Book Title: Nari Dharm Evam Sanskruti Ki Sajag Prahari
Author(s): Amarmuni
Publisher: Z_Panna_Sammikkhaye_Dhammam_Part_01_003408_HR.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/212391/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArI : dharma evaM saMskRti kI sajaga praharI mahilAe~ samAjarUpI gAr3I ke eka samartha pahiye ke rUpa meM sarvathA mahattvapUrNa sthAna para pratiSThita haiN| mahilAoM para samAja kA bahuta bar3A uttaradAyitva hai| una para jitanA apane jIvana kA dAyitva hai, utanA hI apane parivAra, samAja aura dharma kA bhI uttaradAyitva hai| Aja taka ke lAkhoM varSoM atIta ke itihAsa para yadi hama dRSTipAta karate haiM, to mAlama hotA hai ki unake paira sAmAjika yA dhArmika kSetra meM kabhI pIche nahIM rahe haiM, balki Age hI rahe haiN| jaba hama tIrthaMkaroM ke jIvana ko par3hate haiM, to patA calatA hai ki una mahApuruSoM ke saMgha meM sammilita hone ke lie, unakI vANI kA anusaraNa karane ke lie aura unake pAvana siddhAntoM ko apane jIvana meM utArane tathA jana-jana meM prasArita karane ke lie, adhika-se-adhika saMkhyA meM, zakti ke rUpa meM, bahana hI Age AtI haiN| mahAvIrakAlIna mahilA-jIvana : dusare tIrthaMkaroM kI bAteM zAyada Apake dhyAna meM na hoM, kintu aMtima tIrthakara bhagavAna mahAvIra kA itihAsa to Apako vidita honA hI caahie| mahAvIra prabhu ne sAdhu, sAdhvI, zrAvaka aura zrAvikA ke rUpa meM dharma ke cAra tIrtha sthApita kie aura unheM eka saMgha kA rUpa diyA gyaa| zAstroM meM cAroM tIrthoM kI saMkhyA kA ullekha milatA hai aura usa itihAsa ko hama barAbara hajAroM varSoM se duharAte pA rahe haiN| vaha itihAsa hameM batalAtA hai ki bhagavAn mahAvIra ke zAsana meM yadi caudaha hajAra sAdhu the, to chattIsa hajAra sAdhviyAM bhI thiiN| sAdhuoM kI apekSA sAdhviyoM kI saMkhyA meM kitanA antara hai ! DhAI guNI se bhI jyAdA hai yaha sNkhyaa| yaha ThIka hai ki puruSavarga meM se bhI kAphI sAdhu pAe, aura yaha bhI sahI hai ki ve apane pUrva jIvana meM bar3e aizvaryazAlI aura dhanapati the, tathA bhoga-vilAsoM meM unakA jIvana gujara rahA thaa| kintu, bhagavAna mahAvIra kI vANI jaise hI unake kAnoM meM par3I, ve mahaloM ko choDa kara nIce utara aae| aura, bar3e-bar3e vidvAna bhI. jo tatkAlIna samAja kA netatva kara rahe the, bhikSu ke rUpa meM dIkSita hue tathA unhoMne mahAn hote hue bhI janatA ke eka choTe-se sevaka ke rUpa meM apane antarmana se bharapUra jana-sevA kii| yaha saba hote hue bhI jarA saMkhyA para to dhyAna dIjie, kahA~ caudaha hajAra aura kahA~ chattIsa hajAra ! ra aMdhakAra mahilA-jIvana kA Adarzopama atIta : kahanA cAhie ki bhagavAn kI vANI kA amRta rasa, sabase jyAdA una bahanoM ne grahaNa kiyA, jo sAmAjika daSTi se pichaDI haI thIM aura jinheM hama ajJAna aura aMdhakAra meM rahane ko majabUra karate cale A rahe the| vAstava meM ve zaktiyA~ rUr3hiyoM ke zilAkhaNDoM se dabI huI thIM, parantu jyoMhI unheM ubharane kA avasara milA, bhagavAn kI pAvana vANI kA prakAza milA, tyoM hI ve eka bahuta bar3I saMkhyA meM sAdhanA kI kA~ToM bharI rAha para bar3ha aaiiN| jinakA jIvana mahaloM meM gujarA thA, jinake eka izAre para hajAroM dAsa aura dAsiyA~ nArI : dharma evaM saMskRti kI sajaga praharI 387 Jain Education Intemational Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dina-rAta nAcane ko taiyAra khar3I rahatI thIM, jinhoMne apane jIvana meM kabhI sardI yA garmI bardAzta nahIM kI thI, jinakA jIvana phUloM kI seja para bItA thA, una deviyoM ke mana meM jaba vairAgya kI lahara uThI, to ve saMsAra kI viparIta paristhitiyoM evaM vipattiyoM se TakkareM letI huI, bhayAnaka se bhayAnaka sardI-garmI aura varSA kI yAtanAe~ jhelatI huIM bhI bhikSuNI banakara vicarane lgiiN| unakA zarIra phUla ke samAna sukumAra thA, jo kabhI havA ke eka halake uSNa jhoMke se bhI murajhA jAtA thA, kintu hama dekhate haiM ki va hI deviyAM bhISaNa garmI aura kar3akar3AtI huI sardI ke dinoM meM bhI bhagavAn mahAvIra kA maMgalamaya sandeza ghara-ghara meM pahu~cAtI thiiN| jinake hAthoM ne denA hI denA jAnA thA, Aja ve hI rAjarAniyA~ apanI prajA ke sAmane, yahA~ taka ki jhoMpar3iyoM meM bhI bhikSA ke lie ghUmatI thIM aura bhagavAn mahAvIra kI vANI kA amRta bA~TatI phiratI thIM / sAdhaka - jIvana kI samAnatA : maiM samajhatA hU~, ki antarAtmA kI jaba divyazaktiyA~ jAga uThatI haiM, to yaha nahIM hotA ki kauna pIche hai aura kauna mAge jA cukA hai| kabhI prAge rahane vAle pIche raha jAte haiM aura kabhI pIche rahane vAle bahuta Age bar3ha jAte haiM / jaba hama zrAvakoM kI saMkhyA para dhyAna karate haiM, to yahI bAta yAda A jAtI hai | zrAvakoM kA jIvana kaThora jIvana avazya rahA hai, kintu unakI saMkhyA 1,56,000 hI rahI aura unakI tulanA meM zrAvikAoM kI saMkhyA tIna lAkha se bhI Upara pahu~ca gii| tejomaya itihAsa : kahane kA artha yaha hai ki hamArI zrAvikA bahanoM kA itihAsa bhI bar3A hI tejomaya rahA hai / prAja vaha itihAsa dhuMdhalA par3a gayA hai aura hama use bhUla gae haiM / zrataH bahaneM Aja phira a~dherI koTharI meM raha rahI haiM, unheM jJAna kA paryApta prakAza nahIM mila rahA hai / kintu Aja se DhAI hajAra varSa pahale ke yuga ko dekhane para vidita hotA hai ki caudaha hajAra kI tulanA meM chattIsa hajAra aura 1,56,000 kI tulanA meM 3,18,000 zrAvikAoM ke rUpa meM sAmane Akara apanI samunnata, suramya evaM sarvathA spRhya jhA~kI upasthita kara detI haiM / mahilAoM kA duSkara sAhasI jIvana : bahuta-sI bahaneM aisI bhI thIM, jinake pati dUsare dharmoM ko mAnane vAle the / una puruSoM ( patiyoM) ne apane jIvana krama ko nahIM badalA, kintu ina bahinoM ne isa bAta kI kataI paravAha na kara apanA svayaM kA jIvana- krama badala DAlA aura satya kI rAha para gaIM / aisA karane meM unheM bar3e-bar3e kaSTa uThAne par3e, bhayAnaka yAtanAe~ bhugatanI par3IM aura dharma ke mArga para Ane kA bahuta maha~gA mUlya cukAnA par3A / jaba una bahanoM ke ghara vAloM kI mAnyatAe~ bhinna prakAra kI rahIM, unake pati kA dharmaM dUsarA rahA, taba unhoMne aneka prakAra kA virodha saha kara bhI apane sammAna, apanI pratiSThA ko khatare meM DAlakara bhI tathA nAnA prakAra ke kaSToM ko sahana karate hue bhI ve prabhu 'patha kA anusaraNa karatI rahIM / tAtparya yaha hai ki jaba hama nArI jAti ke itihAsa para dRSTipAta karate haiM, to dekhate haiM ki unakA jIvana bahuta U~cA jIvana rahA hai jaba hama unakI yAda karate haiM, to hamArA mastaka zraddhA se svataH jhuka jAtA hai / / samrAT zreNika aura mahArANI celanA : magadha samrAT rAjA zreNika kA itihAsa, bhAratIya itihAsa ke kaNa-kaNa meM Aja bhI camaka rahA hai / bhagavAn mahAvIra ke sAtha-sAtha zreNika kA nAma bhI hameM barabasa yAda A jAtA hai / use alaga nahIM kiyA jA sktaa| Apa jAnate haiM, vaha mahAna samrAT zreNika 388 pannA samiker dhammaM . Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAn ke caraNoM meM pahu~cA, isakA zreya kise prApta hai ? kisane bhagavAn ke caraNoM taka pahu~cAyA thA use ? samrAT zreNika sahaja hI nahIM pahu~ca gayA thA, kyoMki vaha dUsare mata kA anuyAyI thA / use bhagavAn ke caraNoM meM pahu~cAne vAlI hamArI eka bahina thI, jisakA nAma thA calanA / use isa pavitra kArya ko karane meM kar3e saMgharSoM kA sAmanA bhI karanA par3A, bar3I-bar3I kaThinAiyA~ bhugatanI pdd'iiN| apane pati ko bhagavAn ke maMgala-mArga para lAne ke lie usane na jAne kitane khatare apane sara para lie, kitanI bar3I jokhimeM uThAI ! hama rAnI celanA ke mahAn jIvana ko kabhI bhulA nahIM sakate, jisane apanI sampUrNa cetanA evaM zakti ke sAtha apane samrAT pati ko dharma ke mArga para lAne kA nirantara prayAsa kiyA aura anta meM vaha apane prayAsa meM saphalatA prApta kara ke hI rahI / tyAga kI ujjvala mUrti : nArI : usa samaya ke itihAsa ko dekhane se yaha spaSTatayA jJAta ho jAtA hai ki bahanoM ke tyAgamaya mahAna kAryoM se hI samAja, aura dharma kA jIvana-patha Alokita thA / unako saMsAra kA bar3e-se-bar3A vaibhava milA thA, kintu ke usa vaibhava kI daladala meM pha~sI nahIM rahIM, aura unhoMne akele hI dharma kA mArga aMgIkAra nahIM kiyA, pratyuta ghara meM jo sAsa, sasura, devara, nanada, pati, putra tathA apane pitA, mAtA, bhrAtA Adi kuTumbIjana the, una sabako sAtha lekara dharma kA mArga taya kiyA hai| isa rUpa meM hamArI bahinoM kA itihAsa bar3A hI ujjvala aura gauravamaya rahA hai / cintana ke kSetra meM nArI : prAcIna granthoM ko dekhane ke krama meM mujhe eka bar3A hI sundara grantha dekhane ko milA / yaha pandrahavIM zatI kA eka sAdhvI kA likhA huA grantha hai / usa grantha ke prakSara bar3e hI sundara, motI- sarIkhe haiM, sAtha hI atyanta zuddha bhI / yaha nArI kI ucca cintanA evaM maulika sarjanA kA eka ujjvala udAharaNa hai / pA~ca sau varSoM ke bAda, zrAja, sambhava hai, usake parivAra meM koI bhI prAdamI na bacA ho, kintu usane jisa sundara vastu kI sarjanA kI hai, vaha Aja bhI ekabAra mana ko gudagudA detI hai / use dekha kara maiMne vicAra kiyA --- agara vaha sAdhvI usa zAstra ko ThIka taraha na samajhatI hotI, to itanA zuddha aura sundara kaise likha sakatI thI ? usakI likhAvaTa kI zuddhatA se patA calatA hai ki usameM jJAna kI gambhIratA aura cintana kI cAratA sahaja samAhita thI / isake atirikta maiMne aura bhI zAstra bhaNDAra dekhe haiM, jinameM prAyaH dekhA hai, aneka zAstroM kA lekhana Adi yA to kisI kI mAtA yA bahana yA beTI yA dharma-patnI Adi ke dvArA karAyA gayA hai / isa prakAra bahuta se zAstra evaM grantha hamArI bahanoM ke dhArmika evaM sAhityika cetanA ke hI pratiphala haiM / merA vicAra