAnate haiM aura isIlie saMsArI prANiyoM ke kalyANa ke nimitta ve Avazyaka mArga-darzana karate hue jIvana ke pratyeka kSaNa kA sArthaka upayoga karane kA parAmarza dete haiM / mahAnagarI dillI meM sarvaprathama maMgala praveza ke avasara para vizAla janasabhA ko sambodhita karate hue unhoMne apanI mAnyatA ko isa prakAra prastuta kiyA hai- "manuSya bhava kI saphalatA to usa dharma ArAdhana se hai jo ki deva paryAya meM bhI nahIM milatA aura jisase AtmA kA utthAna hotA hai| AtmadhyAna dvArA anAdi paramparA se calI AI karma ber3I ko tor3akara manuSya sadA ke lie pUrNa svataMtra pUrNamukta bhI ho sakatA hai| taba durlabha nara-janma pAkara manuSya jIvana ke amUlya kSaNoM meM se eka bhI kSaNa vyartha nahIM khonA caahie|" ( upadezasAra saMgraha, bhAga 1. 102) upadezoM ke pratipAdya viSaya ko prAmANika evaM vijJAna sammata banAne ke lie AcArya zrI aneka rocaka saMvAdoM kA Azraya lete haiN| vRkSoM meM AtmA ko siddha karane ke lie unhoMne kalakattA ke IDana bAg2a meM hue DA0 jagadIzacandra bosa evaM paM0 pannAlAla jI bAkalIvAla ke vArtAlApa ko prastuta kiyA hai / isa prakAra ke saMvAdoM se jaina-dharma ke siddhAntoM ke prati niSThA jAgRta karane meM ve saphala hue haiN| isI prakAra viSaya ko prabhAvaka evaM vegamAna banAne ke lie ye prAyaH aMgrejI, urdU, hindI, saMskRta ke muhAvaroM va sUktiyoM kA prayoga karate haiN| samaya ko amUlya sampatti batAte hue unhoMne Time is the money kA prayoga kiyA hai| ghar3I kI suI se nikalane vAlI Tika-Tika dhvani ke dvArA unhoMne kArya ko zIghra hI karane kA upadeza diyA hai| prayukta bhAva ko prabhAvazAlI banAne ke lie ve prAyaH aMgrejI kavitAoM ke rocaka aMza prastuta karate haiM / upadezasAra prathama bhAga meM aMgrejI kavitA kA aMza isa prakAra hai "Tick the clock says tick tick tick what you have to do, do quick" AcArya zrI eka Adarza dharmasAdhaka haiN| unase yaha apekSA kI jAtI hai ki ve apanA sArA samaya AtmakalyANa ke lie hI kendrita kareMge / ve apanI mahAn sAdhanA meM se samaya nikAlakara jana-samudAya kA mArga-darzana kyoM karate haiM ? isakA saTIka uttara AcArya zrI ne apane pravacanoM meM isa prakAra diyA hai- "vIra zAsana ko vyApaka banAne ke lie hamArA prathama kartavya apane sAmAjika saMgaThana ko dRr3ha banAnA hai| gRhastha varga kI bhA~ti vratI tyAgI logoM kA saMgaThana bhI vIravANI ke pracAra ke lie atyAvazyaka hai|" (upadezasAra saMgraha, bhAga 1, pR0 126 ) jaina dharma meM saphala AcArya ko catuvidha saMgha kA pAlana karanA hotA hai / ataH muni, AryikA zrAvaka-zrAvikA sabhI ko samIcIna dharmopadeza denA unake pada kI maryAdA ke antargata AtA hai| Aja samAja kA rUpa atyanta bhayAvaha ho gayA hai| dharma evaM loka kI maryAdAoM ko tor3akara sadgRhasthoM ne bhI bhautika sampannatA ke lie g2alata mArga ko apanA liyA hai| AcArya zrI apane dharmapravacanoM meM samAja meM vyApta kurItiyoM para gaharA prahAra karate haiN| daheja, rAtri bhojana, madya-mAMsa se utpanna hone vAlI burAiyoM, cala-citroM kA kutsita rUpa, vivAha meM hone sRjana-saMkalpa 11 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAle bhauMr3e pradarzana evaM phijUlakharcI para unhoMne tIkhA prahAra kiyA hai| AcArya zrI bhAratIya vAGamaya ke gaMbhIra adhyetA haiM / jaina dharma evaM vizva ke anya pramukha dharma-graMthoM kA unhoMne vizada