Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandIsUtrake vRttikAra tathA TippanakAra nandIsUtrakAra nandIsUtrake praNetA sthavira deva vAcaka haiN| inake sambandhameM jo kucha kahanekA thA vaha cUrNi sahita nandIsUtrakI prastAvanAmeM kaha diyA hai| laghuvRttikAra zrIharibhadrasari isa granthAGkameM prakAzyamAna vRttike praNetA yAkinImahattarAdharmasUnu AcArya zrIharibhadrasUri mahArAja haiN| inake viSaya meM vidvAnoMne aneka dRSTi se vicAra kiyA hai aura likhA bhI bahuta hai / ataH yahA~ para mujhe adhika kucha bhI kahanekA nahIM hai| jo kucha kahanekA thA, vaha maiMne, zrI lAlabhAI dalapatabhAI bhAratIya saMskRtividyAmandiragranthAvalIke caturtha granthAGkarUpameM prasiddha kiye gaye 'saTIka yogazataka aura brahmasiddhAntasamuccaya' kI prastAvanAmeM kaha diyA hai| ataH vidvAnoMse prArthanA hai ki usa prastAvanAko dekheM durgapadavyAkhyAkAra zrI zrIcandrasari ina granthAGko sampAdita nandIvRttiTippanaka, jisakA nAma granthakArane durgapadavyAkhyA diyA hai, isake praNetA AcArya zrIzrIcandrasari haiM / ye apaneko candrakulIna AcArya zrIzIlabhadrasUrike ziSya zrIdhanezvarAcAryake ziSya batalAte haiN| ____ inakA, AcAryapadaprAptikI pUrvAvasthAmeM nAma pArzvadevagANa thA, aisA ullekha inhIMkI racita * zrIdevavAcakaviracitaM nandIsUtram - zrIzrIcandrAcAryakRtadurgapadavyAkhyA-ajJAtakartRkaviSamapadaparyAyAbhyAM samalakRtayA AcAryazrIharibhadrasUrikRtayA vRttyA sahitam (prakAzaka-prAkRta TeksTa sosAyaTI, vArANasI, I. sa. 1966) -yaha sampAdanakI prastAvanAse uddhata.
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandIsUtrake vRttikAra tathA pinakAra fev pATana - khetravAsI pADAkI nyAyapravezapaJjikAkI tADapatrIya prattiko puSpikAmeM pAyA jAtA hai / jo isa prakAra hai nyAyapravezazAstrasya sadvRtteriha paJjikA svaparArtha dRSTA ( dRbdhA) spaSTA pArzvadevagaNinAmnA ||1|| graha 9rasa6 rudrai11ryukte vikramasaMvatsare'nurAdhAyAm / kRSNAyAM ca navamyAM phAlgunamAsasya niSpannA // 2 // nyAyapravezavivRteH kRtvemAM paJjikAM yanmayA'vAptam / kuzalo'stu tena loko labhatAmavabodhaphalama tulam // 3 // yAvallavaNodanvAn yAvannakSatramaNDito meruH / khe yAvaccandrArkau tAvadiyaM paJjikA jayatu ||4|| zubhamastu sarvajagataH parahitaniratA bhavantu bhUtagaNAH / doSAH prayAntu nAzaM sarvatra sukhI bhavatu lokaH // 5 // iti zrIzIlabhadrasUriziSya sugRhItanAmadheya zrImaddhanezvara va riziSyaiH sAmAnyAvasthAprasiddha paNDitapArzvadevagaNyabhidhAnavizeSAvasthA vApta zrIzrI candrasUrinAmabhiH svaparopakArArthaM dRbdhA viSamapadabhaJjikA nyAyapravezakatteH paJjikA parisamApteti // AcArya zrI zrI candrasUri, jinakA pUrvAvasthA meM pArzvadevagaNa nAma thA, unhoMne apane guru zrI dhanezvarAcAryako zrIjinavallabhagaNiviracita sArdhazatakaprakaraNa-aparanAma-sUkSmArthavicArasAraprakaraNa kI vRttikI racanA aura usake saMzodhanAdi meM sAhAyya diyA thA, aisA isa vRttikI prazastimeM khuda vRttikAra gurune sUcita kiyA hai / isa prazasti meM zrI zrIcandrasUrikI guru- praguru Adi paramparAkA aura vaMzAdikA upayukta varNana honese yaha prazasti yahA~ dI jAtI hai sampUrNa nirmalakalAkalitaM sadaiva jADayena varjitamakhaNDitavRttabhAvam / doSAnuSaGgarahitaM nitarAM samasti cAndraM kulaM sthiramapUrvazazAGkatulyam // 1 // tasmi~zcaritradhanadhAmatayA yathArthAH saMjajJire nanu dhanezvarasUrivaryAH // nIhArahAraharahAravikAzikAzasaMkAzakIrttinivahairghavalIkRtAzAH // 2 // niHsaGgavihAriNo'malaguNA vizrAntavidyAdhakhyAkhyAtAra iti kSitau praviditA vidvanmano modinaH / ye'nuSThAnijaneSu sAmpratamapi prAptopamAH sarvatastebhyaste'jitasiMhavaraya ihAbhUvan satAM sammatAH // 3 // udAmadhAmabhavajantu nikAmakAmakAme bhakumbhataTapATanasiMhapotAH / zrIvarddhamAnamunipAH suvizuddhabodhAstebhyo'bhavan vizada kIrtivitAnabhAjaH ||4|| lokAnandapayodhivarddhanavazAt sadvRttatAsaGgataiH saumyatvena kalAkalApakalanAcchlApyodayatvena ca / dhvastadhvAntatayA tataH samabhavazcandrAnvayaM sAnvayaM kurbANAH zucizAlino'tra munipAH zrIzIlabhadrAbhighAH // 5 // niHsaMkhyairapi labdhamukhyagaNanairAzAvikAzaM satAM kurvANairapi saGkaTIkRtadigAbhogairguNaprINikaiH / zvetairapyanuraJjitatribhuvanairyeSAM vizAlairguNaizvitraM ko'pi yazaH paTaH prakaTitaH zveto vicitrairapi // 6 //
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAMjali 46 sattarkakarkazadhiyaH suvizuddhabodhAH suvyaktasUktazatamauktikazukti kalpAH / teSAmudAracaraNAH prathamAH suziSyAH sadyo'bhavannajitasiMhamunIndravaryAH // 7 // teSAM dvitIyaziSyA jAtAH zrImaddhanezvarAcAryAH / sArddhazatakasya vRttiM guruprasAdena te cakruH / / 8 // zazi1muni7pazupati 11saGkhaye varSe vikramanRpAdatikrAnte / caitre sitasaptamyAM samarthiteyaM gurau vaare||9|| yuktAyuktavivecana-saMzodhana-lekhanaikadakSasya / nijaziSyasusAhAyyAd vihitA zrIpArthadevagaNeH // 10 // prathamAdarza vRttiM samalikhatAM pravacanAnusAreNa / municandra-vimalacandrau gaNI vinItau sadodyuktau // 11 // zrI cakrezvarasUribhiratipaTubhinipuNapaNDitopetaiH / aNahilapATakanagare vizodhya nItA pramANamiyam // 12 // isa prazastimeM AcArya zrI zrIcandrasUrikI pUrvajaparamparA isa prakAra hai candrakulIna zrIdhanezvarAcArya zrIajitasiMhasUri zrIvardhamAnasUri zrIzIlabhadra sUri zrIajitasiMhasUri zrIdhanezvarasUri zrIpArzvadevagaNi-zrIzrIcandrasUri nyAyapravezapaJjikAkI prazastikA Upara jo ullekha kiyA hai usake aMtameM 'zrIzrIcandrana rikA hI pUrvAvasthAmeM pArzvadevagaNi nAma thA' aisA jo ullekha hai vaha khuda granthapraNetAkA na hokara tatkAlIna kisI ziSya-praziSyAdikA likhA huA pratIta hotA hai / astu, kucha bhI ho, isa ullekhase itanA to pratIta hotA hI hai ki--zrIcandracAArya hI pArzvadeva gaNi haiM yA pArzvadevagaNI hI zrI zrIcandrasUri haiM, jinakA ullekha dhanezvarAcAryane sArdhazatakaprakaraNakI vRttimeM kiyA hai| zrIzrIcandasUrikA acAryapada . zrIzrIcandrasUrikA AcAryapada kisa saMvatameM huA ? isakA koI ullekha nahIM milatA hai, phira bhI AcAryapadaprAptike bAdakI inakI jo grantharacanAyeM Aja upalabdha haiM unameM sabase pahalI racanA nizIthacUrNiviMzodezakavyAkhyA hai| jisakA racanAkAla vi. saM. 1174 hai / vaha ullekha isa prakAra hai
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandIsUtrake vRttikAra tathA pinakAra [87 samyak tathA''mnAyAbhAvAdatroktaM yadutsUtram (:) / matimAndyAdvA kiJcit kSantavyaM zrutadharaiH kRpA kalitaiH // 1 // zrIzIlabhadrasariNAM ziSyaiH zrIcandrasUribhiH / viMzakoddezakavyAkhyA dRbdhA svaparahetave // 2 // vedAvarudrasaGkhye 1174 vikramasaMvatsare tu mRgazIrSe / mAghasitadvAdazyAM samarthiteyaM ravau vAre // 3 // nizIthacUrNiviMzodezakavyAkhyAprazastike isa ullekhako aura inake guru zrI dhanezvarAcAryakRta sArdhazatakaprakaraNavRttikI prazastike ullekhako dekhate hue, jisakI racanA 1171 meM huI hai aura jisameM zrIcandrAcArya nAma na hokara inakI pUrvAvasthAkA pArzvadevagaNi nAma hI ullikhita hai, itanA hI nahIM, kintu prazasti ke 7 veM padyameM jo vizeSaNa inake lie diye haiM ve inake liye ghaTamAna honese, tathA khAsa kara pATana-khetravasI pADAkI nyAyapravezapaJjikAkI prAcIna tADapatrIya prati ke aMtameM unake kisI vidvAna ziSya-praziSyAdine -" sAmAnyAvasthAprasiddhapaNDitapArzvadevagaNyabhidhAna-vizeSAvasthAvAptazrozrIcandrasarinAmabhiH" aisA jo ullekha dAkhila kiyA hai, ina sabakA pUrvApara anusaMdhAna karanese itanA nizcita rUpase pratIta hotA hai ki --- inakA AcAryapada vi. saM. 1171 se 1174 ke bicake kisI varSameM huA hai / grantharacanA prantharacanA karanevAle zrIzrIcandrAcArya mukhyatayA do hue haiN| eka maladhAragacchIya AcArya zrIhemacandrasUrike ziSya aura dUsare candrakulIna zrI dhanezvarAcAryake ziSya, jinakA pUrvAvasthAmeM pArzvadevagaNi nAma thA / maladhArI zrI zrIcandrasUrike race hue Aja paryaMtameM cAra grantha dekhanemeM Aye haiM - 1 saMgrahaNI prakaraNa 2 kSetrasamAsaprakaraNa 3 laghupravacanasAroddhAraprakaraNa aura 4 prAkRta munisuvratasvAmicaritra / prastuta nandIsUtravRttidurgapadavyAkhyAke praNetA candra kulIna zrIzrIcandrAcAryakI aneka kRtiyA~ upalabdha hotI haiM, jinake nAma, unake antakI prazastiyoMke sAtha yahAM diye jAte haiM (1) nyAyapravezapaJjikA aura (2) nizIthacUrNiviMzoddezakavyAkhyAke nAma aura prazastiyokA ullekha Upara ho cUkA haiN| (3) zrAddhapratikramaNamUtravRtti / racanA saMvat 1222 / prazastikuvalayasaGghavikAsapradastamaHprahatipaTuramalabodhaH / prastutatIrthAdhipatiH zrIvIrajinenduriha jayati // 1 // vijayante itamohAH zrIgautamamukhyagaNadharAdityAH / sanmArgadIpikAH kRtasumAnasAH jntujaaddybhidH||2|| nityaM prAptamahodayatribhuvanakSIrAbdhiratnottamaM, svayotistatipAtrakAntakiraNairantastamobhedakam / svacchAtucchasitAmbarai katilakaM bibhrat sadA kaumudaM zrImat candrakulaM samasti vimalaM jADyakSitipratya lam // 3 // tasmin sUriparamparAkramasamAyAtA bRhatprAbhavAH samyagjJAnasudarzanAtivimalazrIpadyaskhaNDopamAH / sacAritravibhUSitAH zamadhanAH saddharmakalpAMhipA vikhyAtA bhuvi sUrayaH samabhavan shriishiilbhdraabhidhaaH||4||
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAMjali tatazca teSAM padapamahaMsaH, samagragacchAbharaNAvataMsaH / dhanezvaraH sUrirabhUt prazasyaH, ziSyaH prabhAvaprathito yadIyaH // 5 // niHzeSAgamatarkazAstrasakalAlaGkArasaMvinidheryasyendorivadIdhitIvitamaso vAco'mRtasyandinIH / AsvAcAmitabhaktisamabhavikAH svAtmAnamastAzubhaM manyante sma surApavargarucirazrIprAtramatyuttamam // 6 // zrIcandramarinAmA ziSyasteSAM babhUva gurubhaktaH / tena kRtA spaSTArthA zrAddhapatikramaNavRttiriyam // 7 // karanayanasUryavarSe 1222 prAtaH puSyAmadhusitadazamyAm / dhRtiyoganavamakakSe samarthitA prakRtavRtti riyam // 8 // utsUtraM yad racitaM matidaurbalyAd kathazcanApi mayA / tacchodhayantu kRtino'nugrahabuddhiM mayi vidhAya // 9 // yAvat sumeruzikharI zikharIkRto'tra, nityairvibhAti jinabimbagRhaimanojJaiH / zrIcandrasariracitA bhuvi tAvadeSA, nandyAt pratikamaNavRttiradhIyamAnA // 10 // pratyakSaraM nirUpyAsya granthamAnaM vinizcitam / zlokapaJcAzaduttarazatAnyekonaviMzatiH // 11 // // granthAnam 1950 // (4) jItakalpabRhaccUrNidurgapadavyAkhyA / racanAsaMvat 1227 / prazasti-- iti jItakalpacUNiviSayA vyAkhyA samAptA / jItakalpabRhaccUNauM vyAkhyA zAstrAnusArataH / zrIcandrasaribhidhA sva-paropakRtihetave // 1 // muni-nayana-taraNivarSe 1227 zrIvIrajinasya janmakalyANe / prakRtagranthakRtiriyaM niSpattimavApa ravivAre // 2 // saGgha-caitya-gurUNAM ca sarvArthapravidhAyinaH / vazA'bhayakumArasya vasatau dRbdhA subodhakRt // 3 // ekAdazazataviMzatyadhikaM zlokapramANagranthAnam / granthakRtiH pravivAcyA munipuGgavasUribhiH satatam // 4 // yadihotsUtraM kizcid dRbdhaM chamasthabuddhibhAvanayA / tanmayi kRpAnukalitaiH zodhyaM gItArthavidvadbhiH // 5 // samAtA ceyaM zrIzIlabhadraprabhu-zrIdhanezvaramaripAdapadmacaJcarIkazrIzrIcandrasUrisaMracitA jItakalpabRhaccUrNidurgapadaviSayA nizIthAdizAstrAnusArataH sampradAyAcca sugamA vyAkhyeti / yAvallavaNodanvAn yAvannakSatramaNDito meruH / khe yAvaccandrArko tAvadiyaM vAcyatAM bhavyaiH // 1 // (5) nandIsUtralaghuvRttidurgapadavyAkhyA / prazasti - zrIdhanezvarasUrINAM pAdapadmopajIvinA / nandivRttau kRtA vyAkhyA zrImacchIcandrasariNA // 1 // iti samAptA zrIzIlabhadraprabhu-zrIdhanezvarasariziSyazrIzrIcandrana riviracitA nandiTIkAyA durgapadavyAkhyA // nandivRttidurgapadavyAkhyAnte /
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ nadIsUtrake vRttikAra tathA pinakAra [88 ... (6) sukhabodhA sAmAcArI prazasti - iccesA gihatthasAhusatthANudvANavihipadarisaNaparA sirisIlabhahasUri-dhaNesarasarisissasiricaMdararisamuddhariyA suhabohA sAmAyArI sammattA / iti bahuvidhapratiSThAkalpAn saMvIkSya samuddhRteyaM zrIzrIcandramariNA // samuccayagranthAgram 1386 / / kamalavane pAtAle kSIrode saMsthitA yadi svarge / bhagavati ! kuru sAnnidhya bimbe zrIzramaNasaGgha ca // 1 // // iti zrIsukhabodhA sAmAcArI samAptA / - saM. 1300 mAgha zudi 10 gurau zrIcandragacche maNDanIyazuddhAGkasaribhilikhApitA / (7) nirayAvalikAdipaJcopAGgasUtravRtti / racanA saM. 1228 / prazasti - iti zrIzrIcandrasariviracitaM nirayAvalikAzrutaskandhavivaraNaM samAptamiti / nirayAvalikAdipazcopAGgasUtravRttigranthAnam 637 // - vasu-locana-ravivarSe 1228 zrImacchIcandrasUribhibdhA / AbhaDavasAkavasatau nirayAvalizAstravRttiriyam // 1 // (8) piNDavizuddhipakaraNavRtti / racanA saMvat 1178 / prazasti - ___ samApteyaM zrIzrIcaMdrasariviracitA sUkSmapadArthaniSkaniSkaSaNapaTTa kasannibhapratibhajinavallabhAbhidhAnAsscAryadRbdhapiNDavizuddhizAstrasya vRttiH // yaccakre jinavallabho dRDhamatiH piNDaiSaNAgocaraM, prajJAvarjitamAnavopakRtaye prAjyArthamalpAkSaram / zAstraM piNDavizuddhisaMjJitamidaM zrIcandramariH sphuTAM, tavRttiM sugamAM cakAra tanudhIH zrIdevatAnu grahAt // 1 // vasu-muni-rudairyukte vikramavarSe 1178 svau samApyeSA / kRSNaikAdazyAM kArtikasya yoge prazaste ca // 2 // asyAM catuHsahasrANi zatAnAM ca catuSTayam / pratyakSarapramANena zlokamAnaM vinizcitam // 3 // graM0 4400 // . Upara zrI zrIcandrasUrikI jina ATha kRtiyoMke nAma unakI prazastiyoMke sAtha ullikhita kiye haiM, unako dekhanese yaha spaSTa hotA hai ki-prArambhakI chaH racanAyeM candrakulIna AcArya zrI dhanezvarake ziSya zrI zrIcandrasUrikI hI haiM / sAtavIM nirayAvalyAdipaMcopAMgavyAkhyA bhI anumAna inhIMkI racanA mAnI jAtI hai| AThavIM piNDavizuddhiprakaraNavRttikI racanA inhIM AcAryakI hai yA nahIM, yaha kahanA jarA kaThina hai / kyoM ki isa racanAmeM vRttikArane "zrIdevatAnugrahAt" aisA ullekha kiyA hai, jo dUsarI koI kRtimeM nahIM pAyA jAtA hai / yadyapi racanAkAla aisA hai, jo apaneko inhIM AcAryakI
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAMjali racanA honekI ora AkarSaNa karatA hai| phira bhI isa bAtakA vAstavika nirNaya maiM tajjJa vidvAnoMke para choDa detA huuN| Upara maiMne zrI zrIcandrAcAryakI racanAoM ke nAma aura unake antakI prazastiyokA ullekha kiyA hai, unako dekhate hI vidvAnoMke dilameM eka kalpanA jarUra UThegI ki ina AcAryakI vikrama saMvat 1169, 1174, 1178, 1180, 1222, 1227, 1228 Adi saMvatameM racI huI jo kRtiyA~ pAI gaI haiM unameM saM. 1180 bAda ekadama unakI racanA saM. 1222 meM A jAtI hai, to kyA ye AcArya cAlIsa varSake aMtarameM niSkriya baiThe rahe hoMge ? jarUra yaha eka mahattvakA prazna hai, kintu anya sAdhanoMke abhAvameM isa samayameM itanA hI javAba de sakatA hU~ ki - prAcIna granthokI sUcI bRhaTTippanikAme, jainagranthAvalI AdimeM 1 zramaNapratikramaNasUtravRtti, 2 jayadevachandaHzAstravRttiTippanaka, 3 sanatkumAracarita ra. saM. 1214 graM. 8127 Adi nAma pAye jAte haiM / isI taraha inakI aura kRtiyAM jarUra hogI, kintu jaba taka aisI kRtiyAM kahIM bhI dekhane-sunane meM na AyeM taba taka inake viSayameM kucha kahanA ucita pratIta nahIM hotA hai / parantu yaha to nirvivAda hai ki-bicake varSoM meM racI huI inakI granthakRtiyA~ avazyameva honI caahie| pATana - zrIhemacandrAcArya jaina jJAnamaMdirasthita zrIsaMghajainajJAnabhaMDAra kramAMka 1023 vAlI prakaraNapustikAmeM zrI zrIcandrAcAryakRta anAgatacaturviMzatijinastotra hai, jo yahAM upayukta samajha kara diyA jAtA hai, kintu yaha kRti kaunase zrIcandrAcAryakI hai yaha kahanA zakya nahIM hai / stotra - vIravarassa bhagavao voliyaculasIyavarisasahasehiM / paumAI cauvIsaM jaha huMti jiNA tahA thunnimo||1|| paDhamaM ca paumanAI seNiyajIvaM jiNesaraM namimo / bIyaM ca sUraseNaM vaMde jIvaM supAsassa // 2 // taiyaM supAsanAmaM udAyajIvaM paNadvaibhavavAsaM / vaMde sayaMpabhajiNaM puTTilajIvaM cautthamahaM // 3 // savvANubhUyanAmaM daDhaujIvaM ca paMcamaM vaMde / chaTuM devasuyajiNaM vaMde jIvaM ca kittissa // 4 // sattamayaM udayajiNaM vaMde jIvaM ca saMkhanAmassa / peDhAlaM aTTamayaM ANaMdajiyaM namasAmi // 5 // puTTilajiNaM ca navamaM surakayase sunaMdajIvassa / sayakittijiNaM dasamaM vaMde sayagassa jIva ti // 6 // egArasamaM muNimuvayaM ca vaMdAmi devaIjIvaM / bArasamaM amamajiNaM saccaijIvaM jagapaIvaM // 7 // nikasAyaM terasamaM vaMde jIvaM ca vAsudevassa / baladevajiyaM vaMde caudasamaM nippulAijiNaM // 8 // sulasAjIvaM vaMde panarasamaM nimmamattanAmANaM / rohiNijIvaM namimo solasamaM cittaguttaM ti // 9 // sattarasamaM ca vaMde revaijIva samAhijiNanAma / saMvaramadvArasamaM sayAlijIvaM paNivayAmi // 10 // dIvAyaNassa jIvaM jasoharaM vaMdimo iguNavIsaM / kanhajiyaM gayatanhaM vIsaimaM vijayamabhivaMde // 11 // vaMde igavIsaimaM nArayajIvaM ca mallinAmANaM / devajiNaM bAvIsaM aMbaDajIvassa vaMde haM // 12 // amarajiyaM tevIsaM aNaMtaviriyAbhihaM jiNaM vaMde / taha sAibuddhajIvaM cauvAsaM bhadajiNanAmaM // 13 //
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ nanhIsutrake vRttikAra tathA ppanakAra [ca ------ ussappiNIe cauvIsajiNavarA kittiyA sanAmehiM / siricaMda sUrinAmehiM suhayarA huMtu sayakAlaM // 14 // // iti anAgatacaturviMzatijinastotram // yahAM para eka bAta ko spaSTa karanA ati Avazyaka hai ki - prAkRta pRthvIcandracaritake praNetA candrakulIna zrIzAntisUrijIne apane isa caritakI maMgalagAthAmeM sUcita kiyA hai ki'dhanezvarAcAryakI arthagambhIra vANIkA Apake Upara baDA prabhAva paDA hai' aura isI caritakI prazastimeM Apane likhA hai ki-- candrakulIna zrI sarvadevasUri ke svahastase dIkSA pAne vAle zrI zrIcandrAcAryakI kRpAse Apako AcAryapada prApta huA hai / vaha maMgalagAthAntargata gAthA aura prazasti isa prakAra haiM / maMgalagAthAntargatagAthA - jannANaghaNalaveNaM vavaharamANA vayaM maidarihA | karimo parovayAraM tesi namo guru ghaNesANaM // 10 // prazasti AsI kuMdiduddhe vilasasikule cArucArittapatta sUrI seyaMvarANaM varatilayasamo savvadevAbhihANo || nANAsUri pasAhApayitumahimA kapparukkho vva gaccho jAo jatto pavitto guNasurasaphalo supasiddho jayammi ||1|| tesiM cAsssI suyajalanihI khaMtadaMto pasaMto, sIso boso siyaguNagaNo nemicaMdo muNiMdo / jo vikkhAo puivalae suggacArI bihArI, manne no se mihira sasiNo teya-kaMtIhiM tulA ||2|| tesiM ca sIso payaIjaDappA, adiTThapuvvillavisisattho / parovayArekarasAviyajjho, jAo nisaggeNa kaittako DDI // 3 // jo satradevamunipuMgava dikviehi, sAhitta-takka-samaesu susikkhiehiM / saMpAvi varapayaM siricaMda sUripujjehiM pakkhamuvagamma guNesu bhUri ||4|| saMvegaMbunivANaM evaM sirisaMtisUriNA teNaM / vajjariyaM varacariyaM muNicaMdaviNeyavayaNAo // 5 // ja kiMci ajuttaM vuttamettha maijaDa - rahasavittIhi / tamaNuggahabuddhIe soheyavvaM chaillehiM // 6 // igatIsAhiyasolasa sarahiM vAsANa nivvue vAre / kattiyacarimatihIe kittirikakhe parisamattaM ||7|| Upara dI gaI pRthvIcandracaritakI maMgalagAthAntargata dasavIM gAthA aura usakI prazasti ko dekhane se yaha pratIta hotA hai ki - prAkRta pRthvIcandracaritake praNetA AcArya zrI zAntisUrike hRdayapara zrIdhanezvarAcArya ke arthagaMbhIra vicAroMkA bhArI prabhAva paDA hai aura zrI zrI candrAcArya, jo sAhitya, tarka aura siddhAnta ke pAraMgata the, unakI kRpAse Apako AcAryapada prApta huA thA / isa prakAra yahA~ para isa AcAryayugala ke nAmoM ko sunate hI yaha bhI saMbhAvanA ho AtI hai ki -- ye do AcArya, sArdhazataka - prakaraNavRtti Adike praNetA zrI dhanezvarAcArya aura nyAyapravezapaJjikA nizIthaviMzoddezakavyAkhyA Adike praNetA pArzvadevagaNa aparanAma zrI zrIcandrAcArya, guru-ziSya kI joDI ho ! / parantu
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42] jJAnAMjali pUrvApara ullekhoMkA anusaMdhAna karanese pratIta hotA hai ki-pRthvIcandracaritameM nirdiSTa zrIdhanezvarAcArya aura zrI zrIcandrAcArya judA haiM / isakA kAraNa yaha hai ki - yadyapi pRthvIcandracaritameM nirdiSTa dhanezvarAcArya kauna the ? kinake ziSya the ? yaha spaSTa nahIM hai, to bhI zrI zrIcandrAcArya, jinakI sahAyase zrI zAntisUriko sUripada prApta huA thA, ve candrakulIna zrI sarvadevasUrike hastase dIkSA pAye the, aisA to isa prazastimeM sApha ullekha hai, isase jJAta hotA hai ki --- pArzvadevagaNi aparanAma zrI zrIcandrAcAryase pRthvIcandracaritanirdiSTa zrIcandrAcArya bhinna haiM / dUsarI bAta yaha bhI hai ki-- pArzvadevagaNi aparanAma zrI zrIcandrAcAryakA AcAryapada, maiM Upara liva AyA hU~ tadanusAra, vi. saM. 1171 se 1174 ke bIcake kisI bhI varSameM huA hai; taba pRthvIcandracaritakI racanA vIrasaMvat 1631 arthAt vikramasaMvat 1161 meM huI hai, jisa samaya zAntyAcAryako AcAryapadapradAnakaraneke liye sahAyabhUta honevAle zrI zrIcandrAcArya prauDhAvasthAko pA cUke the / ataH ye dhanezvarAcArya aura zrIcandrAcArya prastuta nandIsUtravRttidurgapadavyAkhyAkAra zrIcandrAcArya aura unake guru dhanezvarAcAryase bhinna hI ho jAte haiN| isa prakAra yahA~ nandivRttidurgapadavyAkhyAkAra candrakulIna zrI zrIcandrAcAryakA yathAsAdhanaprApta paricaya diyA gayA hai| maladhArI zrIhemacandrasarikRta nandiTippanaka ___isa nandivRttike Upara maladhAragacchIya AcArya zrIhemacandrasUrikRta Tippanaka bhI thA, jo Aja prApta nahIM hai / Aja paryaMtameM maiMne saMkhyAbandha jJAnabhaMDAroMko dekhe haiM, inameMse koI jJAnabhaMDArameM vaha dekhanemeM nahIM AyA hai| phira bhI Apane isa TippanakakI racanA kI thI-isameM koI saMzaya nahIM hai| khuda Apane hI vizeSAvazyakamahAbhASyavRttike prAnta bhAgameM apanI grantharacanAoMkA ullekha karate hue isa racanAkA bhI nirdeza kiyA hai jo isa prakAra hai iha saMsAravArAMnidhau mAM nimagnaM....avalokya ko'pi....mahApuruSaH....cAritramayaM mahAyAnapAtraM samarpayAmAsa / bhaNitavAMzca-bho mahAbhAga ! samadhiroha tvamasmin yAnapAtre / samArUDhazcAtra....bhavajaladhimuttIrya prApsyasi zivaratnadvIpam / samarpitaM ca mama tena mahApuruSeNa sadbhAvanAmaJjUSAyAM prakSipya zubhamanonAmakaM mahAratnam / abhihitaM ca mAM prati - rakSaNIyamidaM prayatnato bhadra ! / ........ etadabhAve tu sarvametat pralayamupayAti / ata eva tava pRSThataH sarvAdareNaitadapaharaNArtha lagiSyanti te moharAjAdayo duSTataskarAH / ........ ' re re taskarAdhamAH! kimetadArabdham ? sthirIbhUya lagata lagata sarvAtmanA' iti bruvANo mohacaraTacakravartI sasainya evA''rabdho yugapat prahartum / kecitvatIvacchalaghAtino mohasainikAH ....... jarjarayanti sadbhAvanAGgAni / tato mayA tasya paramapuruSasyopadezaM smRtvA viracayya jhaTiti nivezitamAvazyakaTippanakAbhidhAnaM sadbhAvanAmaJjUSAyAM nUtanaphalakam , tato'paramapi
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandIsutrake vRttikAra tathA pinakAra [ 3 zatakavivaraNanAmakam , anyadapyanuyogadvAravRttisaMjJitam, tato'paramapyupadezamAlAsUtrAbhidhAnam , aparaM tu tadRttinAmakam , anyacca jIvasamAsavivaraNanAmadheyam , anyattu bhavabhAvanAsUtrasaMjJitam , aparaM tu tadvivaraNanAmakam , anyacca jhaTiti viracaya tasyAH sadbhAvanAmaJjUSAyA aGgabhUtaM nivezitaM nandiTippanakanAbhadheyaM nUtanaM dRDhaphalakam / etaizca nUtanaphalakairnivezitairvajramayIva saJjAtA'sau maJjUSA teSAM pApAnAmagamyA / tatastairatIvacchalaghAtitayA saJcUrNayitumArabdhaM tadArakapATasampuTam / tato mayA sasambhrameNa nipuNaM tatpratividhAnopAyaM cintayitvA viracayitumArabdhaM tavArapidhAnahetoH vizeSAvazyakavivaraNAbhidhAnaM vajramayamiva nUtanakapATasampuTam / tatazcAbhayakumAragaNi-dhanadevagaNi-jinabhadragaNilakSmaNagaNi-vibudhacandrAdimunivRnda-zrImahAnanda-zrImahattarAvIramatIgaNinyAdisAhAyyAd re re nizcitamidAnI hatA vayaM yadyetad niSpadyate, tato dhAvata dhAvata, gRhNIta gRhNIta, lagata lagata' ityAdi pUtkurvatAM sarvAtmazaktyA yugapat praharatAM hAhAvaM kurvatAM ca mohAdicaraTAnAM cirAt kathaM kathamapi viracayya taddvAre nivezitametaditi / tataH ziro hRdayaM ca hastAbhyAM kuTTayan viSaNNo mohamahAcaraTaH, samastamapi vilakSIbhUtaM tatsainyam, nilInaM ca sanAyakameva / tataH kSemeNa zivaratnadIpaM prati gantuM pravRttaM tad yAnapAtramiti || -maladhArIyazrIhemacandrasUrikRtavizeSAvazyakavRttiprAnte / isa ullekhako paDhanese pratIta hotA hai ki Apane AvazyakahAribhadrIvRttiTippanakakI taraha nandihAribhadrIvRttiTippanakakI bhI racanA kI thI / yadyapi zrI hemacandrAcArya mahArAja isa TippanakaracanAkA ullekha Apa karate hI haiM, phira bhI AzcaryakI bAta yaha hai ki-inake hI ziSya zrI zrIcandrasUri mahArAjane prAkRta munisuvratasvAmicaritrakI prazastimeM apane dAdAguru aura guruke, saMkSipta hote hue bhI, mahattvake caritrakA varNana karate hue zrI hemacandrAcAryako granthakRtiyoM kA ullekha kiyA hai, usameM sabhI kRtiyoMke nAma dRSTigocara hote haiM, sirpha isa nandiTippanakakA nAma usameM nahIM pAyA jAtA hai / vaha ullekha isa prakAra hai - je teNa sayaM raiyA gaMthA te saMpai kahemi // suttamuvaesamAlA-bhavabhAvaNapagaraNANa kAUNa | gaMthasahassA caudasa terasa vittI kayA jeNa / / aNuogadArANaM jIvasamAsassa taha ya sayagassa / jeNaM cha satta cauro gaMthasahassA kayA vittI / / mUlAvassayavittIe uvari raiyaM ca TippaNaM jeNaM / paMcasahassapamANaM visamaTThANAvabohayaraM // jeNa visesAvassayasuttassuvari savittharA vittI / raiyA paripphuDatthA aDavIsasahassaparimANA // __-munisuvratasvAmicaritraprazasti / isa ullekhameM zrI zrIcandrasUrine apane gurukI saba kRtiyoMke nAma diye haiN| sirpha nandiTippanakakA nAma isameM nahIM hai, jisakA nAmollekha khuda maladhArI zrI hemacandrAcArya mahArAjane vizeSAvazyakattike prA-tabhAgameM kiyA hai / yadyapi munisuvratasvAmicaritake isa ullekhako prAcIna
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAli 94] tADapatrIya pratiyoMse milAyA gayA hai, tathApi sambhava hai ki prAcIna kAlase hI nandiTippanakake nAmako nirdeza karanevAlI gAthA chUTa gaI ho| astu, kucha bhI ho, phira bhI jaba vizeSAvazyakattike aMtameM khuda zrI hemacandrAcArya mahArAja Apa hI nandiTippanakaracanAkA nirdeza karate haiM to yaha nirvivAda hI hai ki Apane nandiTippanakakI racanA avazyameva kI thI, jo Aja nahIM pAI jAtI hai| nandIviSamapadaTippanaka ___ isa granthAGkameM pR. 182 se 186meM nandIsUtravRttiviSamapadaTippanaka mudrita hai| isa Tippanakako zrI candrakIrtimarikI kRti batalAyA hai, kintu yaha racanA vAstavameM unakI racanA nahIM hai / isa Tippanakake mudraNa samaya khaMbhAtakI vi. saM. 1212 meM likhita tADapatrIya pratiko dhyAnameM rakha kara, evaM pATanake bhaMDAroMko kucha pratiyoMke anta bhAgameM nirayAvalikAdipaMcopAGgaparyAya aura nandIvRttiviSamapadaparyAyako isI Tippanakake sAtha dekha kara 'zrIcandrakIrtimarikRta' aisA likha to diyA hai, kintu khaMbhAtake bhaMDArakI aura jaisalamerake bhaMDArakI prAcIna tADapatrIya niHzeSasiddhAntaparyAya aura sarvasiddhAntaviSamapadaparyAyakI pratiyoMko gaurase dekhI taba yaha samajha bhrAnta pratIta huI hai / khaMbhAtake bhaMDArakI pratimeM aura jaisalamerabhaMDArakI pratimeM alaga alaga siddhAntoke paryAya honese donoM pratiyA~ judI judI haiM / ataH itanA nizcita hotA hai ki - khaMbhAtakI niHzeSasiddhAntaparyAyakI prati, jo jisa varSameM grantharacanA huI usI varSameM likhI huI hai, usameM jitane siddhAntoMke paryAya haiM, utanI hI zrIcandrakItimUrikI racanA hai| zeSa siddhAntaparyAyoMkI racanA kisI anya gItArthakI racanA hai, jisakA nAma jJAta nahIM hai| khaMbhAta bhaMDArakI pratimeM nandIviSamapadaparyAya nahIM hai, taba jaisalamera bhaMDArakI pratikA prArambha nandIviSamapadaparyAyase hI hotA hai / ataH yaha nirvivAda hI hai ki isa mudrita nandIviSamapadaTippanakakI racanA zrIcandrakIrtimarikI na ho kara kisI anya gItArthakI racanA hai| nandIviSamapadaparyAya prAyazaH nandIvRttidurgapadavyAkhyAse uddhRta hone ke kAraNa, ajJAtakartRka anya sarvasiddhAntaviSamapadaparyAya grantha agara ekakartRka hI hai to, yaha racanA nirvivAdarUpase zrI zrIcandrAcAryake bAda kI hI hai| yahA~ para vidvAnoM kI jAnakArIke liye upayukta samajha kara khaMbhAtakI pratikA pUrNa paricaya diyA jAtA hai-- kramAGka 87 (1) niHzeSasiddhAntavicAra (vyavahAra saptamoddezaparyanta) patra 129vA + 1-210 (2) niHzeSasiddhAntavicAra (vyavahAra aSTamodezase Age) patra 1 -20
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandIsUtrake vRttikAra tathA TippanakAra [85 antima prazastiziSyAmbhojadivAkarasya purataH zrIdharmaghoSaprabhoH, siddhAntaM vimalAkhyasarigaNabhRcchiSyeNa saMzRNvatA / smRtyarthaM gaNicandrakIrtikRtinA kecid vicArA varAH, santyete paripiNDitAH parilasasiddhAntaratnAkarAt / / (3) pratiSThAvidhi patra 21-22 (4) prAyazcittavicAra patra 23 vA (5) niHzeSasiddhAntaparyAya patra 24-111 dRDhagAlidhoyapottI sadasavatthaM ti bhaNiyaM hoi 5 / rAlaga kaMgU ||ch| saMvat 1212 ASADha vadi 12 gurau likhiteyaM siddhAntoddhArapustikA lekhakadevaprasAdeneti ||ch|| pranthAnam 1670 // dvitIyakhaNDam ||ch| ziSyAmbhojavanaprabodhanaraveH zrIdharmaghoSaprabhoH vaktrAmbhojavinirgatAH katipayAH siddhAntasatkA amii| paryAyA gaNicandrakItikRtinA sazcintya sampiNDitAH svasya zrIvimalAkhyasUriMgaNabhRcchiSyeNa cintaakRte||ch Aste zrImadakharvaparvatatibhiH sarvodayaH mAtale chAyAchannadigantaraH parilasatpatrAvalIsaGkalaH / sevAkArinRNAM navInaphalado'pyazrAntasAndradyutiH nizchidraH saralatvakautukakaraH prAgvATavaMzaH satAm / / mauktikahArasaGkAzaH samAsIt tatra vIhilaH / zrAvako guNasaMyogAnnarANAM hRdaye sthitaH / / samajani dhanadevaH zrAvakastasya sUnuH, prathitaguNasamudro majhuvANIvilAsaH / gaganavalayaraGgatkIrticandrodaye'smin , lagati na ca kalaGkAH khaJjanaM yasya satkAH // tasya ca bhAryA yazomati, tayozca putro guNaratnaikarohaNAcalo dharmacandanadrumamalayaH kIrtisudhAdhavalitasamastavizvavalayo yshodevshresstthii| tasya ca AMbIti nAmnA janavatsalA'bhUd, bhAryA yazodevagRhAdhipasya / yasyAH satInAM guNavarNanAyAmAdyaiva rekhA kriyate munIndraH // tayozca putrA uddharaNa-Ambiga-vIradevAkhyA babhUvuH solI-lolI-sokhInAmAnazca putrikAH saJjajJire / anyadA ca siddhAntalekhanabaddhAdareNa jinazAsanAnuraJjitacittena yazodevazrAvakeNa siddhAntavicAra-paryAyapustikA lekhayAmAsa / pUjya zrI vimalAkhyasarigaNabhRcchiSyasya cAritriNo yogyA'sau gaNicandrakInividuSo vidvajjanAnandinI / zAstrArthasmRtihetave parilasajjJAnaprapA pustikA bhaktiprAJcitayatyupAsakayazodevena nirmApitA // yAvaccandra-ravI nabhastalajuSau yAvacca devAcalo yAvat saptasamudramudritamahI yAvannabhomaNDalam / yAvat svargavimAnasantatiriyaM yAvacca digdantinastAvat pustakametadastu sudhiyAM vyAkhyAyamAna mude // // iti prazastiH samAptA // cha /
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAMjali (6) katicit siddhAnta vicAra tathA paryAya patra 11 yahA~ para khaMbhAtake zrI zAntinAtha tADapatrIya jaina jJAnabhaMDArako kramAMka 87 pustikAkA jo vivaraNa aura prazastiyAM dI gaI haiM isase jJAta hotA hai ki- yaha prati do khaMDameM vibhaka hai| prathama khaMDake prAraMbhake 128 patra isa samaya prApta nahIM haiM, jinameM saMbhava hai ki-AcArya zrI candrakIrtisUrikI hI koI kRti hogii| 129 vA+1-220+1-20 patroMmeM aMga-upAMga-cheda-Agamagata upayukta vicAroMkA saMgraha hai, jo AcArya zrI candrakIrtine apane vidyAguru zrI dharmaghoSasarike pAsa jaina siddhAntoMkA zravaNa-adhyayana karate karate kiyA hai, jisakA nirdeza Apane prazastipadyameM kiyA hai| 21se 23 patroMmeM pratiSThAvidhi evaM prAyazcittAdhikArakA saMgraha hai| patra 24se 111meM niHzeSasiddhAntaparyAya haiM, jinameM AcArya zrI candrakIrtine paJcavastuka, AcArAGga, sUtrakRtAGga, sthAnAGga, samavAyAga, bhagavatIsUtra, praznavyAkaraNa, jIvAbhigama, prajJApanA, nizIthacUrNi, kalpa, vyavahAra, paJcakalpa, dazA, jItakalpa, pAkSikasUtra, ina solaha zAstroMke paryAya arthAt viSamapadake artha diye haiN| pATana, jaisalamera Adike jJAnabhaMDArako pratiyoMmeM nandIsUtravRtti, AvazyakavRtti, dazavakAlikavRtti, oghaniyukti, piNDaniyukti, piNDaniyuktigAthA, uttarAdhyayanabRhadvRtti, AcArAGga, sUtrakRtAGga, sthAnAGga, samavAyAGga, bhagavatIsUtra, jIvAbhigama, prajJApanA, prajJApanAvivaraNa, jItakalpa, ina solaha zAstroMke paryAya haiM / yadyapi isa sarvasiddhAntaviSamapadaparyAya granthameM AcArAGgAdi zAstroke paryAya avazyameva zAmila haiM, tathApi donoM paryAya alaga alaga haiM / kitaneka zAstroMke paryAya zrIcandrakIrtisUrikI racanAmeM vistRta haiM, to kitaneka zAstroMke paryAya dUsarI racanAmeM vistRta haiN| isI taraha kitaneka zAstroMke paryAya paraspara eka dUsarameM nahIM bhI haiN| yaha donoM viSamapadaparyAyakI dI huI sUcIyoM ko dekhanese pratIta hogA / ataH donoM viSamapadaparyAyakAroMkA prayatna alaga alaga hai, grantha bhI jude haiM, granthakAra bhI bhinna haiM / pATanake bhaMDAra AdimeM aisI pratiyAM bhI najara AtI haiM, jinameM donoM viSamapadaparyAya grantha sAthameM likhe haiN| kintu AcArya candrakItimUrikI grantharacanAprazasti khaMbhAtakI pratike sivA aura koI pratimeM najara nahIM AtI hai, jo aneka dRSTi se mahattvakI hai| . isa prazastiko dekhanese patA calatA hai ki- yaha prati zrAvaka yazodevane vi. saM. 1212 ASADhamAsameM khuda granthakAra zrI candrakItimUrike liye likhavAI hai / sAthameM isa prazastiko dekhate hue grantharacanAkA samaya bhI vi. saM. 1212 saMbhAvita kiyA jA sakatA hai| yaha pustikA khuda granthakArake liye likhavAI honeke kAraNa isa pratiko prathama prati kaha sakate haiM, isa dRSTise isa pratikA aura bhI mahatva baDha jAtA hai / ina AcAryakI anya koI kRti abhI taka dekhane meM nahIM AI hai|
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandI sUtrake vRttikAra tathA pinakAra [87 inakA isa granthake sAtha koI sambandha nahIM hai / ye viprakIrNa panne haiN| yahA~ para gItArtha munigaNa evaM vidvadvargase nivedana hai ki isa granthameM mere anavadhAnase nandIvRttidurgapadavyAkhyAke zIrSakoMmeM zrI zrIcandrAcAyanAmake sAtha jo maladhAri vizeSaNa chapA hai una sabhI sthAnoMmeM candrakulIna aisA sudhAra liyA jAya / aura nandIvRttisaMkSiptaTippanakake sAtha 'zrI candrakIrtimaripraNIta ' chapA hai usako miTA diyA jAya / yahA~ para granthakAroMke viSayameM jo vaktavya thA, vaha samApta ho jAtA hai ? [ vRttisahita 'nandIstra,' prastAvanAse, vArANasI, I. sa. 1966]