Book Title: Jain Dharm me Tirth-ki Avadharna
Author(s): 
Publisher: Z_Vijyanandsuri_Swargarohan_Shatabdi_Granth_012023.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210767/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma meM tIrtha kI avadhAraNA samagra bhAratIya paramparAoM meM 'tIrtha' kI avadhAraNA ko mahattva- dravyatIrtha to mAtra bAhyamala arthAt zarIra kI zuddhi karate haiM athavA ve pUrNa sthAna prApta hai phira bhI jaina-paramparA meM tIrtha ko jo mahattva diyA kevala nadI, samudra Adi ke pAra pahuMcAte haiM, ata: ve vAstavika tIrtha gayA hai vaha viziSTa hI hai, kyoMki usameM dharma ko hI tIrtha kahA gayA hai nahIM haiM / vAstavika tIrtha to vaha hai jo jIva ko saMsAra-samudra se usa aura dharma-pravartaka tathA upAsanA evaM sAdhanA ke Adarza ko tIrthaGkara kahA pAra mokSarUpI taTa para pahu~cAtA hai| vizeSAvazyakabhASya meM na kevala gayA hai| anya dharma paramparAoM meM jo sthAna Izvara kA hai, vahI jaina-paramparA laukika tIrthasthaloM (dravyatIrtha)kI apekSA AdhyAtmika tIrtha (bhAvatIrtha) meM tIrthaGkara kA / vaha dharmarUpI tIrtha kA saMsthApaka mAnA jAtA hai / dUsare kA mahattva batAyA gayA hai, apitu nadiyoM ke jala meM snAna aura usakA zabdoM meM jo tIrtha arthAt dharma-mArga kI sthApanA karatA hai, vahI tIrthaGkara pAna athavA unameM avagAhana mAtra se saMsAra se mukti mAna lene kI dhAraNA hai| isa prakAra jainadharma meM tIrtha evaM tIrthaGkara kI avadhAraNAe~ paraspara jur3I kA khaNDana bhI kiyA gayA hai / bhASyakAra kahatA hai ki "dAha kI zAnti, huI haiM aura ve jainadharma kI prANa haiN| tRSA kA nAza ityAdi kAraNoM se gaMgA Adi ke jala ko zarIra ke lie upakArI hone se tIrtha mAnate ho to anya khAdya, peya evaM zarIra-zuddhi jainadharma meM tIrtha kA sAmAnya artha karane vAle dravya ityAdi bhI zarIra ke upakArI hone ke kAraNa tIrtha mAne jainAcAryoM ne tIrtha kI avadhAraNA para vistAra se prakAza DAlA jAyeMge kintu inheM koI bhI tIrtharUpa meM svIkAra nahIM karatA hai" 16 hai| tIrtha zabda kI vyutpattiparaka vyAkhyA karate hue kahA gayA hai - vAstava meM to tIrtha vaha hai jo hamAre AtmA ke mala ko dhokara hameM tIryate aneneti tIrtha: arthAt jisake dvArA pAra huA jAtA hai vaha tIrtha saMsAra-sAgara se pAra karAtA hai / jaina-paramparA kI tIrtha kI yaha kahalAtA hai / isa prakAra sAmAnya artha meM nadI, samudra Adi ke ve taTa adhyAtmaparaka vyAkhyA hameM vaidika paramparA meM bhI upalabdha hotI hai| usameM jinase pAra jAne kI yAtrA prArambha kI jAtI thI tIrtha kahalAte the; isa kahA gayA hai- satya tIrtha hai, kSamA aura indriya-nigraha bhI tIrtha hai / samasta artha meM jainAgama jambUdvIpaprajJapti meM mAgadha tIrtha, varadAma tIrtha aura prabhAsa prANiyoM ke prati dayAbhAva, citta kI saralatA, dAna, santoSa, brahmacarya kA tIrtha kA ullekha milatA hai / pAlana, priyavacana, jJAna, dhairya aura puNya karma - ye sabhI tIrtha haiM / tIrtha kA lAkSaNika artha dravyatIrtha aura bhAvatIrtha lAkSaNika dRSTi se jainAcAryoM ne tIrtha zabda kA artha liyA - jainoM ne tIrtha ke jaMgamatIrtha aura sthAvaratIrtha aise do vibhAga bhI jo saMsAra samudra se pAra karAtA hai, vaha tIrtha hai aura aise tIrtha kI sthApanA kiye haiN| inheM kramaza: cetanatIrtha aura jar3atIrtha athavA bhAvatIrtha aura karane vAlA tIrthaGkara hai / saMkSepa meM mokSa-mArga ko hI tIrtha kahA gayA hai| dravyatIrtha bhI kaha sakate haiM / vastuta: nadI, sarovara Adi to jar3a yA dravya Avazyakaniyukti meM zrutadharma, sAdhanA-mArga, prAvacana, pravacana aura tIrtha haiM, jabaki zrutavihita mArga para calane vAlA saMgha bhAvatIrtha hai aura tIrtha- ina pA~coM ko paryAyavAcI batAyA gayA hai| isase yaha spaSTa hotA vahI vAstavika tIrtha hai / usameM sAdhujana pAra karAne vAle haiM, jJAnAdi hai ki jaina-paramparA meM tIrtha zabda kevala taTa athavA pavitra yA pUjya sthala ratnatraya naukA-rUpa tairane ke sAdhana haiM aura saMsAra-samudra hI pAra karane kI ke artha meM prayukta na hokara eka vyApaka artha meM prayukta huA hai| tIrtha se vastu hai| jina jJAna-darzana-cAritra Adi dvArA ajJAnAdi sAMsArika bhAvoM jainoM kA tAtparya mAtra kisI pavitra sthala taka hI sImita nahIM hai / ve se pAra huA jAtA hai, ve hI bhAvatIrtha haiM / krodha, mAna, mAyA, lobha Adi to samagra dharmamArga aura dharma-sAdhakoM ke samUha ko hI tIrtha-rUpa meM mala haiM, inako jo nizcaya hI dUra karatA hai vahI vAstava meM tIrtha hai| vyAkhyAyita karate haiM / jinake dvArA krodhAdi kI agni ko zAnta kiyA jAtA hai vahI saMgha vastuta: tIrtha hai / isa prakAra hama dekhate haiM ki prAcIna jaina-paramparA meM tIrtha kA AdhyAtmika artha Atmazuddhi kI sAdhanA aura jisa saMgha meM sthita hokara yaha sAdhanA kI jainoM ne tIrtha ke laukika aura vyutpattiparaka artha se Upara jA sakatI hai, vaha saMgha hI vAstavika tIrtha mAnA gayA hai| uThakara use AdhyAtmika artha pradAna kiyA hai| uttarAdhyayanasUtra meM cANDAlakulotpanna harakezI nAmaka mahAn nirgrantha sAdhaka se jaba yaha pUchA 'tIrtha ke cAra prakAra gayA ki ApakA sarovara kauna-sA hai ? ApakA zAntitIrtha kauna-sA hai? vizeSAvazyakabhASya meM cAra prakAra ke tIrthoM kA ullekha hai, to usake pratyuttara meM unhoMne kahA ki dharma hI merA sarovara hai aura brahmacarya nAma-tIrtha, sthApanAtIrtha, dravyatIrtha aura bhAvatIrtha / jinheM tIrtha nAma diyA hI zAnti-tIrtha hai jisameM snAna karake AtmA nirmala aura vizuddha ho gayA hai ve nAmatIrtha haiM / ve vizeSa sthala jinheM tIrtha mAna liyA gayA hai, jAtI hai| vizeSAvazyakabhASya meM kahA gayA hai ki saritA Adi ve sthApanAtIrtha haiM / anya paramparAoM meM pavitra mAne gaye nadI, sarovara dowdeoadindabardabudibedivoroubroadbudabudabudiaid- 119]-Drdrobedroodwordsbrowondinaroortovodivororandibrar Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - catIndrasUri smAraka grantha Adhunika sandarbha meM jaina dharma Adi athavA jinendradeva ke garbha janma, dIkSA, kaivalya prApti evaM nahIM thI, jitanI ki zaiva sampradAya kI / nirvANa ke sthala dravyatIrtha haiM, jabaki mokSamArga aura usakI sAdhanA karane vAlA caturvidhasaMdha bhAvatIrtha hai" / isa prakAra jainadharma meM sarvaprathama to jinopadiSTa dharma, usa dharma kA pAlana karane vAle sAdhu-sAdhvI zrAvaka aura zrAvikArUpa caturvidhasaMgha ko hI tIrtha aura usake saMsthApaka ko tIrthaGkara tIrtha kahA gayA hai| yadyapi paravartI kAla meM pavitra sthala bhI dravyatIrtha ke rUpa