adhyayana kiyA hai| unhoMne apanA samasta jIvana dharmAcaraNa meM lagA diyA hai| ata: unake upadezoM meM sabhI dharmoM kA sAra svayameva A jAtA hai| AcArya zrI kA upadezAtmaka sAhitya pravacana mAtra na hokara dharma kA sAra haiN| vAstava meM unake dvArA diyA gayA upadeza aura upadezAtmaka sAhitya aneka dharma granthoM kA navanIta hai| isakA svAdhyAya kara Aja kI vartamAna pIr3hI aura bhAvI pIr3hI AtmakalyANa meM saphala hogI, aisA hamArA vizvAsa hai| AcArya zrI apane upadezoM meM bhAratIya evaM vizva itihAsa kI aneka preraka evaM rocaka ghaTanAoM kA bahulatA se ullekha karate haiN| sAtha hI, dainika samAcAra patroM meM prakAzita hone vAlI ghaTanAoM kA vivaraNa bhI unake upadezoM meM pracura hotA hai| cIna ke rAjavaMza, rUsa ke jAra, jarmanI ke kaisara kI anyAyapUrvaka hastagata kI huI rAjya sampatti ke duSpariNAmoM kA ullekha unhoMne anekatra kiyA hai| bhArata-vibhAjana evaM usase utpanna mAnavIya pIr3A kA karuNa dRzya bhI unake upadezoM meM milatA hai| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ke pAsa anubhUtiyoM kA bhaNDAra hai| padayAtrAoM ke sandarbha meM unheM anAyAsa hI bhAratIya samAja kA adhyayana karane kA avasara mila jAtA hai| sthAna-sthAna para aneka vyakti unase dharma saMbaMdhI viSayoM para mArgadarzana lene Ate haiN| tattvacarcA premI apanI jijJAsAoM ke samAdhAna ke lie unake Age praznoM kI bauchAra kara dete haiN| samAja ke aneka raMgoM se ve paricita haiN| sabhya pariveza kI Ar3a meM pApamaya AcaraNa ke prasaMgoM kI satya kathAoM ko unhoMne sunA hai| cambala ke bIhar3oM meM dasyuoM ke prAyazcitta bhAva ke Apa sAkSI rahe haiM / isI prakAra kI aneka ghaTanAoM ne unako jIvana-dRSTi pradAna kI hai| anubhUta satyoM se prerita hokara unhoMne mAnavatA kA mArgadarzana karane ke lie bhagavAn mahAvIra aura mAnavatA kA vikAsa, DhAI hajAra varSoM meM bhagavAna mahAvIra svAmI kI vizva ko dena, ahiMsA aura anekAnta, nara se nArAyaNa, mAnava jIvana, guru ziSya praznottarI ityAdi pustakoM kA praNayana kiyA hai / ye sabhI pustakeM sarala evaM rocaka zailI meM haiN| kahIM-kahIM aisA lagatA hai ki AcArya zrI pAThaka se bAtacIta kara rahe haiN| - bhAratIya mahilA samAja se mahArAja zrI ko atyadhika apekSAe~ haiN| bAlakoM ke pAlana-poSaNa meM mAtAoM ke upekSA bhAva ko dekhakara ve duHkhI ho jAte haiN| aise meM vaha parivAra ke eka vayovRddha sadasya ke rUpa meM bAlakoM ke janma lete hI dhAya evaM vilAyatI Dibbe kA dUdha na pilAne kA parAmarza dete haiM / unakI mAnyatA hai ki acchI mAtAe~ hI rASTra ke nirmANa meM sahayoga de sakatI haiN| rASTra meM pracalita burAiyoM ke unmUlana meM ve nArI-jAti kA sahayoga cAhate haiN| AcArya zrI ke zabdoM meM--"jaba hamArI mAtAoM ko nae-nae kapar3e banAne, phaizana nikAlane, beTA-beTI ke byAha meM janakhe nacAne se hI avakAza nahIM milatA taba hamArI kamara meM yuddha ke samaya prastuta hone ke lie talavAra bAMdhane ko svarga se devatA thor3e hI aayeNge| Aja hindu lalanAoM ko janakhe nacAne aura nae-nae phaizana nikAlane kA zauka carrAyA hai to kala unhIM kI santAna nATakoM meM pArTa karake bAjAra meM tabale bajA kara apanA jIvana samApta kara degii| jo deza athavA samAja vilAsitA meM phaMsa jAtA hai vaha kyA kabhI apanA svatva rakha sakatA hai ?" (DhAI hajAra varSoM meM bhagavAn mahAvIra svAmI kI