hai, ki dharma-sAdhanA ke atirikta sAhityika dRSTikoNa kI apekSA se bhI bahanoM kA jIvana bar3A zAnadAra rahA hai| vartamAna yuga meM nAriyoM kA dAyitva : Aja samAja meM, jo gar3abar3iyAM phailI huI haiM, unakA uttaradAyitva punaH bahanoM para AyA hai / kyoMki mAnava jIvana kA mahattvapUrNa bhAga bahanoM kI hI goda meM taiyAra hotA hai / unheM santAna ke rUpa meM eka taraha se kaccI miTTI kA loMdA milA hai| use kyA banAnA hai aura kyA nahIM banAnA hai? yaha nirNaya karanA unake hI adhikAra kSetra meM hai / jaba mAtAe~ yogya hotI haiM, to ve apanI santAna meM tyAga, tapa evaM karuNA kA rasa paidA kara detI hU~ aura dharma evaM samAja kI sevA ke lie unake jIvana meM mahattvapUrNa preraNA jagA detI haiM / aisI sannAriyoM ke bIca madAlasA kA nAma camakatA huA hamArI A~khoM ke sAmane barabasa A nArI : dharma evaM saMskRti kI sajaga praharI 386 . Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAtA hai| jaba use putra hotA hai, taba vaha eka lorI gAtI hai aura usameM Atma-tattva kI zuddhacetanA kA pAvana saMdeza detI hai-- "zuddho'si buddho'si niraMjanosi, saMsAra . mAyA * parivajito'si / " yaha eka lambI aura virATa lorI hai, jo dArzanika-kSetra meM bar3I hI cittAkarSaka hai| isameM kahA gayA hai-tU zuddha hai, tU niraMjana hai, ataH tU vikAroM meM, saMsAra kI mAyA meM mata phaMsa jaanaa| tU buddha hai, jJAnI hai, ataH ajJAna meM na bhaTaka jAnA / tU yadi ajJAna aura aviveka meM phaMsA rahA, aura tere mana kA dvAra khulA na rahA, to tU samAja meM aMdhakAra phailA degaa| tU jagat ko prakAza dene pAyA hai aura terA jJAna tujhe hI nahIM jagat ko bhI prakAza kI ora le jaaegaa| madAlasA kA yaha udbodhana, bhArata kA zAzvata udbodhana hai aura vaha hInatA, dInatA evaM malinatA ke andhagarta meM par3I huI hara prAtmA ke utthAna ke lie, apane svarUpa-bodha ke lie hai-tU niraMjana hai, parama cetanAmaya hai, tU kSudra saMsArI jIva nahIM hai| tU isa saMsAra ke mAyAjAla meM phaMsane hetu nahIM AyA hai| tujhe apane aura saMsAra ke maila ko sApha karanA hai| tU saMsAra kI galiyoM meM kIr3oMvat reMgane ke lie nahIM hai| tU to Urdhva-cetana kA parama puruSa hai, parama brahma hai| hA~ to, bhArata ke itihAsa-pRSTha para jIvana-jAgaraNa kA yaha maMgala-gIta aAja bhI aMkita hai| aura, madAlasA kI udAtta preraNA hamAre sAmane prakAzamAna hai| aba bhI yadi koI yaha kahe ki bahineM sadA se mUrkha rahI haiM, aura unhoMne saMsAra ko andhakAra meM le jAne kA hI prayatna kiyA hai, to isakA uttara hai ki ve mahAn nArI hI hai, jinhoMne aise-aise putra-ratna diye jo hara kSetra meM mahAn bne| yadi koI sAdhu banA, to bhI mahAna banA aura yadi rAjagaddI para baiThA, to bhI mahAna banA ! koI senApati ke rUpa meM vIratA ke patha para agrasara huA, to deza kI rakSA karake janatA kA mana jItatA calA gayA aura pRthvI para jahA~ bhI apane paira jamAye, vahIM eka maMgalamaya sAmrAjya khar3A kara diyaa| mahattA kI jananI : nArI: prazna hai, ye saba cIjeM kahA~ se AIM ? mAtA kI godI meM se nahIM pAIM, to kyA prAkAza se barasa par3I? putroM aura puniyoM kA nirmANa to mAtA kI goda meM hI hotA hai| yadi mAtA yogya hai, to koI kAraNa nahIM ki putra yogya na bane aura mAtA ayogya hai, to koI zakti nahIM, jo putra ko yogya banA ske| ve saMsAra ko jaisA cAheM, vaisA banA sakatI hai| merI eka racanA ke zizu-gIta meM eka bAlaka svayaM kahatA hai ki-"maiM mahAn hU~ ! maiMne bar3e-bar3e kAma kiye haiN| rAma, kRSNa, mahAvIra, buddha vagairaha saba mujha meM se bane haiN|" isa prakAra bahuta kucha kahane ke bAda anta meM kahatA hai--"aAkhira meM mAtA-pitA kA khilaunA huuN| ve jo banAnA cAhate haiM, vahIM maiM bana jAtA huuN| maiM devatA bhI bana sakatA hU~ aura rAkSasa bhI bana sakatA huuN| mere andara donoM taraha kI zaktiyA~ vidyamAna haiN| yadi mAtA-pitA devatA haiM, unameM ThIka taraha socane kI zakti hai aura mujhe devatA banAnA cAhate haiM, to ve mujhe avazya hI devatA banA deNge| yadi mAtA-pitA kI galatiyoM se, rAkSasa banane kI zikSA milatI rahI aura AsapAsa ke vAtAvaraNa ne bure saMskAroM ko jAgRta kara diyA, to maiM bar3ese-bar3A rAkSasa bhI bana sakatA huuN|" 1. anta meM mAtA-pitA ke khela kA sAmAna hU~ maiN| jo vicAra vaha banA leM, deva hU~, zaitAna hU~ maiM ||---'amara mAdhurI' 360 Jain Education Intemational pannA samikkhae dhamma Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAja-nirmANa meM nArI kA sthAna : samAja kA jo pUrNa zarIra hai, usake eka ora nArIvarga hai aura dUsarI ora purussvrg| kahIM aisA to nahIM hai ki zarIra ke eka hisse ko lakavA mAra jAe, vaha bekAra ho jAe aura zeSa prAdhA zarIra jyoM-kA-tyoM sabala aura kAryakArI banA rahe / yaha ThIka hai ki eka hAtha aura eka paira ke sunna ho jAne para bhI dUsarA hAtha aura dUsarA paira harakata meM raha sakatA hai, kintu kAma karane ko yathocita sakSama nahIM ho skte| isake viparIta yadi zarIra ke donoM hisse ThIka avasthA meM raha kara gati karate haiM, to ve avazya kAma kareMge aura aisA hI jIvana samAja ko kucha de sakegA aura kucha le bhI skegaa| Aja aisA lagatA hai, samAja ke Adhe aMga ko lakabA mAra gayA hai aura vaha bekAra ho gayA hai| usake pAsa vaha nirmala vicAra aura cintana nahIM rahA, jo apanI santAna ko mahAn banA ske| Aja jo abhadra gAliyA~, lar3ake-lar3akiyoM kI jubAna para AtI haiM, bahanoM kI aora se hI AtI haiN| hajAroM kusaMskAra aura mere-tere kI durbhAvanA, prAyaH abodha mAtAoM kI hI dena hai| nirantara dvaitavAda kI viSAkta kar3avI ghuTTiyA~ pilAte rahane kA antima yahI duSpariNAma hotA hai| isa prakAra, baccoM ke mana meM jahA~ amRta bharA jAnA cAhie, vahA~ jahara bharA jAtA hai aura Age calakara mAtA-pitA ko jaba usakA pariNAma bhoganA par3atA hai, taba ve rotecillAte haiM ! Aja baccoM kA jo aisA bhraSTa jIvana bana rahA hai, isakA ekamAtra kAraNa yahI hai ki hamArI bahanoM kI mAnasikatA U~cI nahIM rhii| pakSI ko AkAza meM ur3ane ke lie donoM paMkhoM se majabUta honA Avazyaka hai| jaba donoM paMkha sazakta hoMge, tabhI vaha ur3a sakegA, eka paMkha se nhiiN| yahI bAta samAja ke lie bhI hai| samAja kA utthAna puruSa-strI donoM ke samAna zakti-sampanna hone para nirbhara hai| Aja hamArA samAja jo itanA girA hA hai, usakA mUla kAraNa yahI hai ki usakA eka paMkha itanA durbala aura naSTa-bhraSTa ho gayA hai ki usameM kartRtvazakti nahIM rahI, jIvana nahIM rhaa| eka paMkha ke nirjIva ho jAne para dUsarA paMkha bhI kAma nahIM kara sktaa| aisI sthiti meM patana ke sivA utthAna kI sambhAvanA hI kyA hai ? Aja sarvata viSama havAe~ cala rahI haiN| jaba-taba yaha sunane ko milatA hai ki Aja ghara-ghara meM kalaha kI Aga sulaga rahI hai| prazna uThatA hai- yaha kalaha jAgatA kahA~ se hai ? mAlUma kareMge, to patA calegA ki 60 pratizata jhagar3e inhIM bahanoM ke kAraNa hote haiN| usake mula meM kisI-na-kisI bahana kI nAsamajhI hI hotI hai| jhagar3e aura mana-muTAvoM kA patA karane caleMge, to pAeMge ki unameM se adhikAMza kA uttaradAyitva bahanoM para hI hai| isaka kAraNa bahanoM kA ajJAna hai| unakI ajJAnatA ne hI unheM aisI sthiti meM lA diyA hai| yadi ve jJAna kA prakAza pA jAe~ aura apane hRdaya ko vizAla evaM virAT rakheM, apane jIvana ko mahAn banAe~ aura mAtra lene kI buddhi na rakhakara samaya para kucha dene kI buddhi bhI rakheM, yadi unake mana itane mahAn bana jAe~ ki apane-parAye sabhI ke sukha-duHkha meM samAna bhAva se sasneha sahayoga de sakeM, sevA kara sakeM, to parivAroM ke jhagar3e, jo virATa rUpa le lete haiM, na le sakeM aura na kisI prakAra ke saMgharSa kA avasara hI A sake / nArI kI prAdarza dAnazIlatA : yahA~ itihAsa kI eka ghaTanA yAda A jAtI hai, eka mahAna nArI kI mahAn udAratA kii| usakA nAma Aja bhale hI kisI ko yAda na ho, kintu usakI divya jIvana-jyoti hamAre sAmane prakAzamAna hai| bhArata meM bar3e-bar3e dArzanika kaviyoM ne janma liyA hai| saMskRta bhASA ke jJAtA yaha jAnate haiM ki saMskRta sAhitya meM mAgha kavi kA sthAna kitanA mahattvapUrNa hai ? mAgha kavi nArI: dharma evaM saMskRti ko sajaga praharI 361 Jain Education Intemational Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhArata ke gine-cune kaviyoM meM se eka mAne jAte haiM aura unakI kavitA kI bhA~ti unakI jIvana-gAzA bhI samAna rUpa se mUlyavAna hai| " kavitA kI badaulata lAkhoM kA dhana prAtA, kintu mAgha kA yaha hAla ki idhara AyA aura udhara de diyaa| apanI udAravatti ke kAraNa vaha jIvana bhara garIba hI bane rhe| kabhI-kabhI to aisI sthiti bhI A jAtI ki Aja to khAne ko hai, kintu kala kyA hogA, kucha patA nhiiN| kabhI-kabhI to use bhUkhA hI rahanA pdd'taa| kintu, usa mAI ke lAla ne jo kucha bhI prApta kiyA, use dene se kabhI bhI inkAra nahIM kiyaa| lokokti hai--'mAgha kA mahattva pAne meM nahIM, dene meM hai|' eka bAra vaha ekAnta meM apanI baiThaka meM baiThe the aura apanI eka racanA ko parimArjita kara rahe the| isI bIca jeTa kI usa kar3akar3AtI huI garmI meM, dopahara ke samaya, eka garIba brAhmaNa unake pAsa aayaa| jyoMhI vaha brAhmaNa pAyA aura namaskAra karake sAmane khar3A huA ki inakI dRSTi usakI dInatA ko bheda gii| usake cehare para garIbI kI chAyA par3a rahI thI aura thakAvaTa tathA parezAnI spaSTa jhalaka rahI thii| kavi ne brAhmaNa se pUchA-kyoM bhaiyA ! isa dhUpa meM Ane kA kaise kaSTa kiyA ? brAhmaNa-jI, aura to koI bAta nahIM hai, eka AzA lekara Apake pAsa AyA huuN| mere yahA~ eka kanyA hai| vaha javAna ho gaI hai| usake vivAha kI vyavasthA karanI hai, kintu sAdhana kucha bhI nahIM hai| arthAbhAva ke kAraNa maiM bahuta udvigna huuN| ApakA nAma sunakara bar3I dUra se calA A rahA huuN| ApakI kRpA se mujha garIba kI kanyA kA bhAgya bana jAe, yahI yAcanA hai| mAgha kavi brAhmaNa kI dInatA ko dekhakara vicAra meM DUba ge| unakA vicAra meM par3a jAnA svAbhAvika hI thA, kyoMki usa samaya unake pAsa eka zAma khAne ko bhI kucha nahIM bacA thaa| parantu eka garIba brAhmaNa AzA lekara pAyA hai| ata: kavi kI udAra bhAvanA dabI na raha skii| usane brAhmaNa ko biThalAyA aura AzvAsana dete hue kahA"acchA bhaiyA, baiTho, maiM abhI prAtA huuN|" mAgha ghara meM ge| idhara-udhara dekhA, to kucha na milaa| aba unake pazcAttApa kA koI pAra na rhaa| socane lage--"mAgha ! Aja kyA tU ghara Ae yAcaka ko khAlI hAtha lauTA degA? nahIM, Aja taka tUne aisA nahIM kiyA hai| terI antarAtmA yaha sahana nahIM kara sktii| kintu, kiyA kyA jA sakatA hai ? kucha ho dene ko taba to na?" _mAgha vicAra meM Dabe idhara-udhara dekha rahe the / kucha upAya nahIM sUjha rahA thaa| Akhira eka kinAre soI huI patnI kI ora unakI dRSTi gii| patnI ke hAthoM meM sone ke kaMgana camaka rahe the| sampatti ke nAma para ve hI kaMgana usakI sampatti the| __mAgha ne socA--"kauna jAne, mAMgane para yaha de, yA na de ! isake pAsa aura koI dhana-sampatti to hai nahIM, koI anya AbhUSaNa bhI nhiiN| yahI kaMgana hai, to zAyada dene se inkAra kara de ! saMyoga kI bAta hai ki yaha soyI huI hai| acchA avasara hai| kyoM na cupacApa eka kaMgana nikAla liyA jAe !" mAdha, patnI ke hAtha kA eka kaMgana nikAlane lge| kaMgana saralatA se khulA nahIM aura jora lagAyA to thor3A jhaTakA laga gyaa| patnI kI nidrA bhaMga ho gii| vaha cauMka kara jagI aura apane pati ko dekhakara bolI--Apa kyA kara rahe the? mAgha--kucha nahIM, eka sAmAna TaTola rahA thaa| patnI-nahIM, saca khie| mere hAtha meM jhaTakA kisane lagAyA ? mAgha-jhaTakA to mujhI se lagA thaa| patnI--to Akhira bAta kyA hai ? kyA Apa kaMgana kholanA cAhate the? mAgha--hA~, tumhArA socanA sahI hai| patnI--lekina, kisalie? pannA samikkhae dhamma Jain Education Intemational Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgha -- eka garIba brAhmaNa daravAje para baiThA hai| vaha eka bar3I AzA lekara yahA~ kAyA hai| vaha becArA bahuta garIba hai| eka javAna lar3akI hai, jisakI zAdI use karanI hai, kintu kare to kaise ? pAsa kucha ho, taba to ! ataH vaha apane yahA~ kucha pAne kI zrAzA se AyA hai| maiMne dekhA, ghara meM kucha bhI aisA nahIM hai, jo use diyA jA ske| taba tumhArA kaMgana najara AyA aura yahI kholakara use de dene kA socaa| maiMne tumheM jagAyA nahIM, kyoMki mujhe bhaya thA ki kahIM tuma kaMgana dene se inkAra na kara do| patnI - taba to Apa corI kara rahe the ! mAgha-- hA~, bAta to sahI hI hai, para aura karatA bhI kyA ? dUsarA koI cArA bhI to nahIM thA / patnI -- mujhe Apake sAtha rahate itane varSa ho gae, kintu dekhatI hU~, Apa Aja taka mujhe nahIM pahacAna sake ! Apa to eka hI kaMgana le jAne kI soca rahe the, kadAcit merA sarvasva bhI Apa le jAe~, to bhI maiM prasanna hI hoU~gI / patnI kA isase bar3A saubhAgya aura kyA hogA ki vaha pati ke sAtha mAnava kalyANa kArya meM kAma AtI rahe / bulAie na, vaha brAhmaNa devatA kahA~ hai ? zubha kAma meM derI kyoM ? aura, mAgha ne jhaTa se bAhara Akara usa brAhmaNa ko bulAyA tathA andara le jAkara kahA -- dekho bhAI, mujhe ghara meM kucha nahIM mila rahA hai, jo tumheM de skuuN| yaha kaMgana hai, jo tumhArI isa putrI ke pahanane ke lie hai / usI kI ora se tumheM yaha bheMTa kiyA jA rahA hai| mere pAsa to dene ko kucha bhI nahIM hai / patnI ne donoM kaMgana utAra kara saharSa brAhmaNa ko de die| brAhmaNa gadgada ho uThA / vismaya aura harSa ke Avega meM usakI A~khoM se jharjhar prasU kI dhArAe~ phUTa calIM / vaha bhagavAn ko dhanyavAda detA huA tathA aise mahAn dampatI kA gauravagAna karatA calA gayA / kahane kA abhiprAya yaha hai ki bhAratavarSa meM aisI bahaneM bhI huI haiM, jinhoMne apanI dAruNa dAridraya evaM dussaha dInatA kI hAlata meM bhI AzA lekara ghara Ae hue atithi ko khAlI hAtha nahIM lauttaayaa| una bahanoM ne mAno yahI siddhAnta banA liyA thA 'dAnena pANirnatu kaMkaNena / - hAtha dAna dene se suzobhita hotA hai, kaMgana se nahIM / gaurava kI adhikAriNI kauna ? aisI virAT hRdaya vAlI bahanoM ne hI mahilA samAja ke gaurava ko bar3hAyA hai / aisIaisI bahaneM bhI ho cukI haiM, jinhoMne aparicita bhAiyoM kI bhI unakI garIbI kI hAlata meM sevA kI hai aura unheM apane barAbara dhanADhya bhI banA diyA hai| jaina itihAsa meM ullekha AtA hai ki pATana kI rahane vAlI eka bahana lacchI (lakSmI) ne eka aparicita jaina yuvaka ko udAsa dekha kara ThIka samaya usakI sahAyatA kI aura use apane barAbara dhanADhya banA diyA / vahI eka dina kA bhUlA bhaTakA huA, roTI kI talAza meM dhakke khAne vAlA marudhara deza kA yuvaka UdA, eka dina gurjara nareza siddharAja jayasiMha kA mahAmantrI udayana banA aura gujarAta ke yuganirmAtA ke rUpa meM jisakA nAma bhAratIya itihAsa ke svarNa pRSThoM para Aja bhI camaka rahA hai / aisI bahaneM hI jagat meM gaurava kI adhikAriNI haiN| ve mahilA jAti meM mukuTamaNi haiN| unake Adarza deza-kAla kI sImAoM se pare haiM / parantu, kaI bahineM aisI bhI haiM, jinakA ghara bharA-pUrA hai, jinheM kisI cIja kI kamI nahIM hai, phira bhI apane hAtha se, kisI ko eka roTI kA bhI dAna nahIM de sakatIM ! kintu yAda rakho, gRhiNI kI zobhA dAna dene se hI hai, udAratA se hI hai| jo dAnazIlA aura nArI : dharma evaM saMskRti kI sajaga praharI 363 . Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udAramanA hai, vahI lakSmI kI saccI mAlakina kahI jA sakatI haiN| jaina-sAhitya ke mahAn manISI ne kahA hai-- "na gRhaM gRhamityAhueNhiNI gRhmucyte|" --IMToM aura pattharoM kA banA huA ghara, ghara nahIM kahalAtA, sad-gRhiNI ke hone para hI, ghara vastutaH ghara kahalAtA hai| kheda hai ki Ajakala aisI Adarza gRhiNiyoM ke bahuta kama darzana hote haiN| dhanADhya logoM ke gharoM meM bhI prAyaH aisI gRhaNiyA~ hotI hai, jo ghara Ae kisI garIba-duHkhI ko sAntvanA dene ke badale gAliyA~ dekara, dhakkA dilavAkara nikAla detI haiN| kintu jo sadgRhiNiyoM hotI hai, ve bar3I saMjIdagI se peza AtI haiN| ve kabhI kisI ke prati na to kaTa vyavahAra karatI haiM aura na kabhI apane cehare para krodha kI koI eka rekhA hI Ane detI haiN| pannA samikkhae dhamma Jain Education Intemational