meM svIkRta kiye gaye haiM / tIrtha zabda dharmasaMgha ke artha meM 1 prAcIna kAla meM zramaNa paramparA ke sAhitya meM 'tIrtha' zabda kA prayoga dharma saMgha ke artha meM hotA rahA hai| pratyeka dharmasaMgha yA dhArmika sAdhakoM kA varga tIrtha kahalAtA thA, isI AdhAra para apanI paramparA se bhitra logoM ko tairthika yA anyatairthika kahA jAtA thaa| jaina sAhitya meM bauddha Adi anya zramaNa paramparAoM ko tairthika yA anya tairthika ke nAma se abhihita kiyA gayA hai" bauddha grantha dIghanikAya ke sAmaJyaphalasuta meM bhI nirmanya jJAtuputra mahAvIra ke atirikta maMkhaligozAlaka, ajita kezakambala, pUrNakAzyapa, pakudhakAtyAyana Adi ko bhI titthakara (tIrthaMkara) kahA gayA hai| isase yaha phalita hotA hai ki unake sAdhakoM kA varga bhI tIrtha ke nAma se abhihita hotA thaa| jaina paramparA meM to jainasaMgha yA jaina sAdhakoM ke samudAya ke lie tIrtha zabda kA prayoga prAcIna kAla se lekara vartamAna yuga taka yathAvat pracalita hai / AcArya samantabhadra ne mahAvIra kI stuti karate hue kahA hai ki he bhagavan! ApakA yaha tIrtha sarvodaya arthAt sabakA kalyANa karane vAlA hai"| mahAvIra kA dharmasaMgha sadaiva hI tIrtha ke nAma se abhihita kiyA jAtA rahA hai / 3. tIsare varga meM aise tIrtha kA ullekha huA hai 'jisameM praveza to kaThina hai kintu sAdhanA sukara hai|' bhASyakAra ne isa sandarbha meM jainoM ke hI acela sampradAya kA ullekha kiyA hai| isa saMgha meM acelakatA anivArya thI, ataH isa tIrtha ko praveza kI dRSTi se duSkara, kintu anupAlana kI dRSTi se sukara mAnA gayA hai| 4. granthakAra ne cauthe varga meM usa tIrtha kA ullekha kiyA hai| jisameM praveza aura sAdhanA donoM duSkara hai aura svayaM isa rUpa meM apane hI sampradAya kA ullekha kiyA hai| yaha vargIkaraNa kitanA samucita hai yaha vivAda kA viSaya ho sakatA hai kintu itanA nizcita hai ki sAdhanAmArga kI sukaratA yA duSkaratA ke AdhAra para jaina- paramparA meM vividha prakAra ke tIrthoM kI kalpanA kI gaI hai aura sAdhanA mArga ko hI tIrtha ke rUpa meM grahaNa kiyA gayA hai| sAdhanA kI sukaratA aura duSkaratA ke AdhAra para tIrthoM kA nizcayatIrtha aura vyavahAratIrtha : vargIkaraNa vizeSAvazyakabhASya meM sAdhanA-paddhati ke sukara yA duSkara hone ke AdhAra para bhI ina saMgharUpI tIrthoM kA vargIkaraNa kiyA gayA hai / bhASyakAra ne cAra prakAra ke tIrthoM kA ullekha karate hue likhA hai ki 1. sarvaprathama kucha tIrtha (taTa) aise hote haiM jinameM praveza bhI sukhakara hotA hai aura jahA~ se pAra karanA bhI sukhakara hotA hai; isI prakAra kucha tIrtha yA sAdhaka saMgha aise hote haiM, jinameM praveza bhI sukhada hotA hai aura sAdhanA bhI sukhada hotI hai| aise tIrtha kA udAharaNa dete hue bhASyakAra ne zaivamata kA ullekha kiyA hai, kyoMki zaiva sampradAya meM praveza aura sAdhanA donoM hI sukhakara mAne gaye haiM / 2. dUsare varga meM ve tIrtha (taTa) Ate haiM jinameM praveza to sukharUpa ho kintu jahA~ se pAra honA duSkara yA kaThina ho| isI prakAra kucha dharmasaMghoM meM praveza to sukhada hotA hai kintu sAdhanA kaThina hotI hai| aise saMgha kA udAharaNa bauddha saMgha ke rUpa meM diyA gayA hai| bauddha-saMgha meM praveza to sulabhatApUrvaka sambhava thA, kintu sAdhanA utanI sukharUpa isa prakAra hama dekhate haiM ki jaina-paramparA meM tIrtha se tAtparya mukhya rUpa se pavitra sthala kI apekSA sAdhanA vidhi se liyA gayA hai aura jJAna darzana aura cAritra rUpa mokSamArga ko hI bhAvatIrtha kahA gayA hai, kyoMki ye sAdhaka ke viSaya kaSAyarUpI mala ko dUra karake samAdhi rUpI AtmazAnti ko prApta karavAne meM samartha haiN| prakArAntara se sAdhakoM ke varga ko bhI tIrtha kahA gayA hai| bhagavatIsUtra meM tIrtha kI vyAkhyA karate hue spaSTarUpa se kahA gayA hai ki caturvidha zramaNasaMgha hI tIrtha hai / bhramaNa, zramaNI zrAvaka aura zrAvikAyeM- isa caturvidha zramaNasaMgha ke cAra aMga haiN| isa prakAra yaha sunizcita hai ki prAcIna jaina granthoM meM tIrtha zabda ko saMsAra samudra se pAra karAne vAle sAdhana ke rUpa meM grahIta karake trividha sAdhanA mArga aura usakA anupAlana karane vAle caturvidha bhramaNasaMgha ko hI vAstavika tIrtha mAnA gayA hai| jainoM kI digambara-paramparA meM tIrtha kA vibhAjana nizcayatIrtha aura vyavahAratIrtha ke rUpa meM huA hai| nizcayatIrtha ke rUpa meM sarvaprathama to AtmA ke zuddha-buddha svabhAva ko hI nizcayatIrtha kahA gayA hai| usameM kahA gayA hai ki paMcamahAvratoM se yukta samyaktva se vizuddha, pA~ca indriyoM se saMvata nirapekSa AtmA hI aisA tIrtha hai jisameM dIkSA aura zikSA rUpa snAna karake pavitra huA jAtA hai|" punaH nirdoSa samyaktva, kSamA Adi dharma, nirmalasaMyama, uttama tapa aura yathArthajJAna- ye saba bhI kaSAyabhAva se rahita aura zAntabhAva se yukta hone para niyatIrtha mAne gaye haiN"| isI prakAra mUlAcAra meM zrutadharma ko tIrtha kahA gayA hai, " kyoMki vaha jJAna ke mAdhyama se AtmA ko pavitra banAtA hai| sAmAnya niSkarSa yaha hai ki ve sabhI sAdhana jo AtmA ke viSaya kaSAyarUpI mala ko dUra kara use saMsAra samudra se pAra utArane meM sahAyaka hote haiM yA pavitra banAte haiM, ve nizcayatIrtha haiN| yadyapi bodhapAhuDa kI TIkA (lagabhaga 11vIM zatI) meM yaha spaSTa rUpa se ullekha milatA hai ki 'jo nizcayatIrtha kI prApti kA kAraNa hai aise jagat-prasiddha muktajIvoM ke caraNakamaloM se saMsparzita UrjayaMta, [12] Sudade Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -yatIndrasUri smArakagrantha -Adhunika sandarbha meM jaina dharma - zatruJjaya, pAvAgiri Adi tIrtha haiM aura karmakSaya kA kAraNa hone se ve dhArmika kRtya mAnA jAtA hai / isake viparIta jaina-paramparA meM tIrtha sthala vyavahAratIrtha bhI vandanIya mAne gaye haiN| isa prakAra digambara-paramparA meM ko apane Apa meM pavitra nahIM mAnA gayA, apitu yaha mAnA gayA ki bhI sAdhanAmArga aura Atmavizuddhi ke kAraNoM ko nizcayatIrtha aura tIrthaMkara athavA anya tyAgI-tapasvI mahApuruSoM ke jIvana se sambandhita paMcakalyANaka bhUmiyoM ko vyavahAra-tIrtha mAnA gayA hai / mUlAcAra meM bhI hone ke kAraNa ve sthala pavitra bane haiM / jainoM ke anusAra koI bhI sthala yaha kahA gayA hai ki dAhopazamana, tRSAnAza aura mala kI zuddhi ye-tIna apane Apa meM pavitra yA apavitra nahIM hotA, apitu vaha kisI mahApuruSa kArya jo karate haiM ve dravyatIrtha haiM 'kintu jo jJAna, darzana aura cAritra se se sambaddha hokara yA unakA sAnnidhya pAkara pavitra mAnA jAne lagatA hai, yukta jinadeva