vizva ko dena, pRSTha 35) AcArya zrI apane mantavya ko prabhAvI banAne ke lie vicArottejaka aitihAsika pramANa bhI pAThakoM ke sammukha prastuta kara dete haiN| vilAsitA manuSya ko kitanA kAyara banA detI hai, isakA udAharaNa dene ke lie AcArya zrI ne 'DhAI hajAra varSoM meM bhagavAna mahAvIra svAmI kI vizva ko dena' meM kahA hai "mohammada zAha raMgIle kA samaya thaa| dillI vilAsitA ke raMga meM DUbI huI thii| choTe-bar3e, amIra-garIba sabhI vilAsitA meM DUbe hue the| koI nRtya aura gAna kI majalisa sajAtA thA, to koI aphIma kI pInaka hI meM maje letA thaa| jIvana ke pratyeka vibhAga meM Amoda-pramoda kA prAdhAnya thaa| zAsana vibhAga meM, sAhitya kSetra meM, sAmAjika vyavasthA meM, kalAkauzala meM, udyoga-dhandhoM meM, AhAra-vyavahAra meM sarvatra vilAsitA vyApa rahI thii| rAjya karmacArI viSayavAsanA meM, kavigaNa prema aura viraha ke varNana meM, kArIgara kalAbattU aura cikana banAne meM, vyavasAyI surame, itra, missI aura ubaTana karane ke rojagAra meM lipta the| sabhI kI AMkhoM meM vilAsitA kA mada chAyA huA thaa| saMsAra meM kyA ho rahA hai isakI kisI ko khabara na thii| baTera lar3a rahe haiM / tItaroM kI lar3AI ke liye pAlI badI jA rahI haiN| kahIM causara bichI huI hai| aise samaya meM lAhaura ke zAsaka kA kharItA dehalI darabAra meM phuNcaa| jisa samaya usameM nAdirazAha kI car3hAI kA hAla par3hA gayA, usa samaya mohammadazAha ke darabAra meM zarAba kA daura cala rahA thA, madya ko pIkara zAha se lekara darabArI taka madamatta the| kharItA sunakara eka darabArI ne ha~sakara kahA thA "ajI hajUra asala bAta yU~ hai ki lAhaura vAloM ke makAna bahuta UMce haiM, isI se unheM bar3I dUra kI sUjhatI hai| na koI nAdirazAha hai na usakI itanI himmata hI hai ki vaha hajUra jaise zAha kA sAmanA kara ske|" usa samaya isa darabArI kI bAta kA sabane anumodana kiyA aura zAha kI AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AjJA se baha kharItA zarAba meM gholakara pI DAlA gayA thaa| anta meM mohammadazAha ko apanI akarmaNyatA ke kAraNa nAdirazAha ke hAtha bandI honA pdd'aa| lAlakile para adhikAra karake nAdirazAha ne hukma diyA ki "mugaliyA khAnadAna kI tamAma begamAta mere Age Akara naaceN|" yaha nAdirazAhI hukma sunate hI begamoM ke hAtha ke tote ur3a gaye, hozohavAsa jAte rhe| bhalA jina begamoM ke makhamalI gaddoM para calane se paira meM chAle par3a jAveM, bagaira chilA aMgUra khAleM to kabjiyata ho jAve, cAndanI rAta meM naMge badana nikaleM to badana kAlA par3a jAve, vaha kyoMkara gaira marda ke sAmane nAcane ko prastuta ho jAtI? parantu hIla-hujjata bekAra thii| nAdirazAha kA hukma sAdhAraNa hukma nahIM thaa| anta meM lAcAra unheM nAdirazAha ke sAmane jAnA pdd'aa| nAdirazAha ko nIMda A gaI thI, sirahAne khaMjara rakkhA huA thA, begameM pasopeza meM thoM, A~kha khulate hI nAcanA hogaa| nAdirazAha kI A~kha khulI, tevara badala kara bolA-"calI jAo mere sAmane se, tumhArA nApAka sAyA par3ane se kahIM maiM bhI bujadila na bana jaauuN| Aha ! tuma apane aizoArAma meM phaMsane se itanI bujadila ho gaI ho ki tumheM apanI asmata kA bhI khyAla nahIM hai| bhalA jo begameM gaira marda ke sAmane jAna bacAne kI garja se nAcane ko taiyAra ho sakatI haiM, unakI aulAda saltanata kyA khAka karegI? basa, mujhe mAlUma ho gayA ki aba mugaliyA khAnadAna hindostAna