haiM ve bhAvatIrtha haiM' yaha bhAvatIrtha hI nizcayatIrtha hai| kalyANa yathA - kalyANaka bhUmiyA~, jo tIrthaGkara ke garbha janma, dIkSA kaivalya yA bhUmi to vyavahAratIrtha hai / isa prakAra zvetAmbara aura digambara donoM hI nirvANasthala hone se pavitra mAnI jAtI hai / bauddha-paramparA meM bhI buddha ke paramparAoM meM pradhAnatA to bhAvatIrtha yA nizcayatIrtha ko hI dI gaI hai, jIvana se sambandhita sthaloM ko pavitra mAnA gayA haiN| kintu Atmavizuddhi ke hetu yA preraka hone ke kAraNa dravyatIrthoM yA hindU aura jaina paramparA meM dUsarA mahattvapUrNa antara yaha hai ki vyavahAratIrthoM ko bhI svIkAra kiyA gayA hai / smaraNa rahe ki anya dharma- jahA~ hindU-paramparA meM pramukhatayA nadI-sarovara Adi ko tIrtha rUpa meM paramparAoM meM jo tIrtha kI avadhAraNA upalabdha hai, usakI tulanA jainoM svIkAra kiyA gayA hai vahIM jaina-paramparA meM sAmAnyatayA kisI nagara ke dravyatIrtha se kI jA sakatI hai|' athavA parvata ko hI tIrthasthala ke rUpa meM svIkAra kiyA gyaa| yaha antara bhI mUlata: to kisI sthala ko svata: pavitra mAnanA yA kisI prasiddha jaina-paramparA meM tIrtha zabda kA artha-vikAsa mahApuruSa ke kAraNa pavitra mAnanA - isI tathya para AdhArita hai / punaH zramaNa-paramparA meM prArambha meM tIrtha kI isa avadhAraNA ko eka isa antara kA eka prasiddha kAraNa yaha bhI hai- jahA~ hindU paramparA meM AdhyAtmika artha pradAna kiyA gayA thaa| vizeSAvazyakabhASya jaise prAcIna bAhya-zauca (snAnAdi, zArIrika zuddhi) kI pradhAnatA thI, vahIM jainaAgamika vyAkhyA-granthoM meM bhI vaidika paramparA meM mAnya nadI, sarovara paramparA meM tapa aura tyAga dvArA Atmazuddhi kI pradhAnatA thI, snAnAdi to Adi sthaloM ko tIrtha mAnane kI avadhAraNA kA khaNDana kiyA gayA aura vartya hI mAne gaye the| ata: yaha svAbhAvika thA ki jahA~ hindUM-paramparA usake sthAna para ratnatraya se yukta sAdhanAmArga arthAt usa sAdhanA meM cala meM nadI-sarovara tIrtha rUpa meM vikasita hue, vahA~ jaina-paramparA meM sAdhanArahe sAdhaka ke saMgha ko tIrtha ke rUpa meM abhihita kiyA gayA hai / yahI sthala ke rUpa meM vana-parvata Adi tIrthoM ke rUpa meM vikasita hue / yadyapi dRSTikoNa acela-paramparA ke grantha mUlAcAra meM bhI dekhA jAtA hai, jisakA ApavAdika rUpa meM hindU-paramparA meM bhI kailAza Adi parvatoM ko tIrtha ullekha pUrva meM hama kara cuke haiN| mAnA gayA, vahIM jaina-paramparA meM zatrujaya nadI Adi ko pavitra yA tIrtha kintu paravartI kAla meM jaina-paramparA meM tIrtha sambandhI avadhAraNA ke rUpa meM mAnA gayA hai, kintu yaha ina paramparAoM ke pArasparika prabhAva meM parivartana huA aura dravya tIrtha arthAt pavitra sthaloM ko bhI tIrthamAnA kA pariNAma thA / punaH hindU-paramparA meM jina parvatIya sthaloM jaise kailAza gyaa| sarvaprathama tIrthaGkaroM ke garbha, janma, dIkSA, kaivalya aura nirvANa se Adi ko tIrtha rUpa meM mAnA gayA unake pIche bhI kisI deva kA nivAsasambandhita sthaloM ko pUjya mAnakara unheM tIrtha ke rUpa meM svIkAra kiyA sthAna yA usakI sAdhanAsthalI honA hI ekamAtra kAraNa thA, kintu yaha gayA / Age calakara tIrthaGkaroM ke jIvana kI pramukha ghaTanAoM se nivRttimArgI paramparA kA hI prabhAva thA / dUsarI ora hindU-paramparA ke sambandhita sthala hI nahIM apitu gaNadhara evaM pramukha muniyoM ke nirvANasthala prabhAva se jainoM meM bhI yaha avadhAraNa banI ki yadi zatrujaya nadI meM snAna aura unake jIvana kI mahattvapUrNa ghaTanA se jur3e hue sthala bhI tIrtha ke nahIM kiyA to mAnava jIvana hI nirarthaka ho gyaa| rUpa me svIkAra kiye gye| isase bhI Age calakara ve sthala bhI, jahA~ 'satarUMjI nadI nahAyo nahIM, to gayo minakha jamAro haar'| kalAtmaka mandira bane yA jahA~ kI pratimAe~ camatkArapUrNa mAnI gayIM, tIrtha kahe gye| tIrtha aura tIrthayAtrA pUrva vivaraNa se spaSTa hai ki jaina-paramparA meM 'tIrtha' zabda ke hindU aura jainatIrtha kI avadhAraNAoM meM maulika antara artha kA aitihAsika vikAsa-krama hai / sarvaprathama jaina dharma meM gaMgA Adi yaha satya hai ki kAlAntara meM jainoM ne hindU-paramparA ke samAna laukika tIrthoM kI yAtrA tathA vahA~ snAna, pUjana Adi ko dharma sAdhanA hI kucha sthaloM ko pavitra aura pUjya mAnakara unakI pUjA aura yAtrA ko kI dRSTi se anAvazyaka mAnA gayA aura tIrtha zabda ko AdhyAtmika artha mahattva diyA, kintu phira bhI donoM avadhAraNAoM meM mUlabhUta antara hai| pradAna kara AdhyAtmika sAdhanA mArga ko tathA usa sAdhanA kA anupAlana hindU-paramparA nadI, sarovara Adi ko svata: pavitra mAnatI hai, jaise- karane vAle sAdhakoM ke saMgha ko hI tIrtha ke rUpa meM svIkAra kiyA gyaa| gNgaa| yaha nadI kisI RSi-muni Adi ke jIvana kI kisI ghaTanA se kintu kAlAntara meM jaina-paramparA meM bhI tIrthaGkaroM kI kalyANaka bhUmiyoM sambandhita hone ke kAraNa nahIM, apitu svataH hI pavitra hai / aise pavitra ko pavitra sthAnoM ke rUpa meM mAnya karake tIrtha kI laukika avadhAraNA sthala para snAna, pUjA-arcanA, dAna-puNya evaM yAtrA Adi karane ko eka kA vikAsa huA / I0pU0 meM racita ati prAcIna jaina-AgamoM jaise Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -yatIndrasUri smArakagrantha -Adhunika sandarbha meM jaina dharma ... AcArAMga Adi meM hameM jaina tIrthasthaloM kA koI ullekha nahIM milatA hai kI janma kalyANaka Adi bhUmiyoM ke atirikta uttarApatha meM dharmacakra, yadyapi unameM hindU-paramparA ke tIrthasthaloM para hone vAle mahotsavoM tathA mathurA meM devanirmitastUpa aura kauzala kI jIvantasvAmI kI pratimA ko yAtrAoM kA ullekha milatA hai| parantu AdhyAtmamArgI jaina-paramparA muni pUjya batAyA gayA hai / isI prakAra ve sthala, jahA~ kalAtmaka evaM bhavya ke lie ina tIrthameloM aura yAtrAoM meM bhAga lene kA bhI niSedha karatI mandiroM kA nirmANa huA athavA kisI jina-pratimA ko camatkArI mAna thI / IsA kI prathama zatAbdI se pA~cavIM zatAbdI ke madhya nirmita liyA gayA, tIrtha rUpa meM mAnya hue| uttarApatha, mathurA aura kozala Adi paravartI Agamika sAhitya meM bhI yadyapi jaina-tIrthasthaloM aura tIrthayAtrAoM kI tIrtha rUpa meM prasiddhi isI kAraNa thI / hamArI dRSTi se sambhavata: Age ke spaSTa saMketa to nahIM milate, phira bhI inameM tIrthaGkaroM kI kalyANakabhUmiyoM, calakara tIrthoM kA jo vibhAjana kalyANaka kSetra, siddhakSetra aura atizayakSetra vizeSa rUpa se janma evaM nirvANasthaloM kI carcA hai22 / sAtha hI tIrthaGkaroM ke rUpa meM huA, usakA bhI yahI kAraNa thaa| kI citA-bhasma evaM asthiyoM ko kSIrasamudrAdi meM pravAhita karane tathA tIrtha kSetra ke prakAra -jaina-paramparA meM tIrtha sthaloM kA devaloka meM unake rakhe jAne ke ullekha ina AgamoM meM haiM / unameM vargIkaraNa mukhya rUpa se tIna vargoM meM kiyA jAtA hai - asthiyoM evaM citA-bhasma para caitya aura stUpa ke nirmANa ke ullekha bhI 1. kalyANakakSetra, 2. nirvANakSetra aura 3. atizayakSetra / milate haiM / jambUdvIpaprajJapti meM RSabha ke nirvANasthala para stUpa banAne kA 1.kalyANaka kSetra- jaina- paramparA meM sAmAnyatayA pratyeka ullekha hai23 / isa kAla ke Agama granthoM meM hameM devaloka evaM tIrthaMkara ke pA~ca kalyANaka mAne gaye haiN| kalyANaka zabda kA tAtparya nandIzvaradvIpa meM nirmita caitya Adi ke ullekhoM ke sAtha-sAtha yaha bhI tIrthaMkara ke jIvana kI mahattvapUrNa ghaTanA se sambandhita pavitra dina se hai| varNana milatA hai ki parva-tithiyoM meM devatA nandIzvaradvIpa jAkara mahotsava jaina-paramparA meM tIrthaMkaroM ke garbha-praveza, janma, dIkSA (abhiniSkramaNa), Adi manAte haiM24 / yadyapi isa kAla ke AgamoM meM arihaMtoM ke stUpoM kaivalya (bodhiprApti) aura nirvANa divasoM ko kalyANa divasa ke rUpa evaM caityoM ke ullekha to haiM kintu una pavitra sthaloM para manuSyoM dvArA meM mAnA jAtA hai| tIrthaMkara ke jIvana ko ye mahattvapUrNa ghaTanAe~ jisa nagara Ayojita hone vAle mahotsavoM aura unakI tIrtha-yAtrAoM para jAne kA yA sthala para ghaTita hotI haiM use kalyANaka bhUmi kahA jAtA hai| tIrthaGkaroM koI ullekha nahIM hai / vidvAnoM se merI apekSA hai ki yadi unheM isa taraha kI ina kalyANaka bhUmiyoM kA eka saMkSipta vivaraNa nimna prakAra haikA koI ullekha mile to ve sUcita kareM / 2. nirvANakSetra- nirvANakSetra ko sAmanyatayA siddhakSetra bhI yadyapi lohAnIpura aura mathurA meM upalabdha jina-mUrtiyoM, AyAgapaTToM, kahA jAtA hai / jisa sthala se kisI muni ko nirvANa prApta hotA hai, stUpAMkanoM tathA pUjA ke nimitta kamala lekara prasthAna Adi ke aMkanoM vaha sthala siddhakSetra yA nirvANasthala ke nAma se jAnA jAtA hai / sAmAnya se yaha to nizcita ho jAtA hai ki jaina-paramparA meM caityoM ke nirmANa aura mAnyatA to yaha hai ki isa bhUmaNDala para aisI koI bhI jagaha nahIM hai jahA~ jina-pratimA ke pUjana kI paramparA I0pU0 kI tIsarI zatAbdI meM bhI se koI na koI muni siddhi ko prApta na huA ho / ata: vyAvahArika dRSTi pracalita thii| kintu tIrtha aura tIrthayAtrA sambandhI ullekhoM kA AcArAMga, se to samasta bhUmaNDala hI siddhakSetra yA nirvANakSetra hai / phira bhI uttarAdhyayana evaM dazavaikAlika jaise isa kAla ke prAcIna AgamoM meM sAmAnyatayA jahA~ se aneka suprasiddha muniyoM ne nirvANa prApta kiyA ho, abhAva hamAre sAmane eka prazna cihna to avazya hI upasthita karatA hai| use nirvANa-kSetra kahA jAtA hai| jaina-paramparA meM zatrujaya, pAvAgiri, tIrtha aura tIrthayAtrA sambandhI samasta ullekha niyukti, bhASya tuMgIgiri ,siddhavarakUTa, cUlagiri, rezandagiri, sonAgiri Adi siddhakSetra aura cUrNi sAhitya meM upalabdha hote haiM / AcArAMga niyukti meM aSTApada, mAne jAte haiN| siddhakSetroM kI viziSTa mAnyatA to digambara-paramparA meM Urjayanta, gajAgrapada, dharmacakra aura ahicchatrA ko vandana kiyA gayA pracalita hai, kintu zvetAmbara-paramparA meM bhI zatrujayatIrtha siddhakSetra hI hai| hai / 25 isase yaha spaSTa hotA hai ki niyukti kAla meM tIrthasthaloM ke darzana, 3. atizayakSetra- ve sthala, jo na to kisI tIrthaGkara kI vandana evaM yAtrA kI avadhAraNA spaSTa rUpa se bana cukI thI aura ise puNya kalyANaka-bhUmi haiM, na kisI muni kI sAdhanA yA nirvANa-bhUmi haiM kintu kArya mAnA jAtA thA / nizIthacUrNi meM spaSTa rUpa se kahA gayA hai ki jahA~ kI jina-mUrtiyA~ camatkArI haiM athavA jahA~ ke mandira bhavya haiM, ve tIrthaGkaroM kI kalyANaka bhUmiyoM kI yAtrA karane se darzana kI vizuddhi atizaya kSetra kahe jAte hai / Aja jaina-paramparA meM adhikAMza tIrtha hotI hai arthAt vyakti kI zraddhA puSTa hotI hai| atizayakSetra ke rUpa meM hI mAne jAte haiM / udAharaNa ke rUpa meM AbU, isa prakAra jainoM meM tIrthaGkaroM kI kalyANaka-bhUmiyoM kI tIrtharUpa raNakapura, jaisalamera, zravaNabelagolA Adi isI rUpa meM prasiddha haiM / hameM meM svIkAra kara unakI yAtrA ke spaSTa ullekha sarvaprathama lagabhaga chaThI smaraNa rakhanA cAhie ki jainoM ke kucha tIrtha na kevala tIrthaGkaroM kI zatI se milane lagate haiM / yadyapi isake pUrva bhI yaha paramparA pracalita mUrtiyoM ke cAmatkArika hone ke kAraNa, apitu usa tIrtha ke adhiSThAyaka to avazya hI rahI hogii| isa kAla meM kalyANaka bhUmiyoM ke atirikta devoM kI camatkAritA ke kAraNa bhI prasiddhi una tIrthoM ke adhiSThAyaka ve sthala, jo mandira aura mUrtikalA ke kAraNa prasiddha ho gaye the, unheM devoM ke kAraNa hI huI hai| isI prakAra hummaca kI prasiddhi pArzva kI yakSI bhI tIrtha ke rUpa meM svIkAra kiyA gayA aura unakI yAtrA evaM vandana ko padmAvatI kI mUrti ke cAmatkArika hone ke AdhAra para hI hai| bhI bodhilAbha aura nirjarA kA kAraNa mAnA gyaa| nizIthacUrNi meM tIrthaGkaroM ina tIna prakAra ke tIrthoM ke atirikta kucha tIrtha aise bhI haiM jo Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - yatIndrasUri smArakagrantha Adhunika sandarbha meM jaina dharma isa kalpanA para AdhArita haiM ki yahA~ para kisI samaya tIrthaGkara kA padArpaNa huA thA yA unakI dharmasabhA (samavasaraNa) huI thii| isake sAthasAtha Aja kucha jaina AcAryoM ke jIvana se sambandhita sthaloM para gurumaMdiroM kA nirmANa kara unheM bhI tIrtha rUpa meM mAnA jAtA hai / tIrtha yAtrA jaina - paramparA meM tIrthayAtrAoM kA pracalana kaba se huA, yaha kahanA atyanta kaThina hai, kyoMki cUrNisAhitya ke pUrva AgamoM meM tItha sthaloM kI yAtrA karane kA spaSTa ullekha kahI nahIM milatA hai| sarvaprathama nizIthacUrNi meM spaSTa rUpa se yaha ullekha hai ki tIrthakaroM kI kalyANakabhUmiyoM kI yAtrA karatA huA jIva darzana-vizuddhi ko prApta karatA hai| isI prakAra vyavahArabhASya aura vyavahAra cUrNi meM yaha ullekha hai ki jo muni aSTamI aura caturdazI ko apane nagara ke samasta caityoM aura upanAvoM meM Thahare hue muniyoM ko vandana nahIM karatA hai to vaha mAsalaghu prAyazcitta kA doSI hotA hai29 / tIrthayAtrA kA ullekha mahAnizIthasUtra meM bhI milatA hai| isa grantha kA racanA-kAla vivAdAspada hai| haribhadra evaM jinadAsagaNa dvArA isake uddhAra kI kathA to svayaM anya meM hI varNita hai nandIsUtra meM AgamoM kI sUcI meM mahAnizItha