meM bAdazAhata nahIM kara skegaa|" dharmAcAryoM meM apane dharma ke prati kaTTaratA kA bhAva dekhakara ve duHkhI ho jAte haiN| aisI sthiti meM unake mukhAravinda se anekAntamayI vANI prasphuTita ho uThatI hai-- "Aja gRhasthI manuSyoM kI bAta to jAne diijiye| tyAgI sAdhuoM kI dRSTi bhI Aja nirmala nahIM hai| saba apane-apane sampradAya ke sAdhuoM ko hI zreSTha aura caritrazIla samajha baiThe haiN| dUsare sabhI unakI dRSTi meM zithila haiM ? yaha kaisI zocanIya bAta hai? koI manuSya gaMgA meM apanI nAva calAye yA jamunA meM, Akhira to donoM samudra meM hI jaaeNge| lekina phira bhI koI kahe ki gaMgA meM jAne se hI samudra meM jAyA jAya, jamunA meM jAne se nahIM, to kyA yaha ThIka mAnA jaayegaa| vAstavika satya to yaha hai ki apanI caritrarUpI nAva majabUta honI cAhie, phira cAhe koI kisI bhI rAste se kyoM na jAya, apane dhyeya para pahuMca hI jaaegaa| ata: yaha socanA ki hama jisa mArga se jA rahe haiM vaha mArga hI saccA aura acchA hai, dUsarA nahIM, nitAnta bhrAmaka hai|" (mAnava jIvana, pRSTha 16) isI prakAra dharma ke mUlyoM ko vismRta kara mAMsAhAra karane vAle sajAtIya hinduoM kI sAtvika bhAvanA ko jAgrata karane ke lie ve 'mAnava jIvana' meM kahate haiM "hamAre hindU bhAiyo, agara Apako bhArata deza kA uddhAra karanA hai tathA isa Arya bhUmi ko pavitra banAnA yA vRddhi karanI hai to isa bhUmi ko jisa mahAn RSi, muni, rAma, kRSNa, vaziSTha, arjuna, paramahaMsa zukadeva, bhagavAn mahAvIra va striyoM meM sItA satI, draupadI, ahilyA Adi mahAn strI ratnoM ne janma lekara pavitra kiyA hai, unheM hiMsA se kalaMkita na kiijiye| agara inakI ijjata rakhanA cAhate haiM to ina pUjya mahApuruSoM kI vANI kA khyAla kariye aura kRti meM lAne kA prayAsa kariye / arthAt apane zAstroM ke anusAra mAMsAhAra tathA hiMsAvRtti ko banda karane se mAnavamAtra kA bhalA hotA hai aura yahI sacce sukha kA ekamAtra mArga hai / apanI yA apane deza kI bhalAI karake jagat ko kalyANa mArga para le AnA Avazyaka hai aura hamArA gaurava isI meM hai|" rASTrapitA mahAtmA gAMdhI ke asAdhAraNa vyaktitva evaM kRtitva ke prati AcArya zrI ke hRdaya meM zraddhAbhAva hai| bhAratIya svatantratA saMgrAma meM mahAtmA gAMdhI dvArA kiye gae prayogoM ke ve sAkSI rahe haiN| isIlie rASTranAyakoM se AcArya zrI yaha apekSA karate haiM ki ve bhI mahAtmA gAMdhI ke padacihnoM kA anusaraNa kara vizva meM zAnti sthApanA meM sahayoga deNge| AcArya zrI ke zabdoM meM- "bhAiyo, Aja isa deza ke konekone meM jisa mahAtmA gAMdhI kI jaya bolI jAtI hai, isa bhArata deza ko usane ahiMsA rUpI zastra ko dhAraNa karake hI gulAmI se mukta kraayaa| unhoMne sabhI dezavAsiyoM ko isI mArga para calane kI AjJA dii| isase uttama koI dUsarA mArga sukha aura zAnti kA nahIM hai|" (mAnava jIvana, pRSTha 12-13) Aja ke mAnava meM paraspara chidrAnveSaNa evaM avizvAsa bhAva kA prAdhAnya dekhakara AcArya zrI ko yaha anubhava hotA hai ki isa prakAra ke zaMkAyukta dRSTikoNa se samAja evaM rASTra ke vikAsa meM bAdhA pahuMca rahI hai| dharmopadezaka evaM AcArya hone ke kAraNa Apane isa prakAra ke nakArAtmaka cintana ko nirasta karane ke lie kathAmaya upadeza diye haiN| unake udbodhaka upadezoM kI bAnagI isa prakAra hai (a) "eka dina chalanI ne sUI se kahA-bahina, tere sira meM to cheda hai| bicArI chalanI yaha nahIM jAnatI thI ki usake to sira meM hI cheda hai, para merA to sArA zarIra hI chedoM se bharA par3A hai| yahI hAla Aja manuSya kA hai| vaha dUsaroM ke doSa to bar3I AsAnI se dekha letA hai| para yaha nahIM dekhatA ki maiM kitane doSoM kA bhAgI huuN|" (mAnava jIvana, pRSTha 15) (A) gujarAta ke prasiddha kavi 'dalapata' ne apanI eka kavitA meM kahA hai eka dina eka UMTa ne siyAra se kahA, yaha duniyA to bar3I kharAba hai| siyAra ne kahA-kyoM mAmA, yaha kaise kahate ho? sRjana-saMkalpa Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UMTa ne kahA-dekho na, kahIM bagule kI coMca Ter3hI hai to kahIM kutte kI pUMcha Ter3hI hai| kahIM hAthI kI saMDa Ter3hI hai| mitra, saba Ter3he hI Ter3he isa duniyA meM na jAne kahA~ se bhara gaye haiM ? siyAra ne kahA-UMTa mAmA, yaha to ThIka kahA, lekina jarA apane ko to dekho ki tuma kitanI jagaha se Ter3he ho| manuSya kA bhI aisA hI hAla hai| vaha bhI dUsaroM ke doSa to dekhatA hai / yaha nahIM dekhatA ki mujha meM bhI kitane doSa bhare par3e haiN| yaha to jAnI aura mAnI huI bAta hai ki dUsare ke doSoM ko dekhane se apane jIvana meM bhI doSa AveMge aura guNoM ko dekhane se guNa / ata: hamArA jo kharAba svabhAva hai ki hama dUsare ke doSoM ko hI dekhA karate haiM, vaha chor3akara guNoM kI tarapha hI apanI dRSTi DAlanI cAhie aura doSoM kI tarapha se AMkha mIMcakara dhyAna haTA lenA caahie|" (mAnava jIvana, pRSTha 15) vastutaH AcArya zrI apanI udbodhaka racanAoM ke mAdhyama se eka dharmamaya evaM sukhI samAja kI sRSTi karanA cAhate haiN| unakA cintana zAzvata evaM samAjonmukhI hai| (5) anya vidhAe~ AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ne apanI rASTravyApI padayAtrA karate samaya lagabhaga san 1940-41 meM paM0 ailappA zAstrI ke zAstra bhaNDAra meM eka mahAn evaM adbhuta grantharAja 'siri bhUvalaya' kA avalokana kiyA thaa| usa samaya AcArya zrI navadIkSita muni the aura prabhAvaka dharmayAtrAoM ke lie dakSiNa kA bhramaNa kara rahe the| isa mahAn grantharAja ke pUrNa vaibhava kA vaha usa samaya paricaya prApta nahIM kara paae| - AcArya zrI ke mahAnagarI dillI meM cAturmAsa ke samaya paM0 ailappA zAstrI ke padhAra jAne se AcArya zrI ko isa mahAn grantha kA pUrNa paricaya prApta huaa| prastuta graMtha 64 aGkoM meM hai jisameM kannar3a bhASA ke hrasva tathA dIrgha Adi akSara banate haiN| yaha grantharAja jainadharma kI vizeSatA tathA anya dharmoM kI saMskRti kA paricaya detA hai| isameM jJAna-vijJAna ke vibhinna viSaya samAhita haiN| isa grantha meM 18 mahAn bhASAeM tathA 700 kaniSTha bhASAeM garbhita haiM / AcArya zrI ke prabhAvaka vyaktitva se mugdha hokara dAnavIra seTha jugalakizora biralA ne isa grantha ke zodhakArya meM vyaya honevAlI rAzi kA bhAra svayaM vahana karane kA dAyitva le liyA / AcArya zrI ke saprayAsoM se jaba bhArata ke vidyAnurAgI rASTrapati DaoN. rAjendra prasAda ko isa grantha se paricita karAyA gayA to unhoMne bhUvalaya ko vizva kA AThavAM Azcarya batAyA aura isa grantha ko bhaviSya ke lie surakSita rakhane kI bhAvanA se ise rASTrIya sampatti banA diyaa| karnATaka rAjya sarakAra ne bhI isa grantha ko aMgrejI aMkoM meM badalane ke lie svargIya paM0 ailappA zAstrI ko anudAna rUpa meM bAraha hajAra rupaye kI rAzi pradAna kI thii| AcAryaratna zrI dezabhuSaNa jI ne vizva sAhitya kI aMka zAstra meM