kA ullekha anupalabdha hai / ataH yaha spaSTa hai ki isakA racanA kAla chaThI se AThavIM zatAbdI ke madhya hI huA hogA / isa AdhAra para bhI kahA jA sakatA hai ki jaina paramparA meM tIrtha yAtrAoM ko isI kAlAvadhi meM vizeSa mahattva prApta huA hogA / mahAnizItha meM ullekha hai ki 'he bhagavan ! yadi Apa AjJA deM to hama candraprabha svAmI ko vandana kara aura dharmacakra kI tIrthayAtrA kara vApasa AyeM / 30 jinayAtrA ke sandarbha meM haribhadra ke paMcAzaka meM viziSTa vivaraNa upalabdha hotA hai| haribhadra ne naveM paMcAzaka meM jinayAtrA ke vidhi-vidhAna kA nirUpaNa kiyA hai, kintu grantha ko dekhane se aisA lagatA hai ki vastuta: yaha vivaraNa dUrastha tIrthoM meM jAkara yAtrA karane kI apekSA apane nagara meM hI jina pratimA kI zobhA yAtrA se sambandhita hai| isameM yAtrA ke kartavyoM evaM uddezyoM kA nirdeza hai| unake anusAra jinayAza meM jinadharma kI prabhAvanA ke hetu yathAzakti dAna, tapa, zarIra-saMskAra, ucita gIta-vAdana, stuti Adi karanA caahie"| tIrtha-yAtrAoM meM zvetAmbara paramparA meM jo chaha - rI pAlaka saMgha yAtrA kI jo pravRtti pracalita hai, usake pUrva-bIja bhI haribhadra ke isa vivaraNa meM dikhAI dete haiN| Aja bhI tIrthayAtrA meM ina chaha bAtoM kA pAlana acchA mAnA jAtA hai 1. dina meM ekabAra bhojana karanA (ekAhArI) 2. bhUmizayana (bhU-AdhArI) 3. paidala calanA (pAdacArI) 4. zuddha zraddhA rakhanA ( zraddhAcArI) 5. sarvasacitta kA tyAga (sacitta parihArI) 6. brahmacarya kA pAlana ( brahmacArI) tIyoM ke mahattva evaM yAtrAoM sambandhI vivaraNa hameM mukhya rUpa se paravartI kAla ke granthoM meM hI milate haiN| sarvaprathama 'sArAvalI' nAmaka prakIrNaka meM zatruMjaya 'puNDarIka tIrtha' kI utpatti-kathA, usakA mahattva evaM usakI yAtrA tathA vahA~ kiye gaye tapa, pUjA, dAna Adi ke phala vizeSa rUpa se ullikhita hai / " isake atirikta vividhatIrtha kalpa (13vIM zatI) aura tIrthamAlAyeM bhI jo ki 12vI 13vIM zatAbdI se lekara paravartI kAla meM paryApta rUpa se racI gayIM; tIrthoM kI mahattvapUrNa jAnakArI pradAna karatI jaina sAhitya meM tIrthayAtrA saMghoM ke nikAle jAne sambandhI vivaraNa bhI 13vIM zatI ke pazcAt racita aneka tIrthamAlAoM evaM abhilekhoM meM yatra-tatra mila jAte haiM, jinakI carcA Age kI gayI hai| haiM - tIrthayAtrA kA uddezya na kevala dharma-sAdhanA hai, balki isakA vyAvahArika uddezya bhI hai, jisakA saMketa nizIthacUrNi meM milatA hai| usameM kahA gayA hai ki jo eka grAma kA nivAsI ho jAtA hai aura anya grAma-nagaroM ko nahIM dekhatA vaha kUpamaMdUka hotA hai| isake viparIta jo bhramaNazIla hotA hai vaha aneka prakAra ke grAma-nagara, sanniveza, janapada, rAjadhAnI Adi meM vicaraNa kara vyavahAra kuzala ho jAtA hai tathA nadI, guhA, tAlAba, parvata Adi ko dekhakara cakSu-sukha ko bhI prApta karatA hai| sAtha hI tIrthaMkaroM kI kalyANaka-bhUmiyoM ko dekhakara darzana - vizuddhi bhI prApta karatA hai| punaH anya sAdhuoM ke samAgama kA bhI lAbha letA hai aura unakI samAcArI se bhI paricita ho jAtA hai| paraspara dAnAdi dvArA vividha prakAra ke ghRta, dadhi, gur3a, kSIra Adi nAnA vyaJjanoM kA rasa bhI le letA hai / 33 nizIthacUrNi ke uparyukta vivaraNa se yaha spaSTa hotA hai ki jainAcArya tIrthayAtrA kI AdhyAtmika mUlyavattA ke sAtha-sAtha usakI vyAvahArika upAdeyatA bhI svIkArate the| tIrthaviSayaka zvetAmbara jaina sAhitya tIrthaviSayaka sAhitya meM kucha kalyANaka bhUmiyoM ke ullekha samavAyAMga, jJAtA aura paryuSaNAkalpa meM haiN| kalyANaka bhUmiyoM ke atirikta anya tIrthakSetroM ke jo ullekha upalabdha hote haiM unameM zvetAmbaraparamparA meM sabase pahale mahAnizItha aura nizIthacUrNi meM hameM mathurA, uttarApakSa aura campA ke ullekha milate haiN| nizIthacUrNi, vyavahArabhASya, vyavahAracUrNi Adi meM bhI nAmollekha ke atirikta ina tIrthoM ke sandarbha meM vizeSa koI jAnakArI nahIM milatI; mAtra yaha batAyA gayA hai ki mathurA stUpoM ke lie uttarApatha dharmacakra ke lie aura campA jIvantasvAmI kI pratimA ke lie prasiddha ve tIrtha sambandhI viziSTa sAhitya meM tityogAliya prakIrNaka, sArAvalI prakIrNaka ke nAma mahattvapUrNa mAne jA sakate haiN| kintu titthogAliya prakIrNaka meM tIrthasthaloM kA vivaraNa na hokara ke sAdhu, sAdhvI, zrAvaka evaM zrAvikA rUpa caturvidha tIrtha kI vibhinna kAloM meM vibhinna tIrthaMkaroM dvArA jo sthApanA kI gaI, usake ullekha milate haiM, usameM jainasaMgharUpI tIrtha ke bhUta aura bhaviSya ke sambandha meM kucha sUcanAe~ 1 DGD[123] irarde Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - yatIndrasUri smArakagrantha - Adhunika sandarbha meM jaina dharma - ullekha hai / " sambhavataH samagra jaina tIrthoM kA nAmollekha karane vAlI upalabdha racanAoM meM yaha prAcInatama racanA hai / " yadyapi isameM dakSiNa ke una digambara jaina tIrthoM ke ullekha nahIM hai jo ki isa kAla meM astittvavAn the| isa racanA ke pazcAt hamAre sAmane tIrtha samabandhI vivaraNa dene vAlI dUsarI mahattvapUrNa evaM vistRta racanA vividhatIrthakalpa hai, isa grantha meM dakSiNa ke kucha digambara tIrthoM ko chor3akara parva, uttara, pazcima aura madhya bhArata ke lagabhaga sabhI tIrthoM kA vistRta evaM vyApaka varNana upalabdha hotA hai, yaha I0 san 1332 kI racanA hai| zvetAmbara-paramparA kI tIrtha. sambandhI racanAoM meM isakA atyanta mahattvapUrNa sthAna mAnA jA sakatA hai| isameM jo varNana upalabdha hai, usase aisA lagatA hai ki adhikAMza tIrthasthaloM kA ullekha kavi ne svayaM dekhakara kiyA hai| yaha kRti apabhraMza mizrita prAkRta aura saMskRta meM nirmita hai| isameM jina tIrthoM kA ullekha hai ve nimna haiM- zatruMjaya, raivatakagiri, stambhanatIrtha, ahicchatrA, arbuda (Abu ), azvAvabodha (bhar3auca), vaibhAragiri (rAjagiri), kauzAmbI, ayodhyA, apApA (pAyA) kalikuNDa, hastinApura, satyapura (sAcaura), aSTApada (kailAza), mithilA, ratnavAhapura, pratiSThAnapattana ( paiThana), kAmpilya, aNahilapura, pATana, zaMkhapura, nAsikyapura (nAsika), harikaMkhInagara, avaMtidezastha abhinandanadeva, campA, pATaliputra, zrAvastI, vArANasI, koTizilA, kokAvasati, DhiMpurI, aMtarikSapArzvanAtha, phalavarddhipArzvanAtha, (phalaudhI), AmarakuNDa, (hanamakoNDa AMdhrapradeza) Adi / isa prakIrNaka meM isa tIrtha para dAna, tapa, sAdhanA Adi ke vizeSaphala kI carcA huI hai| grantha ke anusAra puNDarIka tIrtha kI mahimA aura kathA atimukta nAmaka RSi ne nArada ko sunAyI, jise sunakara usane dIkSita hokara kevalajJAna aura siddhi ko prApta kiyA / kathAnusAra RSabhadeva ke pautra puNDarIka ke nirvANa ke kAraNa yaha tIrtha puNDarIkagiri ke nAma se pracalita huaa| isa tIrtha para nami, vinami Adi do karor3a kevalI siddha hue haiN| rAma, bharata Adi tathA paMcapANDavoM evaM pradyumna, zAmba Adi kRSNa ke putroM ke isI parvata se siddha hone kI kathA bhI pracalita hai| isa prakAra yaha prakIrNaka pazcima bhArata ke sarvavizruta jaina tIrtha kI mahimA kA varNana karane vAlA prathama grantha mAnA jA sakatA hai / zvetAmbara - paraMparA ke prAcIna Agamika sAhitya meM isake atirikta anya koI tIrtha sambandhI svatantra racanA hamArI jAnakArI meM nahIM hai / - isake pazcAt tIrtha sambandhI sAhitya meM prAcInatama jo racanA upalabdha hotI hai, vaha bappabhaTTisUri kI paramparA ke yazodevasUri ke gaccha ke siddhamanasUri kA sakalatIrthastotra hai / yaha racanA I0 san 1067 arthAt gyArahavIM zatAbdI ke uttarArdha kI hai| isa racanA meM sammetazikhara, zatruJjaya, Urjayanta, arbuda, cittaur3a, jAlapura (jAlaura) raNathambhaura, gopAlagiri (gvAliyara) mathurA, rAjagRha, campA, pAvA, ayodhyA, kAmpilya, bhaddilapura zaurIpura, aMgaiyA (aMgAdikA), kannauja, zrAvastI, vArANasI, rAjapura, kuNDanI, gajapura, talavAr3a, devarAu, khaMDila, DiNDUvAna (DiNDavAnA), narAna, ina graMthoM ke pazcAt zvetAmbara- paramparA meM aneka tIrthamAlAyeM evaM caityaparipATiyA~ likhI gaI jo ki tIrtha sambandhI sAhitya kI mahattvapUrNa aMga hai| ina tIrthamAlAoM aura caityaparipATiyoM kI saMkhyA zatAdhika hai| aura ye gyArahavIM zatAbdI se lekara satrahavIM aThAravIM zatAbdI taka nirmita hotI rahI haiN| ina tIrthamAlAoM tathA caityaparipATiyoM meM 1 kucha to aisI haiM jo kisI tIrtha viziSTa se hI sambandhita haiM aura kucha aisI haiM jo sabhI tIrthoM kA ullekha karatI hai| aitihAsika dRSTi se ina caitya paripATiyoM kA apanA mahattva hai, kyoMki ye apane-apane kAla meM jaina tIrthoM kI sthiti kA samyak vivaraNa prastuta kara detI haiN| ina caityaparipATiyoM meM na kevala tIrthakSetroM kA vivaraNa upalabdha hotA hai, apitu vahA~ kisa-kisa mandira meM kitanI pASANa aura dhAtu kI jina pratimAe~ rakhI gayI haiM, isakA bhI vivaraNa upalabdha ho jAtA hai| udAharaNa ke rUpa meM kaTukamati lAdhAzAha dvArA viracita suratacaityaparipATI meM yaha batAyA gayA hai ki isa nagara ke gopIpurA kSetra meM kula 75 jinamaMdira, 5 vizAla jina maMdira tathA 1325 jinabimba the / sampUrNa sUrata nagara meM 10 vizAla jinamandira, 235 derAsara (gRhacaitya), 3garbhagRha, 3978 jina pratimAe~ thiiN| isake atirikta siddhacakra, kamalacaumukha, paMcatIrthI, Da) jayapura (marudeza ) satyapura (sAcaura), guruvarAya, pazcima caubIsI Adi ko milAne para 10041 jinapratimAeM usa nagara meM thI. nI, dhArAprada vAyaNa, jalihara, nagara, kher3a, moDhera, anahillavAr3a aisA ullekha hai| yaha vivaraMga 1739 kA hai| isa para se hama anumAna ( caDAvalli), stambhanapura, kayaMvAsa, bharukaccha (saurASTra), kuMkana, kalikuNDa, kara sakate haiM ki ina racanAoM kA aitihAsika adhyayana ko dRSTi se mAnakher3a (dakSiNa bhArata) dhArA, ujjainI (mAlavA) Adi tIrthoM kA kitanA mahattva hai| sampUrNa caityaparipATiyoM athavA tIrthamAlAoM kA moramorem pr] pura (SaTTaudese) nAgapura ( nAgaura-sAmbharadeza), pallI, saNDera, nANaka, kAraNTa, bhinnamAla, (gurjara deza), Ahar3a (mevAr3a deza) upakesanagara ata kI gaI hai| usameM mahAvIra ke nirvANa ke bAda AgamoM kA viccheda kisa prakAra se hogA ? kauna kauna pramukha AcArya aura rAjA Adi hogeM, isake ullekha haiN| isa prakIrNaka meM zvetAmbara- paramparA ko amAnya aise Agama Adi ke uccheda ke ullekha bhI hai| yaha prakIrNaka mukhyataH mahArASTrI prAkRta meM upalabdha hotA hai, kintu isa para zaurasenI kA prabhAva bhI parilakSita hotA hai / isakA racanAkAla nizcita karanA to kaThina hai phira bhI yaha lagabhaga dasavIM zatAbdI ke pUrva kA honA cAhie, aisA anumAna kiyA jAtA hai / tI sambandhI vistRta vivaraNa kI dRSTi se Agamika aura prAkRta bhASA ke granthoM meM 'sArAvalI' ko mukhya mAnA jA sakatA hai| isameM mukhyarUpa se zatrujaya aparanAma puNDarIka nAma kaise par3A ? ye do bAteM mukhya rUpa se vivecita haiM aura isa sambandha meM kathA bhI dI gaI hai| yaha sampUrNa grantha lagabhaga 116 gAthAoM meM pUrNa huA hai| yadyapi yaha graMtha prAkRta bhASA meM likhA gayA hai, kintu bhASA para apabhraMza ke prabhAva ko dekhate hue ise paravartI hI mAnA jaayegaa| isakA kAla dazavIM zatAbdI ke lagabhaga hogA / sarda Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ullekha apane Apa meM eka svatantra zodha kA viSaya hai| ataH hama una sabakI carcA na karake mAtra unakI eka saMkSipta sUcI prastuta kara rahe haiM racanAtithi racanA sakalatIrthastotra aSTottarItIrthamAlA kalpapradIpa aparanAma vividhatIrthakalpa tIrthayAtrAstavana vi0saM014vIM zatI aSTottarItIrthamAlA tIrthamAlA pUrvadezIya caityaparipATI sammetazikhara tIrthamAlA zrI pArzvanAtha nAmamAlA tIrthamAlA tIrthamAlA zatruJjayatIrthaparipATI sUratacaityaparipATI tIrthamAlA sammetazikharatIrthamAlA giranAra tIrtha caityaparipATI pArzvanAtha caityaparipATI zAzvatatIrthamAlA jaisalameracetyaparipATI zatruJjayacaityaparipATI AdinAtha rAsa - yatIndrasUri smArakagrantha Adhunika sandarbha meM jaina dharma pArzvanAthasaMkhyAstavana racanAkAra siddhasenasUri mahendrasUri vi0saM01123 vi0saM0 1241 jinaprabhasUri vinayaprabha upAdhyAya vi0saM01389 muniprabhasUri meghakRta haMsasoma vi0saM0] 15vIM zatI vi0saM0 16vIM zatI vi0saM0 1565 vi0saM0 1717 meghavijaya upAdhyAya vi0saM01721 vijayasAgara zatruJjayatIrthayAtrArAsa vinIta kuzala kavilAvaNyasamaya zIlavijaya vi0saM0 1748 saubhAgyavijaya vi0saM0 1750 devacandra vi0saM0 1769 vi0saM0 1793 vi0saM0 1795 ghAlAsAha jJAnavimalasUri jayavijaya ratnasiMha sUriziSya munimahimA kalyANasAgara vAcanAcArya merukIrti jinasukhasUri kAvItIrthavarNana tIrtharAja caityaparipATIstavana sAdhucandrasUri pUrvadezacaityaparipATI jinavardhanasUri khemarAja maMDapAMcalacaityaparipATI ratnakuzala kavi dIpavijaya vi0saM0 1886 -- / bhagavatI ArAdhanA evaM mUlAcAra haiM kintu inameM tIrtha zabda kA tAtpa dharmatIrtha yA caturvidhasaMgha rUpI tIrtha se hI hai digambara- paramparA / meM tIrthakSetroM kA varNana karane vAle granthoM meM tiloyapaNNattI ko prAcInatama mAnA jA sakatA hai / tiloyapaNNattI meM mukhya rUpa se tIrthaGkaroM kI kalyANaka bhUmiyoM ke ullekha milate haiN| kintu isake atirikta u kSetra maMgala kI carcA karate hue pAvA, UrjayaMta aura campA ke nAmI kA ullekha kiyA gayA hai / isI prakAra tiloyapaNNattI meM rAjagRha kA paMcazailanagara ke rUpa meM ullekha huA hai aura usameM pAca zailo kA yathArtha aura vistRta vivecana bhI hai| samantabhadra ne svayambhustotra meM UrjayaMta kA vizeSa vivaraNa prastuta kiyA hai| digambara-paramparA meM isake pazcAt tIrthoM kA vivecana karane vAle granthoM ke rUpa meM dazabhaktipATha prasiddha haiN| inameM saMskRtanirvANabhakti aura prAkRtanirvANakANDa mahattvapUrNa haiN| sAmAnyatayA saMskRtanirvANabhakti ke kartA "pUjyapAda" aura prAkRtabhaktiyoM ke kartA "kuMdakuMda" ko mAnA jAtA hai| paMDita nAthUrAma jI premI ne ina nirvANabhaktiyoM ke sambandha meM itanA hI kahA hai ki, jaba taka ina donoM racanAoM ke racayitA kA nAma mAlUma na ho taba taka itanA hI kahA jA sakatA hai ki ye nizcaya hI AzAdhara se pahale kI (aba se lagabhaga 700 varSa pahale kI ) haiM / prAkRtabhakti meM narmadA nadI ke taTa para sthita siddhavarakUTa, bar3avAnI nagara ke dakSiNa bhAga meM cUlagiri tathA pAvAgiri Adi kA ullekha kiyA gayA hai kintu ye sabhI tIrthakSetra purAtAttvika dRSTi se navIM dasavIM se pUrva ke siddha nahIM hote haiN| isalie ina bhaktiyoM kA racanAkAla aura inheM jina AcAryoM se sambandhita kiyA jAtA hai vaha saMdigdha bana jAtA hai| nirvANakANDa meM aSTApada, campA, UrjayaMta, pAvA. sammedagiri, gajapaMtha, tArApura, pAvagiri, zatruJjaya, tuMgIgiri, savanagiri, siddhavarakUTa, cUlagiri, bar3avAnI, droNagiri, meDhagiri, kuMthugiri, koTazilA, risiMdagiri, nAgadraha maMgalapura, AzAramya, podanapura, hastinApura, vArANasI, mathurA, ahichatrA, jambUvana, argaladeza, pivaDakuMDalI, sirapura, holagiri, gommaTadeva Adi tIrthoM ke ullekha haiN| isa nirvANabhakti meM Aye hue cUlagiri, pAvagiri, gommaTadeva, sirapura Adi ke ullekha aise haiM, jo isa kRti ko paryApta paravartI siddha kara dete haiN| gommaTadeva (zravaNabelagolA) kI bAhubalI kI mUrti kA nirmANa I0 san 983 meM huaa| ataH yaha kRti usake pUrva kI nahIM mAnI jA sakatI aura isake kartA bhI kuMdakuMda nahIM mAne jA skte| kuNDapura, jRmbhikAmAma, vaibhAraparvata, pAvAnagara, kailAzaparvata, yaha sUcI 'prAcInatIrthamAlAsaMgraha' sampAdaka-vijayadharmasUrijI ke AdhAra UrjayaMta, pAvApura, sammedaparvata, zatruJjayaparvata, droNImata, sahyAcala para dI gaI hai| Adi / pA~cavIM se dazavIM zatAbdI ke bIca hue anya digambara AcAryoM kI kRtiyoM meM kuMdakuMda ke pazcAt pUjyapAda kA krama AtA hai| pUjyapAda ne nirvANabhakti meM nimna sthaloM kA ullekha kiyA hai raviSeNa ne 'padmacarita' meM nimna tIrthasthaloM kI carcA kI hai| kailAza parvata, sammedaparvata, vaMzagiri, megharava, ayodhyA, kAmpilya, digambara- paramparA kA tIrthaviSayaka sAhitya digambara - paramparA meM prAcInatama grantha kasAyapAhuDa, SaTkhaNDAgama, ratnapura, zrAvastI, campA, kAkandI, kauzAmbI, candrapurI, bhadrikA, mithilA, 125 m Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -yatIndrasUri smAraka grantha-samAja evaM saMskRti prakAza 2. vArANasI, siMhapura, hastinApura, rAjagRha, nirvANagiri Adi / se prakAzita / digambara paramparA kI tIrtha sambandhI zeSa pramukha tIrthavandanAoM kI 3. bhArata ke prAcIna jainatIrtha - DaoN. jagadIzacandra jaina, jaina saMskRti sUcI isa prakAra hai - saMzodhana maNDala, vArANasI-5 / racanA racanAkara samaya 4. bhArata ke digambara jaina-tIrtha, 1,2,3,4,5, (sacitra) zAsanacatusviMzikA madanakIrti 12vI-13vIM zatI __-zrI balabhadra jaina nirvANakANDa prakA0 bhAratavarSIya digambara jaina tIrtha kSetra kameTI, bambaI / tIrthavandanA 5. tIrthadarzana, bhAga 1 evaM 2 jIrAvalA pArzvanAthastavana udayakIrti prakAzaka-zrI mahAvIra jaina kalyANa saMgha, madrAsa 600007 pArzvanAthastotra padmanaMdi 14 vIM zatI isake atirikta pRthak-pRthak tIrthoM para bhI kaI mahattvapUrNa grantha mANikyasvAmIvinati zrutasAgara 15 vIM zatI upalabdha haiN| mAMgItuMgIgIta abhayacanda tIrthavandanA guNakIrti saMdarbha tIrthavandanA megharAja 1. (a) abhidhAnarAjendrakoSa, caturtha bhAga, pR0 2242 jambUdvIpajayamAlA tIrthajayamAlA (ba) sthAnAMga ttiikaa| sumatisAgara 16 vIM zatI jambUdvIpaprajJapti, 3/57,59,62 (sampA0-madhukara muni) jambUsvAmicarita rAjamalla 3. suyadhammatitthamaggo pAvayaNaM pavayaNaM ca egaTThA / sarvatIrtha vandanA jJAnasAgara 16vI-17vIM zatI sutta taMtaM gaMtho pADho satthaM pavayaNaM ca egaTThA / / zrIpurapArzvanAthavinatI lakSmaNa 17vIM zatI -vizeSAvazyaka bhASya, 1378 puSpAMjalijayamAlA somasena 4, ke te harae ? ke ya te santititthe ? tIrthajayamAlA jayasAgara kahiMsi NahAo va rayaM jahAsi ? tIrthavandanA cimaNA paMDita dhamme haraye baMbhe santititthe jinasena aNAvile attapasanalese / sarvatrailokyajinAlaya jayamAlA jahiMsi pahAo vimalo visuddho vizvabhUSaNa 17vIM zatI susIibhUo pajahAmi dosaM / / balibhadra aSTaka merucandra -uttarAdhyayanasUtra, 12/45-46 balibhadra aSTaka gaMgAdAsa dehAitArayaM jaM bajjhamalAvaNayaNAimettaM ca / muktAgiri jayamAlA dhanajI NegaMtANaccaMtiphalaM ca to davvatitthaM taM / / rAmaTeka chaMda makaraMda 17vIM-18vIM zatI iha tAraNAiphalayaMti NhANa-pANA-'vagAhaNaIhiM / padmAvatI stotra topakari 18vIM zatI bhavatArayaMti keI taM no jIvovaghAyAo / / SaTatIrtha vandanA devendrakIrti - - vizeSAvazyaka bhASya, 1028-1029 jinasAgara dehovagAri vA teNa titthamiha dAhanAsaNAIhiM / muktAgiri AratI rAghava 18vIM-19vIM zatI mahu-majja-masa-vessAdao vi to titthamAvannaM / / akRtrima caityAlayajayamAlA paM0 dilasukha 19vIM zatI - vahI, 1031 pArzvanAtha jayamAlA brahma harSa satyaM tIrthaM kSamA tIrthaM tIrthamindriyanigrahaH / tIrthavandanA kavIndrasevaka " sarvabhUtadayAtIrthaM sarvatrArjavameva ca / / noTa : ukta tAlikA DaoN0 vidyAdhara joharApurakara dvArA saMpAdita dAnaM tIrthaM damastIrthaM saMtoSastIrthamucyate / tIrthavandanasaMgraha ke AdhAra para prastuta kI gayI hai| brahmacarya paraM tIrthaM tIrthaM ca priyavAditA / / tIrthanAmapi tattIrtha vizuddhimanasaH parA / Adhunika kAla ke jaina tIrtha-viSayaka granthaH - zabdakalpadruma - 'tIrtha', pR0 626 / / 1- jaina tIrthono itihAsa (gujarAtI), muni zrI nyAyavijaya jI 8. bhAve titthaM saMgho suyavihiyaM tArao tahiM sAhU / - zrI cAritra smAraka granthamAlA, ahamadAbAda 1949 I0 nANAitiyaM taraNaM tariyavyaM bhavasamuddo yaM / / 2- jainatIrthasarvasaMgraha, bhAga-1, (khaNDa 1-2), bhAga-2 paM0 ambAlAla - vizeSAvazyaka bhASya, 1032 __ pI0 zAha, Ananda jI kalyANa jI kI per3hI, jhaverIvAr3a, ahamadAbAda 9. jaM nANa-daMsaNa-caritabhAvao tvivkkhbhaavaao| andidnironioniwariomadmidnidironidabrdatiniudwai-126drinkaridridroidnowndorivaridwardworridoland Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -yatIndrasUri smArakagrantha -Adhunika sandarbha meM jaina dharma - samAisu vA ya sudhi bhASaNayaNAI / bhava bhAvao ya tArei teNaM taM bhAvao titthaM // (ba) Avazyakaniyukti, 382-84 taha koha-loha-kammamayadAha-taNhA-malAvaNayaNAI / 23. jambUdvIpaprajJapti, 2 / 111 (lADanUM) egateNaccataM ca kuNai ya suddhiM bhavoghAo / 24. (a) jambUdvIpaprajJapti (jambuddIvapaNNatti), 2/114-22 dAhovasamAisu vA jatisu thiyamahava daMsagAIsu / (ba) Avazyakaniyukti, 45 to titya saMgho cciya ubhaya va visesaNavisessaM // (sa) samavAyAMga, 35/3 kohaggidAhasamaNAdao va te ceva jassa tiNNatthA / 25. aTThAvaya ujite gayaggapae dhammacakke ya / hoI tiyatya titthaM tamatthavado phalattho'yaM // pAsarahAvatanagaM camaruppAyaM ca vaMdAmi - vahI, 1033-1036 - AcArAMganiyukti, patra 18 10. nAma ThavaNA-titthaM, davatitthaM ceva bhAvatityaM ca / 26. nizIthacUrNi, bhAga 3, pR0 24 * abhidhAnarAjendrakoSa, caturtha bhAga, pR0 2242 27. uttarAvahe dhammacakkaM, mahura e devaNimmiya thUbho kosalAe va 11. 'paratitthiyA'- sUtrakRtAMga, 1 / 6 / 1 / / jiyaMtapaDimA, titthakarANa vA jnmbhuumiio| 12. evaM vutte, annataro rAjAmacco rAjAnaM mAgadhaM ajAtasattuM vedehiputtaM -nizIthacUrNi, bhAga 3, pR0 79 etadavoca-'ayaM, deva, pUraNo kassapo saGkI ceva gaNI ca gaNAcariyo 28. vahI, bhAga 3.10 24 ca, nAto, yasassI, titthakaro, sAdhusammato bahujanassa, 29. nissakaDamanissakaDe ceie savvahiM thuI tinni / velaMba ceiANi rattannU, cirapabbajito, addhagato vyoanupptto| va nAuM rakkikkika Avavi,' 'aTThamIcaudasI suMceiya savavANi - dIghanikAya (sAmaJaphalasuttaM), 212 sAhuNo savve vandeyavyA niyamA avasesa-tihIsu jahasatti // ' 13. sarvApadAmamtakaraM nirantaM sauMdarya tIrthamidaM tavaiva / / eesu aTThamImAdIsu ceiyAI sAhuNo vA je aNaNAe vasahIe ___ - yuktyanuzAsana, 61 ThiAte na vaMdaMti mAsa lahu / / 14. ahava suhottArUttAraNAi davve caubvihaM titthaM / -vyavahAracUrNi-uddhRta jainatIrthono itihAsa, bhUmikA, pR0 50 evaM ciya bhAvammivi tatthAimayaM sarakkhANaM / / 30. jahannayA goyamA te sAhuNo ta AyariyaM bhaNaMti jahA-NaM jai bhayavaM -vizeSAvazyaka bhASya, 1040-41 tame ANAvehi tANaM amhehiM titthayattaM kari (2) yA caMdappahasAmiyaM (bhASyakAra ne isa sUtra kI vyAkhyA meM cAra prakAra ke tIrthoM kA vaMdi (3) yA dhammacakkaM gaMtUNamAgacchAmo / / ullekha kiyA hai|) -mahAnizItha, uddhRta, vahI, pR0 10 15. tityaM bhaMte titya titthagare titya ? goyamA ! arahA tAva NiyamA 31. zrI paMcAzaka prakaraNam- haribhadrasUri, jinayAtrA paMcAzaka pR0 titthagare, tithaM puNa cAuvyaNAiNe samaNasaMghe / taM jahA-samaNA, 248-63 abhayadevasUri kI TIkA sahita-prakAzaka-RSabhadeva samaNIo, sAvayA, sAviyAo ya / / kezarImala zve. saMsthA, ratalAma) -bhagavatIsUtra, zataka 20, udde08, 32. paiNNayasuttAI-sArAvalI paiNNayaM, pR0 350-60 bambaI 16. 'bayasaMmattavisuddhe paMcediyasaMjade nniraavekkho| 400036 pahAe u muNI titthedikkhAsikkhA suNhANeNa // ' 33. ahAva - tassa bhAvaM NAUNa bhaNejjA-'so vatthanvo egagAmaNivAsI __- bodhapAhuDa, mU0 26-27 kUvamaMDukko iva Na gAmaNagarAdI pecchati / amhe puNa aNiyatavAsI, 17. bahI, TIkA 26 / 11 / 21 tuma pi amhehiM samANaM hiMDato NANAvidha-gAma-garAgara 18. sudhammo ettha puNa tityaM / mUlAcAra, 557 sannivesarAyahANiM jANavade ya pecchaMto abhidhANakusalo bhavissasi, 19. 'tajjagatprasiddhaM nizcayatIrthaprAptikAraNaM tahA sara vAbi-vappiNi-Nadi-kUva-taDAga-kANaNujjANa kaMdaramuktamunipAdaspRSTa tIrthaurjayantazatrujayalATadezapAvAgiri-1- vahI, dari-kuhara-pavvate ya NANAviha-rukkhasobhie pecchaMto cakkhusuhaM 20. duvihaM ca ho tityaM NAdabya davyabhAvasaMjuttaM / pAvihisi, titthakarANa ya tilogapUiyANa jammaNa-NikkhaNaedesi doNhaM pi ya patteya parUvaNA hodi // vihAra-kevaluppAda-nivvANabhUmIo ya pecchaMto daMsaNasuddhiM kAhisi -mUlAcAra, 560 'tahA aNNoNNa sAhusamAgameNa ya sAmAyArikusalo bhavissasi, 21. se bhikkhu vA bhikkhu vA ..... thUbha mahesu vA, cetiya mahesu vA savvApubve ya caie vaMdaMto bohilAbhaM nijjittehisi, aNNoNNataDAga mahesu vA, daha mahesu vA gaI mahesu vA saramahesu vA .... suya-dANAbhigamasaDesu saMjamAviruddha vividha- vaMjaNovaveyamaNyaM No pddigaahejjaa| ghaya-gula-dadhi-kSIramAdiyaM ca vigativaribhogaM pAvihisi // 2716 / - AcAroga, 211 / 2 / 24 (lADanUM) -nizIthacUrNi, bhAga 3, pR0 24, prakAzaka-sanmatijJAnapITha, 22. (a) samavAyAMga, prakIrNaka samavAya, 225/1 AgarA Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -yatIndrasUrismArakagrantha -Adhunika sandarbha meM jaina dharma - 34. sammeyasela-settuJja-ujjite abbuyaMmi cittauDe / jAlaure raNathaMbhe gopAlagirimi vaMdAmi // 19 // siripAsanAhasahiyaM rammaM sirinimmayaM mahAthUbhaM / kAlikAle vi suyitthaM mahurAnayarIu (e) vaMdAmi / / 20 / / rAyagiha-campa-pAvA-aujjha-kaMpillaTThaNapuresu / bhaddilapuri-sorIyapuri-aGgaiyA-kannaujjesu // 21 // sAvatthi-duggAmAisu vANArasIpamuhapuvvadesaMmi / kammaga-sirohamAisu bhayANadesaMmi vaMdAmi // 22 // rAjaura-kuNDaNIsu ya vaMde gajjaura paMca ya sayAI / talavADa devarAu ruuttadesaMmi vaMdAmi // 23 // khaMDila-DiMDUANaya narANa-harasaura khaTTaUdese / nAgauramuvvidaMtisu saMbharidesaMmi vedemi / / 24 / / pallI saMDeraya-nANaesu koriTa-bhinnamAllelesu / vaMde gujjaradese AhADAIsu mevADe / / 25 / / uvaesa-kirADamae vi jayapurAIsu marumi vaMdAmi / saccaura-guDAyasu pacchimadesaMmi vaMdAmi // 26 // thaaraauddy-vaaydd-jaaliihr-ngr-khedd-moddhere| aNahillavADanayare vaDDAvallIyaM baMbhANe // 27 / / nihayakalikAlamahiyaM sAyasataM sayalavAithaMbhaNae / thaMbhaNapure kayavAsaM pAsaM vaMdAmi bhattIe / / 28 / / kacche bharuyacchaMmi ya soraTTha-marahaTTha-kuMkaNa-thalIsu / kalikuNDa-mANakheDe dakSi (kkhi) NadesaMmi vaMdAmi / / 29 / / dhArA-ujjeNIsu ya mAlavadesaMmi vaMdAmi / vaMdAmi maNuyavihie jiNabhavaNe savvadesesu // 30 // bharahayi (mmi) maNuyavihiyA mahiyA mohArimahiyamAhappA / sirisiddhaseNasUrIhiM saMthuyA sivasuhaM deMtu // 31 // Discriptive Catalogue of Mss in the Jaina Bhandars at Pattan-G.O.S. 73, Baroda, 1937, p.56 35. tiloyapatti, 1/21-24 ___aroraniwariwariomosomiamiraramodrowonorariridro[128GoAiridirowonwardoodwiridrbrowirdriraniramidar