nibaddha sarvabhASAmaya kAvya-racanA 'zrI bhUvalaya' ke aMzoM ko cakrabandha paddhati se prakaTa kiyA hai / mahAn AcArya zrI kumudendu ne bhUvalaya meM aMkoM ke dvArA prAcIna mahAbhArata 'bhArata jayAkhyAna' ko samAhita kiyA thaa| AcArya zrI dezabhUSaNa jI ne apanI anavarata sAhitya sAdhanA se zrI bhUvalayAntargata jayabhagavad gItA ko sarvasulabha banA diyA hai| mahArAja zrI dvArA zrI bhUvalaya meM se nikAle gae zrI jayabhagavad gItA ke kucha mUla zloka evaM unhIM ke dvArA kiyA gayA usakA hindI anuvAda isa prakAra hai : 'sa' ruvabAMdhavara noyisi barparAjadi, siridaigaMbari 'ra' A jy| viralenageMdAga kRSNana pArthage, kurukSetra dolarihana na "a"| "" zabAda melallave aMtaraMgada, kasaveMba ariya gelva - "k"| ya zadarihanana nInAgumattAmele, kasari hananavappa n "g" // samasta bandhuoM kI hiMsA karake prApta hone vAle rAjya kI apekSA avinAzI sAmrAjya ko prApta karane ke liye maiM digambara sAdhu bana kara use prApta karU~-aise pArtha ke vacana suna kara kRSNa kahate haiM ki sabase pahale kurukSetra ke maidAna meM jAkara zatru ko parAjita kara / tatpazcAt mana-zatru-krodhAdi kaSAyarUpa antaraMga zatru ke jItane ke liye yuddha kara---antarvAsanA rUpa mamatAmaya zatru-dala kA vinAza kara, aisA karane se tU antarbAhya zatruoM ko jIta kara arihaMta bana jAyagA aura tujhe vaha zAzvata rAjya prApta ho jaaegaa| taba tU sampUrNa vizva kA paramAtmA ho jaaegaa| 'va' na dolu hokkAga tapadAze baralilla, guNavalli kolAduri "k"| aNadezatravajalalanu tarikAlanu, janamitta, tapakayaduguru "b| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "a"rihaMta kurukSetra arahaMta nirvANa, pariyidanAviya "o" du| siriya nitAjisi arjunamuMdana, guruvAgalelaMka siddha "a"|| pArtha ko samajhAte hue zrI kRSNa Age kahate haiM ki he arjuna ! arihaMta nAmaka kurukSetra hai aura arahaMta nAmaka nirmANa kSetra hai| ina donoM kSetroM meM se sabase pahale tU kurukSetra meM jAkara bAhya zatruoM ke sAtha lar3akara jisa taraha kisAna zAli ke bhusa (tuSa) ko ur3Akara tandula kI rakSA karatA hai, usI taraha he pArtha ! tU kurukSetra meM jAkara karmazatruoM ko parAjita karake iSTa arthAt dharmAtmAoM kI rakSA kara / tatpazcAt arahaMta nAmaka nirvANa kSetra meM jAkara bhItarI antaraMga kAmakrodhAdika cAroM kaSAyoM tathA pAMcoM indriya rUpI zatruoM ko jItakara parama sthAna arthAt mokSa pada ko prApta kr| AcArya zrI kI mAnyatA hai ki yadi bhUvalaya kA gaNitazAstra saMsAra meM pracalita ho jAe aura samAMka kA viSamAMka se vibhAga ho jAe to saba prazna hala ho jaayeNge| aMkoM kI mahimA batalAte hue unhoMne kahA hai ki bhagavAn RSabhadeva ne eka bindI ko kATakara 6 aMka banAne kI vidhi batAkara kahA ki sundarI devI ! tuma apanI bar3I bahina brAhmI ke hAtha meM 64 varNamAlA ko dekhakara cintA mata karo ki inake hAtha meM adhika aura hamAre hAtha meM alpa haiN| kyoMki ye 64 varNa ke antargata hI haiM / isa 6 ke antargata hI samasta dvAdazAMga vANI hai| yaha bAta sunate hI sundarI tRpta ho gii| Ayurveda jagat meM 'puSpAyurveda' kA nAma zraddhApUrvaka smaraNa kiyA jAtA hai| puSpAyurveda mUla rUpa meM to upalabdha nahIM hai kintu prAcIna dharmagranthoM meM usake uddharaNa milate haiN| kahA jAtA hai ki bhUvalaya meM puSpAyurveda nibaddha hai / svargIya paM0 ailappA zAstrI ke nidhana se 'bhUvalaya' kA anuvAda kArya evaM prakAzana ruka gayA hai| yadi jaina samAja isa dizA meM kucha racanAtmaka kArya kare to sAhitya kI aneka nidhiyoM ke prakAza meM Ane kI sambhAvanA hai| (6) prerita sAhitya AcArya zrI kA jIvana jaina dharma, darzana, saMskRti evaM sAhitya ke pracAra-prasAra meM samarpita hai| ve jaina samAja se yaha apekSA karate haiM ki vaha apane dharma kI sAMskRtika virAsata se vizva ko paricita kraaye| isI bhAvanA se ve svayaM to sAhitya-sRjana karate hI haiM, sAdharmI vidvAnoM ko bhI sAhitya-lekhana ke lie prerita karate rahate haiN| ahiMsA ke avatAra bhagavAna buddha kI paccIsa sau vI jayantI ke avasara para deza-videza ke bauddha vidvAnoM kA dhyAna bhagavAn mahAvIra svAmI kI vANI kI ora AkarSita karane ke hetu Apane aMgrejI vyAkhyA sahita pUrvaprakAzita granthoM tatvArtha sUtra, dravya saMgraha, puruSArtha siddhayupAya, AtmAnuzAsana kA punaH prakAzana kraayaa| AcArya zrI ke isa prayAsa se dharma-prabhAvanA ko vizeSa bala milaa| bhagavAna mahAvIra svAmI ke paccIsa sauve nirvANa mahotsava ke avasara para AsthA kA dIpa prajjavalita karane ke lie AcArya zrI ne bhagavAn mahAvIra aura unakA tattva darzana, NamokAra grantha Adi pustakoM kA praNayana kiyA aura apane vizvAsapAtra vidvAn paM0 balabhadra jaina evaM ihitAsa-manISI svargIya paM0 paramAnanda ko preraNA dekara jaina dharma kA prAcIna itihAsa' prathamakhaNDa evaM dvitIya khaNDa kA lekhana evaM prakAzana kraayaa| isI prakAra samaya-samaya para unhoMne zrAvakoM kI rAzi ko dharma-kAryoM meM niyojita karAne kI bhAvanA se anekAneka aprakAzita evaM anupalabdha granthoM kA prakAzana kraayaa| AcArya zrI dvArA prerita sAhitya saMkhyA kI dRSTi se vizAla hone ke kAraNa usakI sUcI taiyAra karanA eka kaThina kArya hai| vaise bhI, AcArya zrI eka aparigrahI evaM saMcaraNazIla sAdhu haiN| kArya niSpAdita hone ke uparAnta unakI usameM ruci nahIM rhtii| jaina zAstra bhaNDAroM meM unake dvArA prerita sAhitya ke rUpa meM presaTha zalAkA puruSa, trikAlavartI mahApuruSa, tattva bhAvanA, tattva darzana, rayaNa sAra, niyamasAra, yazodhara caritra, bhakti kusuma saMcaya, adhyAtmavAda kI maryAdA, vidyAnuvAda, mantra-sAmAnya-sAdhana-vidhAna, jIvAjIva vicAra, sadguruvANI ityAdi kRtiyAM upalabdha haiN| AcArya zrI ne ina upayogI kRtiyoM ke sampAdana evaM TIkA ke lie vidvAnoM ko AkarSita kiyA aura zreSThivarga ko inake prakAzana kA vyaya-bhAra vahana karane ke lie prerita kiyaa| isa prakAra ye anupalabdha kRtiyA~ prakAza meM aaii| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI kI racanA-mitA aura sRjana-saMkalpa ke sandarbha meM kucha vizeSatAe~ sahaja hI parilakSita hotI haiN| samAhAra rUpa meM unakA ullekha bhI Avazyaka hai| iyattA aura IdRktA donoM hI rUpoM meM unhoMne jo sRjana kiyA hai usameM sAgara kI apAra jalarAzi ke samAna kevala vistAra hI nahIM varan atala gaharAI kI bhAMti cintana kI gambhIratA bhI hai| unake vicAroM ke amRtakaNa sAgara-tala kI sIpI se nikale ujjvala mauktika haiM jinameM kRtrima motI kI UparI camaka aura mulammA nahIM varan jo apane antarlAvaNya se sahaja bhAsvara haiN| naisargika motI kI dIpti jaise dhAraNa karane vAle ke zArIrika lAvaNya ko apratima snigdhatA se zrImaMDita kara detI hai usI prakAra isameM kicit sRjana-saMkalpa Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhI sandeha nahIM ki jo zrAvaka aura mumukSu AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI viracita vipula grantha-rAzi aura upadeza-sandeza kI asaMkhya muktAvaliyoM meM se kinhIM do-cAra ko bhI apane hRdaya-pradeza meM sthAna degA vaha mAnava se atimAnava aura nara se nArAyaNa kI kalpanA kA svayaM hI sAkAra upamAna bana jaaegaa| __ AcArya zrI ne jo kucha bhI likhA hai yA kahA hai usameM jaina dharma ke sandarbha meM abhivyakta hone para bhI dhArmika yA sAmpradAyika saMkIrNatA nahIM A paayii| unakI vANI mAnava-kalyANa ke lie hai, kisI viziSTa samudAya yA jAti mAtra ke lie nahIM / mahApuruSoM kA cintana pUrvAgrahoM se prerita nahIM hotaa| unakA sandeza kAla aura bhUgola kI paridhi kA atikramaNa kara sArvakAlika aura sArvadezika mAnava-mUlyoM ko rUpAyita karatA hai| isI kAraNa AcArya zrI kI sArasvata sAdhanA meM mAnava ke udAttIkaraNa aura use parama siddha avasthA kI ora saMcaraNa karane ko prerita karane kI saMkalpa zakti hai| rAmAyaNa, mahAbhArata, bAibila, kurAna, jaina dharma-kRtiyoM, anya ArSa granthoM athavA dezavideza ke aneka sAdhu-mahAtmAoM, dArzanikoM, cintakoM ke kathana kA jo bhI aMza unheM mAnava ke UrdhvamukhI vikAsa ke lie sahAyaka pratIta huA hai use unhoMne unmukta bhAva se apanI vANI kA aMga banA kara prakAzita kiyA hai| saMbhavatayA sAhitya ke sudhI pAThakoM aura samAlocakoM ne AcArya zrI ke sAhitya kA parizIlana isa dRSTi se abhI nahIM kiyaa| dhArmika sAhitya mAnakara ise zAyada ve adhika mahattva nahIM de pAye, kintu isa maulika, anudita aura prerita vizAla grantha-rAzi meM zAzvata jIvana-mUlyoM kI jo sahaja vyApti hai, use jana-jana ke lie ujAgara karatA parama Avazyaka hai / santoM ne nispRha bhAva se jo likha diyA usameM lokeSaNA nahIM hotI, kintu kalA-marmajJoM kA yaha dAyitva ho jAtA hai ki una udAtta binduoM kI ora samAja kI cetanA ko saMvedanazIla bnaayeN| aura yaha tabhI ho sakegA jaba sudhI samIkSaka AcArya zrI kI kRtiyoM kA manana kara unakA niSpakSa mUlyAMkana kreNge| inameM se aneka kRtiyoM kI sugaThita saMracanAtmaka parikalpanA, kathAtmaka paridRzyoM kI cayana-chaTA tathA bhASA kI sahaja aura anagar3ha prastuti bhAratIya vAGamaya meM abhatapUrva hai| inakI prabandhAtmaka kRtiyoM ke caritanAyaka aura unakA kathAtmaka sagumphana mAtra manoraMjana ke lie nahIM hai, usameM Atma-vikAsa ke dizA saMketa haiM aura tatkAlIna-samAja kI vicAra-dRSTi, manodazA aura jIvana mUlyoM ko samajhane meM unase sahAyatA milatI hai| marAThI, kannar3a, gujarAtI Adi bhASAoM ke dhArmika sAhitya ko devanAgarI hindI meM rUpAtarita aura vyAkhyAyita karake AcArya zrI ne bhASA-vivAda ke samAdhAna kA prayAsa karate hae bhArata kI ekAtmakatA ko bala pradAna kiyA hai| jana zAstra-bhaNDAroM meM abhI bhI asaMkhya hastalikhita athavA prakAzita--kintu sAmAnyatayA anupalabdha grantha bikhare par3e haiM, jinameM apUrva bhAva-sampadA sannihita hai / una granthoM ko prakAza meM lAne kA hara sambhava prayAsa jaina samAja aura sampanna zrAvakoM ko karanA caahie| aise sadgranthoM ko prakAza meM lAkara devanAgarI hindI ko samaddha karanA aura koTi-koTi mAnavoM ke kalyANa-patha ko prazasta karanA hI AcArya ratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja kA vAstavika abhinandana hai| AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha