Jain Dharm Prakash 1944 Pustak 060 Ank 12

Author(s): Jain Dharm Prasarak Sabha
Publisher: Jain Dharm Prasarak Sabha
Catalog link: https://jainqq.org/explore/533714/1

Page #1

-
-
-
मोक्षार्थिना प्रत्यहं ज्ञानवृद्धिः कार्या ।
VELENE
DRIGUEURSE
- -
-
-
-
|IRSTITUTE REFT ITT IT UR
જૈન ધર્મ પ્રકાશ
-
-
-
નજર મારા કરવાના
-
-
પુસ્તક ૬૦ મું
, ૪
અંક ૧૨ મો
-
- -
જ
છે
.
રક
#lી
-
ISધáખરા નક્ષ, વીર સંવત ૨૪૭૦ વિક્રમ સંવત ૨૦૦૦
-
-
LELLULUS
-
-
-
URRENT
-
SUSTEVE
-
UCUCULUS રંગ છે તે રાણી પELLEGE
આશ્વિન
પ્રગટકર્તા– શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા :
-
- -
-
- ભાવનગ૨.
:
=
uિluTUrdu
=
UGURUPURUESTITUTE
-
-
-
LELUE A
-
વ

Page #2

શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ બડ ારગામ માટે બાર અંક ને લેટના પોરટેજ સાથે વાર્ષિક લવાજમ રૂા. ૧-૧૨-૦
} આશ્વિન * {લ
પુસ્તક ૬૦ શું ? ' અંક ૧૨ સે.
વીરે સ’. ૨૪૭૦ વિક્રમ સં. ૨૦૦૦
૧. આધ્યાત્મિક પદ ? ૨. પરમાત્મ-પ૨ીશી–અનુવાદ ... ૩. વિદાય-વાણી.. , ...
:.. ( સુનિ શ્રી ચવિજયજી ) ૩૫૩ ... (કવિ બાલચંદ હીરાચંદ ) ૩૫૪ (મુનીમ હરિલાલ કીકાભાઈ મહેતા ) ૩પ૬
૫. પ્રસિંધુ: ૧૩ ' ' ... ... ... ( આ. શ્રી વિજયપારિજી ) ૩પ૭ ૬. વ્યવહાર કૌશલય ૨ : ૨૧–૧૮. ... ... ... ( મૌતિક ) ૩૬૧ ૭. ઝરણાંના પ્રકાર ... ... ... ... .. ( કુંવરજી ) ૩૬૩ ૮. બુદ્ધિ: કનુસારિણી .. ... . . . કુંવરજી ) ૩૬૪ ૯. પ્રશ્નોત્તર .. (પ્રશ્નકાર-ઉત્તમલાલ ભીખાચંદ-પુના કમ્પ) (કુંવરજી) ૩૬૫. ૧૦. . . , ' . ( , , એન. એમ. શાહ) : . (કુંવરજી ) ૩૬૭ ૧૧. શ્રી આનંદઘનજીનું દિવ્ય જિનમાર્ગદર્શન : ૮ - - -
'- (. ભગવાનદાસ મનસુંખલાલ મહેતા M. B, B. S.) ૩૬૯ ૧૨. બાર ક્ષમાશ્રમણ : ૩ ( પ્રઃ હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા એમ. એ.) ૩૭૩ ૧૩. માર્ગાનુસારીનું પ્રથમ લક્ષણ: ન્યાયસં પંન્નવિભવ (મુનિશ્રી પુણ્યવિજયજી ) ૩૮૦ ૧૪. પુસ્તકની પહોંચ ... ... .. ... .. ('કુંવરજી ) ૩૮૪ ૧૫. ભૂલને સુધારે
•. .... ટાઈટલ પેજ ૩.
નવા સભાસદે ' ૧. પારેખ ચુનીલાલ દુલમજી
ભાવનગર - નવે પેટૂન ૨. પારેખ ત્રિભૂવનદાસ દુલહ9 . * *
લાઇફ મેમ્બર ૩. લેત વિનયચંદ જગજીવનદાસ , , , ૪. શા. ડુંગરશી કાનજી ૫. શા. રતિલાલ દુલભદાસ, ૬. શાહ મેહનલાલ મનજી . : “ ભાવનગર
વાર્ષિક મેમ્બર ( વિ. સં. ર૦૦૧, કાર્તિક માસ, દિન ર૬, બુધથી બુધ, શુદિ ૧૦ ને ક્ષય. શુદિ ૧ બુધ-નવું વર્ષ બે, વિક્રમ સં. ૨૦૦૧, વીર સંવત ૨૪૭૧, ગૌતમસ્વામી કેવળજ્ઞાને. 'શુદિ ૫ રવિ-જ્ઞાનપંચમી. શુદિ ૬ સેમ-અઢાઈનો પ્રારંભ. શુદિ ૧૪ સેમ-ચૌમાસી ચૌદશ, શુદિ ૧૫મંગળ-સિદ્ધાચળ યાત્રા. વદિ ૩ શુક્ર-રોહિણી. .

Page #3

*
सम्यगदर्शन
ને
& Ex
//
તારી બારી
/
[
9
-
-
-
6) પુસ્તક ૬૦ મું
- પુસ્તક ૬૦ મું
અંક ૧૨ મે
આજે
છે,
તે વીર સં. ૨૪૭૦
તે વિ.સં. ૨૦૦૦
આધ્યાત્મિક પદ
( મળ્યું , ના મળ્યું તો શું છે એ દેશી ) મળ્યું છે, ના મળ્યું તે શું ? જગતમાં કોઈનું નહિ કેઇ.
મળ્યું છે. ટેક. આવ્યા જાવું એકલા રે, ફેગટ પ્રીત સગાઈ, મળ્યું મૂકવું જીવડા રે, ફેગટ કુલે ફુલાઈ. મળ્યું છે. ૧ રાજા રંક, રંક રાજા, કીધા કદીય ન થાય; વાવે બીજ પણ નવિ ફળતા, કારણ એક ગણાય. મળ્યું છે. ૨ સ્ત્રી પરિગ સુખદ લાગે, વિષદુ:ખદ અતિ થા; ફલ વિપરાતા શાની દેખે. અદષ્ટ કારણ ચાગે. એવું એ. ૩ Bચિત્ જનને સ્ત્રીનાં ભાગે, રોગેટ્સવ પણ થાવે; વિભક્ષણમાં રોગની હાનિ, હેતુ વિચાર વિચારી. મળ્યું એ. સાધન તુલ્ય પણ વિષમતા, ફલમાં કારણુ યોગે, માતા પિતા એક જ સરિખા, પણ! સુતમાં રંગ લે. મળ્યું એ. એ વિષમતા ફેણ કારણથી, તે વિચાર વિચારી; દઈ કારણુમાં વિરોધ જાણી, રામદેખ લેજે સ્વીકારી. મળ્યું છે. ૬ એવું મળવું એ કારણથી, માટે સમચિત્ત ધારી; થાવું પદ આતમ અવિનાશી, રુચક રમે રંગ લાવી. મળ્યું એ 9.
–મુનિરાજશ્રી સંચવિજયજી

Page #4

મ
ર
-
મ
-
-
-
-
0
उपाध्याय श्रीयशोविजयविरचिता परमात्मपंचविंशतिका
~ [ અનુવાદ ] (ઈ . પરમાતમ પચ્ચીશી
(ઉપજાતિવૃત્ત ) જ્યોતિ સ્વરૂપે પરમાત્મ રૂપ, નિરંજને જે પરમેષ્ટિ ભૂપ; સનાતની જે જ શંભુ ને છે, પ્રભુ સદા તે જયવંત હેજો. ૧ વિજ્ઞાન આનંદ શુભ વરૂપે, જિહાં અધિકાન જ બ્રહ્મ; સ્વભાવથી શુદ્ધ સ્વરૂપ બુદ્ધ, નમો નમો તેહ જિનંદ્ર શુદ્ધ. ૨ અજ્ઞાનના જેહુ ઉપદ્રલે છે, વિકાર તે સર્વ શમી ગયા છે; વ્યક્તિત્વથી મોક્ષ વિશે કહે છે, શક્તિ સ્વરૂપે જગમાં વસે છે. ૩ વાચા જિહાં થાય અપૂર્ણ અ૮૫, ગતિ ન ચાલે મનનીય સ્વય; તે જાણવો સ્વાનુભવે જિદ્ર, ખરા સ્વરૂપે પરમાત્મ ઈંદ્ર. ૪
પશે ન જાણે નહિ વળું ગંધ, સ્પશે ન જેને રસ અ૫ મંદ ચિન્મીત્ર જે શુદ્ધ ગુણે ગુણાઢય, ગાવો પ્રભુના પરમાત્મ ગીત. ૫ જે માધુરી વર્ણવવી અશક્ય, એવા પ્રભુના ગુણ છે અનૂપ; એવા” કહી વર્ણવવા અશકય, એવા નથી કેમ કહું ન શક્ય. ૬ જે બુદ્ધ વા કેશવ શંભુ બ્રહ્મ, જિનેશ વા નામ કહો અચંભ; તું એ જ છે દેવ વિભિન્ન નામે, ન અર્થથી ભિન્ન સ્વરૂપ જાણે. ૭ ન જુદા ભિન્ન સ્વરૂપ જાણે, સમર્થ શું તે વિભુ જાણવાને ? સમુદ્રના ચંચલ જે તરંગો, શચી જતા સાગરમાં જ વા. ૮ ન જણાવી ચલ શ૦ બોધ, પ્રભુતા દાખવતાં સ્વરૂપ, ન રાત્ય પણે અનુભૂતિ અપ, પ્રભુતાણું રૂપ જ નિર્વિકઃ૫. ૯ શાસ્ત્રોત ક્ષીર ચખાડવાને, સ્વકપના પાત્ર અનેક જાણે, પરંતુ જિલ્લાકી ચાખવાને, કોઈક જણે વિરલા ગુણોન, ૧૦ જિતેંદ્રિએ તે નિજ ક્રોધ જીતે, દરે નિજાભ જ શુભાશયી તે; cણે ર તે પરમાત્મા રૂપ, ભલે ગમે તે લઈ ભિન્ન માર્ગ, ૧૧
સુક્ષુ જે તે પ્રભુ સેવકો છે, તેમાં ન દે કદિએ રહ્યા છે; નજીક વા દૂર ન ભેદ તેમાં, સર્વે ખરા સેવક શ્રી પ્રભુના. ૧૨
સ્ટ ( ૩૫૪ )«c

Page #5

ને
સુજ્ઞાનમાર્ગે નહિ જેહ ચાલે, જે આદરી નામ જ માત્ર બોલે; તેણે ન દીઠું પરમાત્મ રૂપ, ધૂકે ન દેખે સવિતા સ્વરૂપ. ૧૩ શાસ્ત્રોતણું જે પણ અનેક, ફળે પ્રભુ જ્ઞાનથકી વિવેક તે એક ભકિત કરવા સુયોગ્ય, નિરંજન પ્રાપ્ત પરાત્મ પૂજ્ય. ૧૪ ન અંતરાયોન અસત્ય જેમાં, રતિ ન હા અરતિ ન જેમાં ન ભીતિ વા જ્યાં ન વસે જુગુપ્સા, હો પ્રભુ તેહ શરણ્ય વાંછા. ૧૫ ન શાક જેને નહિ કામ લેશ, નાજ્ઞાન જેમાં વિરતિ અશેષ નિદ્રા નહીં જ્યાં લવ સુપ્રસન્ન, હે પ્રભુ તેહ શરણ્ય માન્ય. ૧૬ જે રાગ ને દેવ જગપ્રસિદ્ધ, હયા જિને ભીતિકર પ્રસિદ્ધ સ્વપ્ન અને જાગૃતિમાં પ્રમાણ, હેજો પ્રભુ તેહ શરણ્ય માન્ય. ૧૭ ભાવ થતાં જે ઉપાધિભેદે, તે મૃત્યુ ને જન્મ ભવાંત રોધે; તેના નિરાધે પ્રગટે સ્વરૂપ, તે જાણવું ખાસ જિનંદ્ર રૂપ. ૧૮ એવું નથી' એમ કહી વદે છે, સિદ્ધાંત ભાખી જનમાં રહે છે; પરંતુ નિવોચ્ચ પ્રભુ સ્વરૂપ, અશકય છે વર્ણવવું સ્વરૂપ. ૧૯ ગ્રામીણ જાણે સુખ પૂરના જે, અશક્ત તે વર્ણવવી હતા જે; ન સિદ્ધ સખે ઉપમા અભાવે, જ્ઞાની નથી વર્ણવતા સ્વભાવે. ૨૦ ભેગા કરી સખ્ય સુરાસુરના, અત્યપ ભાગે નહિ તુલ્ય જેના એવા સુખો સિદ્ધતણું કહ્યાં છે, જે મુક્તિમાં નિત્ય અનુભવે છે. ૨૧ ન દેહ જ્યાં દર્શન જ્ઞાન નિત્ય, સદાપગી પ્રભુ નિત્ય સત્ય ને રોગ પીડા પરમાત્મ રૂપ, એવું ભલું સિદ્ધતણું સ્વરૂપ. ૨૨ લકાગ્રભાગે શિખરે વસે છે, સ્વભાવમાં જે રમમાણ સાથે ભવપ્રપંચો થકી મુક્ત જેમાં, સિદ્ધો અનંતી અવગાહનામાં. ર૩ ચાને રહે છે ભમરીતણું છે, તે ઇલિકા તો ભમરી બને છે; , ધરી સદા શ્રી પરમાત્મ ધ્યાન, નરો થતાં તે પરમાત્મ માન. ૨૪ એવા સમાધિયુત જેહ ધ્યાવે, જિનેને ભાવથકી સ્વભાવે; સ્વાનંદ તે મેળવતા યશેને, શ્રી તેહની છે જયનાદ જેને ૨૫
પૃથ્વીવૃત્ત યશવિજય જેહ છે અતુલ બુદ્ધિના સાગર; અશેષ ગુણ સંકુલા યશગિરા શ્રુતિ-સાગર; કરી ચરણ સેવના નમન બધ બાલચિત, અપૂર્ણ જેને કારણે સ્તવનરૂપ બાલાદિત.
કવિ બાલચંદ હિરાચંદ-માલેગામ
ક્ષ
મક

Page #6

છG
on-
૬
વિદાય-વાણી
, @
-~-Sea૬૦૦ews મારા મરણ સમે સહુ સ્નેહી સગાંસંબંધી રડશો નહીં, નેહ બંધને શોકાતુર થઈ અશુપાત કેઈ કરશો નહીં; સ્ત્રી જન શાણું વ્યાકુળ થઈને કેઈ કૂટાકુટ કરશે નહીં, પ્રિ સ્વામીના નામ વિના બીજું કશું ઉચશે નહીં. ૧ દારા સુત સુતાદિ સેવે હૈયામાં હરખડશો નહીં, સંભારી અંતરના પ્રેમી હૃદયફાટ કઈ રડશે નહીં, પ્રેમી પત્ની વિરહ વ્યથાએ અંતરમાં અકળાશે નહીં, પ્રભુના શુદ્ધ જીવનમાં આપણું મળશું મન મુંઝાશે નહીં. ૨. જન્મે તેને વહેલું મોડું કરવાનું રોકાશે નહીં, ભાવિ ભાવે લેખ લખેલા અટકાવ્યા અટકાશે નહીં; સંસ્કારે સહુ સાથે સંબંધી હળેમળે વિખરાયે ભાઈ, પરિવર્તનશીલ જગના જીવન પળપળમાં પલટાયે ભાઈ. ૩ મરે જીવે કેણ જગમાં જનમી તત્ત્વથકી વિચારો ભાઈ, જડ તત્ત્વોના દેહથકી છે દેહી આતમા ન્યારો ભાઈ; જડથી સદા વિજાતિ જીવ છે અખંડ ને અવિનાશી ભાઈ, સર્વાત્માને અંશ આતમા અક્ષર પદને વાસી ભાઈ, ૪ જડ તત્ત્વોના દેહભાવમાં મોહ મમત કઈ કરશે નહીં, હુંપદની અંધારી બાંધી લખ ચોરાશી કરશે નહીં; સદગુરુ શરણે સમજી સારું કર્મબંધ તે કરશો નહીં, દેહ આતમાં જુદા જાણી મરણુથકી કોઈ ડરશે નહીં. ૫. વિદાય માગું હવે સર્વની પ્રભુ જીવનમાં જોવા ભાઈ, અક્ષરપદને પામી પૂરણ બ્રહ્મ-રસભેગી થાવા ભાઈ; . વિદાય વાણી દા હરિની જેના ઉર ઉતારશે ભાઈ, તે જીવને સદ્ગુરુ કૃપાએ સહેજે શિવપદ મળશે ભાઈ. ૬
હરિલાલ કીકાભાઈ મહેતા-પાલીતાણા
ગાંડી માથે બેડું, વાનર કેટે હાર; નાણું જુગારી હાથમાં, જાતા કેટલી વાર. રાખી ઘરેણું રોકડું, આપે નાણું જે; સો મણકેરે ગાડલે, સુખે સૂવે તેહ,

Page #7

શ્રી પ્રશ્નસિંધુ છે
(૧૩)-ઝઈદ છે રચયિતા –આ. શ્રી વિજયપધસૂરિ
( અનુસંધાન પ્ર૪ ૩૨૯) ૧૬૯ પ્રશ્ન-કુણુ વાસુદેવના મોટાભાઈ બલભદ્રજી કેટલા ભો કરી મેક્ષે જશે?
ઉત્તર ૧--ચંદ્ર નામને કણબી, ૨-રાજલલિત નામે વણિકપુત્ર, ૩- રત્નાગદ નામે દેવ, ૪-બલભદ્ર નામે બલદેવ, -બ્રહ્મ દેવલેકે દેવ, ૬-નરભવ કરી શ્રી અમમ તીર્થમાં મેક્ષે જશે. આ રીતે શ્રી બલભદ્રજીના છ ભી શ્રી અમસ્વામી ચરિત્રમાં જણાવ્યા છે.
૧૭૦ પ્રશ્ન-કૃષ્ણ વાસુદેવને ત્રણ ખંડ પૃથ્વી સાધતા કેટલા વર્ષો લાગ્યા ?,
ઉત્તર-કૃષ્ણ વાસુદેવે આઠ વર્ષમાં ત્રણ ખંડ પૃથ્વી સાધી ત્યારે તે વાસુદેવ થયા. કહ્યું છે કે “ સધાઈવિવાદમદાપર્વ ' એટલે કુણુવાસુદેવ જન્મથી, બોત્તેર વર્ષ વીત્યા બાદ તેત્તેર વર્ષની ઉંમરે દિગ્વિજય કરવા નિકળ્યા. આઠ વર્ષમાં ત્રણ ખંડ પૃથ્વી સાધી, એકયાસીમાં વર્ષની શરૂઆતમાં વાસુદેવપણું પામ્યા. '૧૭૧ પ્રશ્ન-કૃષ્ણ વાસુદેવ કુમારપણામાં કેટલા વર્ષ રહ્યા ?
ઉત્તર--કૃષ્ણ વાસુદેવ ૧૬ વર્ષ સુધી કુમારપણામાં રહ્યા. કહ્યું છે કે-“ૌમારે ૪િ ચ0 પોકરાવમા: ”
૧૭ર પ્રન-કૃષ્ણ વાસુદેવે મંડલિક રાજાપણું કેટલા વર્ષો સુધી જોગવ્યું?
ઉત્તર–કૃષ્ણ વાસુદેવે મંડલિક રાજાપણું છપ્પન્ન વર્ષો સુધી જોગવ્યું. કહ્યું છે કે-સરખogrઢ વવશરzuffer |
૧૭૩ અન-કૃષ્ણ વાસુદેવે વાસુદેવપણે કેટલા વર્ષો સુધી ભગવ્યું ?
ઉત્તર–કૃષ્ણ વાસુદેવે ૯૨૦ વર્ષો સુધી વાસુદેવપણું ભગવ્યું. કહ્યું છે કેઘnfriમામા નવાતર્વિરાગદ્ધવત્રશ્ચિય મો”—એટલે અર્ધચકી એ વાસુદેવનું બીજું નામ છે તે સાર્થક છે; કારણ કે ચવતી કરતાં અધી જીદ્ધિના માલિક વાસુદેવ હોય છે. આવી અર્ધચક્રીપણાની (વાસુદેવપણાની) સાહેબી ભેગવવામાં કૃષ્ણવાસુદેવને ૯૨૦ વર્ષો વીત્યા.
૧૭૪ પ્રશ્ન–કૃષ્ણ વાસુદેવનું સંપૂર્ણ આયુષ્ય કેટલું હતું ?
ઉત્તર-કુણુ વાસુદેવ પાછલા ભાવમાં હેમાંગદ નામના દેવ હતા. જ્યારે પિતાનું આયુષ્ય છ મહિના બાકી રહ્યું ત્યારે તેમણે ૧૦૦૦ વર્ષ પ્રમાણ મનુષ્પાયુષ્ય બાંધ્યું. દેવાયુષ્ય પૂર્ણ થયા બાદ મનુષ્પાયુષ્યનો ઉદય થયો ત્યારે વસુદેવ પિતા ને દેવકી માતાના પુત્રપણે ઉત્પન્ન થયા. તે ૧૬ વર્ષ સુધી કુમાર
ઝમ ૩૫૭)

Page #8

૩૫૮
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાર
[ આસ
પણુમાં, પ૬ વર્ષ સુધી મંડલિક રાજાપણામાં રહ્યા, ૮ વર્ષ દિગ્વિજ્યમાં ગયા. ૯૨૦ વર્ષ સુધી વાસુદેવપણું ભગવ્યું. આ રીતે ૧૬૫ +૮૨૦=૧૦૦૦ વર્ષનું આયુષ્ય કૃષ્ણ વાસુદેવનું જાણવું. કહ્યું છે કે મારે વિ૮ વર પોરાણમr: सन्मण्डलित्वे पुनः षट्पञ्चाशदथाष्टदिग्विजयमहापर्वण्यतीयुः सुखम् ॥ वर्षाणामगमत्तथा नवशतीविंशार्द्धचक्रिश्रियो भोगे तस्य जनार्दनस्य चरितं कस्येहनाશ્ચર્યા ૮૭ | અમમ ચરિત્રના ૧૯૦ શ્લોક પ્રમાણુવાળા ચદમાં સર્ગમાં આ બીના વિસ્તારથી જણાવી છે.
૧૭૫ -વાસુદેવના સાત રત્ન ક્યા ક્યા ?
ઉત્તર–૧ વનમાલા, ૨ મણિ, ૩ ખર્ક (તલવાર), ૪ શંખ, ૫ ચક્ર, ૬ ધનુષ્ય અને ૭ ગદા. આ સાત રત્નો કૃષ્ણ વાસુદેવને પણ હતા. અમમ ચરિત્રમાં દશમાં સર્ગમાં કહ્યું છે કે- વનમાલ્ટા મળઃ ત્રણ શશ્ચન્ન ધનુર્મા રામૂવન્નિતિ રત્નાન, સન્ન તાદ્વૈત્ર | ૨૬ ”
૧૭૬ પ્રશ્ન–કૃષ્ણવાસુદેવે કેટશિલા સ્વશરીરના ક્યા ભાગ સુધી ઉપાડી ?
ઉત્તર–કૃષ્ણ વાસુદેવે જમીનથી ઊંચે ચાર આંગળ સુધી કેટશિલા ઉપાડી. તે વધારે ઊંચી કરી શક્યા નહિ, કારણ અવસર્પિણી કાળમાં અનુક્રમે વાસુદે ઓછા ઓછા બળવાળા થાય છે. કૃષ્ણ છેલ્લા નવમાં વાસુદેવ થયા છે.
૧૭૭ પ્રશ્ન-નવે વાસુદેવોએ કેટશિલા પિતાના શરીરના ક્યા ક્યા ભાગ સુધી ઊંચી કરી ( ઉપાડી )
ઉત્તર–૧. પહેલા વાસુદેવે તે કેટીશિલાને જમીનથી ઉપાડી પિતાના મસ્તકની ઉપર છત્રની માફક રાખી, ૨. બીજા વાસુદેવે મસ્તકના ભાગ સુધી કેટીશિલા ઊંચી કરી, ૩. ત્રીજા વાસુદેવે ગળા સુધી, ૪. ચેથા વાસુદેવે ભુજાના મધ્ય ભાગ સુધી, ૫. પાંચમાં વાસુદેવે હૃદય સુધી, ૬. છઠ્ઠા વાસુદેવે કટી સુધી (કેડ સુધી), ૭. સાતમાં વાસુદેવે સાથળ સુધી, ૮. આઠમા વાસુદેવે ઢીંચણ સુધી અને ૯ નવમાં વાસુદેવે જમીનથી ચાર આંગળ અદ્ધર કેટીશિલા ઉપાડી. આ રીતે કેટીશિલા ઉપાડવામાં હીનતા થવાનું કારણ અવસર્પિણી કાળનો જ પ્રભાવ કહી શકાય. અવસર્પિણી કાળમાં બેલ વગેરે દિનપ્રતિદિન ઘટતાં જાય છે. અમમચરિત્રના દશમાં સર્ગમાં કહ્યું છે કે “તાં છત્રવધાવા દ્દમો દ્રિતીય I गले तृतीयस्तुर्योऽपि दोर्मध्ये हृदि पंचमः ॥ ४०३॥ कटयां षष्ठः सप्तमस्तु निजयोर्जानुनोः परः ॥ चतुरंगुलमन्त्योऽवसर्पिण्यां ते त्रुटबलाः ॥ ४०४ ॥"
૧૭૮ પ્રશ્ન–શ્રી જિનેશ્વરદેવની પૂજાનો પ્રભાવ છે ?
ઉત્તર–જેમ શારીરિક (શરીરના) રોગને નાશ કરવા માટે આષધાલય આદિ સાધનની જરૂરિયાત જણાય છે, તેમ માનસિક ચિંતા આદિની સુધારણને

Page #9

અંક ૧૨ મે ].
શ્રી પ્રસિદ્ધ
૩પ૯
**
*
**
માટે વિશિષ્ટ સાધને શ્રી જૈનાગમમાં ઘણાં જણાવ્યાં છે, તેમાં શ્રી જિનપૂજા એ મુગ્ય સાધન છે. પરમ ઉલ્લાસથી શ્રી જિનેશ્વરદેવની પૂજા પાછલા ભામાં પણ બાંધેલાં વિવિધ પ્રકારના પાપનો નાશ કરે છે, અનુક્રમે સંસારનો નાશ કરી મુક્તિના અવ્યાબાધ સુખ દેવાને તે પૂજા સમર્થ છે, માટે જ તે સર્વ પ્રકારના કલ્યાણરૂપ મણિરત્નના ભંડાર જેવી છે. તથા લાભાન્તરાય કર્મના ઉદયથી આવેલ દરિદ્રતાને હંમેશ વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી નાશ થાય છે. શ્રી નેમિચન્દ્રસૂરિકૃતશ્રી અનંતનાથચરિત્રમાં કહ્યું છે કે-નિપુરા ઘાવ, નિપૂરા મવંતf I जिणप्रया सव्वाणवि, कल्लाणमणीण भंडारो ॥६॥ अवहरइ दरिदत्तं, पणामए तिजगलच्छिविच्छई । जिणपूया कीरंती, पणासए सव्वदुरियाई ॥ ७ ॥
૧૭૯ પ્રશ્ન–શ્રી જિનપૂજાના ભેદ કેટલા?
ઉત્તર- શ્રી જિનપૂજાના આઠ ભેદ પ્રસિદ્ધ છે, તે આ પ્રમાણે જાણવા. ૧ કુસુમપૂજા, ૨ અક્ષતપૂજા, ૩ ફેલપૂજા, ૪ જલપૂજા, ૫ ધપપૂજા, ૬ દીપપૂજા, ૭ નૈવેદ્યપૂજા અને ૮ વાસપૂજા. આ રીતે પૂજાના પ્રસિદ્ધ ભેદો આઠ છે. બીજી ગ્ર ઘેમાં આઠ ભેદનો કમ આ પ્રમાણે પણ થોડાક ફેરફાર સાથે (એટલે વાસપૂજાની જગ્યાએ ચંદનપૂજા ગાઠવીને) જણાવ્યા છે. ૧ જલપૂન, ૨ ચંદનપૂજા, ૩ પુષ્પપૂજા, ૪ ધૂપપૂજા, ૫ દીપપૂન, ૬ અક્ષાતપૂજન, ૭ ફલપૂજા અને ૮ નૈવેદ્ય પૂજા તથા ૧ દ્રવ્યપૂજા તેમજ ૨ ભાવપૂજા આ રીતે બે ભેદ જાણવી. ૧ સાત્વિકીપૂજા, ૨ રાજસી અને ૩ તામસીપૂજા. આ રીતે પૂજાનાં ત્રણ ભેદો શ્રી માનવિજય ઉપાધ્યાયજીએ બનાવેલા શ્રી ધર્મસંગ્રહની મહોપાધ્યાય ન્યાયાચાર્ય
શ્રી યશોવિજયજી મહારાજે કરેલ વિવરણમાં જણાવ્યા છે. અહીં શરૂઆતમાં જવેલા આઠ ભેદ શ્રી નેમિચંદ્રસૂરિજીએ બનાવેલા અનંતનાથ ચરિત્રના આધારે જણાવ્યા છે, તે પાઠ આ પ્રમાણે છે-“કુમલયઢાઢધૂ-
વીવજ્ઞat सनिम्माया ॥ पूया जिणेसराणं, सा अट्टविहा विणिदिवा ॥८॥"
૧૮૦ પ્રશ્ન-જલપૂજાનું સ્વરૂપ શું ?
ઉત્તર–ભવ્ય જીવો અંગશુદ્ધિ, વસ્ત્રશુદ્ધિ વગેરે વિધિ જાળવીને મેરપીંછીથી નિર્માલ્ય ફૂલ વગેરે દૂર કરી, શી જિનબિંબની ઉપર પંચામૃતને પખાલ કરવાપૂર્વક શુદ્ધ જલનો અભિષેક કરે, તે જલપૂજા કહેવાય. આ જલપૂજા કરતી વેળાએ ઇંદ્રાદિ દેવોએ મેરુપર્વતની ઉપર શ્રી તીર્થંકરદેવને ૧ કરોડ ૬૦ લાખ કળશોવડે કરેલ જલાભિષેકની ભાવના ભાવવી, જે ભવ્ય જી કલશમાં સ્વછ-શીતલ પાણીવડે શ્રી જિનેશ્વરની જલપૂજા કરે છે તે પિતાના કર્મ મેલને જરૂર દૂર કરે છે. કહ્યું છે કે-“gTTTT વુિં , જો વછરસાકસીવઢઢેut a qય તો તેવક, TRાઢ નિયમઢ નિયમ છે ૨૨ ?
૧૮૧ પ્રશ્ન—ચંદનપૂજાનું સ્વરૂપ શું ?

Page #10

૩૬૦ શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આસા ઉત્તર—ભવ્ય જ શુદ્ધ જલાભિષેક કર્યા બાદ અંગેલું છણાથી જયણાએ પરમાત્માનું અંગ લખીને કેસર આદિ મિશ્રિત સુખડવડે નવ અંગે પૂજા કરે, તે ચંદનપૂજા કહેવાય.
૧૮૨ પ્રશ્ન–પુષ્પપૂજાનું સ્વરૂપ શું ?
ઉત્તર–જલપૂજા તથા ચંદનપૂજા કર્યા બાદ પુષ્પપૂજા કરાય. યતનાએ - બગીચામાંથી લાવેલા નિર્દોષ પુપની રચના કરીને જે પ્રભુદેવની આંગી રચીએ અથવા પ્રભુદેવના ગળામાં ફૂલની માળા પહેરાવીએ તે પુષ્પપૂજા કહેવાય. જે ભવ્ય જીવે ઉત્તમ સુગંધી ફૂલવડે પરમ ઉલ્લાસથી શ્રી જિન
ફેલવડે પરમ ઉલ્લાસથી શ્રી જિનેશ્વરદેવની પૂજા કરે, તેમની ઇંદ્રાદિક મેટા ભવ્ય જીવો પણ પૂજા કરે છે, તે શ્રી જિનેશ્વર દેવનો જ પ્રભાવ જાણુ. કહ્યું છે કે-“વરમદું , જૂથg aો વિશે નવદુમા || પૂણાપત્ત નાથા, નિrgetવા જાવ તો છે પીલીના પાંદડા. આકડાના ફૂલ, ધતૂરાના તથા કણેરના ફલેથી મિથ્યાત્વી દેવની પૂજા બીજ મતવાળાઓ કરે છે, પણ તેવા ફૂલે શ્રી જિનેશ્વર દેવને ચઢાવાય નહિ, કારણ કે તે ફેને ગંધ તુચ્છ હોય છે. આ બીના જણાવવા માટે ગ્રંથકાર નેમિચંદ્રસૂરિજીએ ફૂલેનું “રિમર્દ ” આ વિશેષણ આપ્યું છે.
૧૮૩ પ્રશ્ન-ધૂપપૂજાનું સ્વરૂપ શું ?
ઉત્તર–કપૂર, અગરુ વગેરે દશ પદાર્થો ભેગા કરી બનાવેલ જે ધૂપ તે દશાંગધૂપ કહેવાય. ધૂપધાણામાં ધૂપ સળગાવી પ્રભુદેવની આગળ ઉખેવીએ તે ધૂપપૂજા કહેવાય. જે ભવ્ય જીવે પ્રભુદેવના અંગે ધૂપપૂજા કરવા માટે ઘનસાર અને અગરુને બાળે, તેઓ કુબેરભંડારીની સાહિબી કરતાં પણ વધારે સાહિબી (લક્ષ્મી વિગેરે) પામે છે. તેથી તે ધનસાર બને છે એટલે પુષ્કળ ધનને સ્વામી બને ને કુબેર ભંડારી પણ તેની આગળ લધુ (નાના) ગણાય. એમાં નવાઈ શી ? थुछ-"जो घणसारं अगरं च दहइ जिणअंगधूवणनिमित्तं ॥ सो धणसारो जायइ, अगुरू धणओऽवि जस्स पुरो ॥ १३ ॥
પ્રશ્ન ૧૮૪–દીપકપૂજાનું સ્વરૂપ શું ?
ઉત્તરભવ્ય જીવે શ્રી જિનેશ્વર દેવની આગળ દીપક ધરે તે દીપક પૂજા કહેવાય. જેઓ મંગલિક દીવાવડે શ્રી જિનેશ્વર દેવની પૂજા કરે, તેર દેવલોકમાં દીવાની શિખા જેવા ઉજજવળ દેહકાંતિવાળા દેવ થઈને દેવતાઈ ત્રિદ્ધિ ભોગવે છે. ને અનુક્રમે શિવસંપદા પામે છે. કહ્યું છે કે-“1 મંઝgs, ggg રામ सालजिणचंदं ॥ सो दीवसिहा उजलमुत्ती सग्गसिरिं रमइ ॥१४॥"
(ચાલુ)

Page #11

Ouખ્યા આપતા- IT પાશ્વાત છે વ્યવહાર કૌશલ્ય છે
Baa Naa ( ૧૭ ) Samantha જો એક જ પક્ષ(બાજુ)ને વાંક હોય તે
કજીએ લાંબે વખત ચાલતો નથી. દુનિયામાં ઝગડા કેટલીક વાર અનિવાર્ય લાગે છે. જર, જમીન અને જેને કારણે અનેક ઝગડા થાય છે, અભિપ્રાયભેદથી ઝગડા થાય છે, પૈસાના સ્વાર્થથી ઝગડા થાય છે, પાડોશી જમીન દબાવે કે વગર બાજે પિતાની જમીન પર નાખે છે એમ લાગવાથી ઝગડા થાય છે અને ટૂંકામાં કહીએ તો “ અધિકારી દે, એક વસ્તુ કા–ઉસમેં હત વિરોધ’ એટલે વસ્તુ એક હોય અને તેના પર સ્વામીત્વને હક બે જણા કરે ત્યારે ઝગડા થાય છે. એમાં ઘણી વાર શેઠાઈના, આધિપત્યના અને એવી અનેક જાતના ઝગડ પણું થાય છે.
આવા ઝગડાના તત્વજ્ઞાનમાં ઊતરવા જેવું છે. ઝગડા ઘણી વાર તે એવા વિચિત્ર હોય છે કે–એમાં બંને પક્ષ પિતાને બરાબર સાચા માને છે અને અન્યને મનાવવા પ્રયત્ન કરે છે. કેટલાક માણસે આવેશમાં આવી નજીવી બાબતને મેટું રૂપ આપી ઝગડાને નેતરે છે. વાતવાતમાં આકરું સ્વરૂપ લઈ લેનાર અને નાની બાબતને ભારે મહત્વ આપનાર આવા માણસોને ઝગડા ન હોય તે ખાવું ભાવતું નથી. એ ઝગડાને ઉદીરનારા અને ઝગડામાં રચ્યાપચ્યા રહેનારનું આંતરજીવન તપાસ્યું હોય તે એને કોઈ સ્થાને કે કઈ વખતે શાંતિ મળતી નથી, એના જીવનમાં સરખાઈ દેખાતી નથી અને એના વતનમાં કચવાટ સિવાય કોઈ વાત તરી આવતી નથી. પણ ઝગડાની એક બીજી બાજુ ખૂબ વિચારવા યોગ્ય છે અને તે તેને સમય-કાળ છે. ઝગડો લાંબે વખત ચાલે તે સમજવું કે એમાં બન્ને પક્ષકારોને ઓછા વધતે વાંક જરૂર છે. એમાં તરતમતા જરૂર હોય, પણ એકાંત એક પક્ષને વાંક હોય તે તે ઝગડો લાંબો વખત ન ચાલે. કાં તે અન્ય ઠપ આપીને એવા ઝગડાને તુરત નિકાલ લાવે, અથવા વાંકવાળે પક્ષ પોતાની ભૂલ સમજી તેને સુધારી લે. પણ ૭૫–૨૫ ટકા કે ૯૦–૧૦ ટકા જ્યાં હોય ત્યાં વાત વધી જાય છે અને એવા અગ્નિને સંકેરનારાં સાધને કે સલાહકાર મળી આવે ત્યારે આંતર વધતું જાય છે અને પતાવટ કે મેળાને સ્થાન કે અવકાશ રહેતા નથી; માટે લાંબા પહોંચે તેવા ઝગડાથી ચેતતા રહેવું. વિચારવું કે અહીંનુ સર્વ અહીં મૂકી જવાનું છે, કલેશ કરવાથી નાહક ચારિત્ર બગડે છે. મનોવિકાર વ્યાધિનું રૂપ લે છે અને સર્વ પ્રગતિ અટકી જાય છે. ઝમડા સાચા માનવામાં આવે તે પણ એમાં મજા નથી, એમાં વિજય મેળવવાના ફાંફાં નકામાં છે અને એનાં વલેપાત દિલને સૂકવનારા છે. સમજુ માણસ ઝગડે કરે નહિ, સામે કરે તે તેને ઉત્તેજન આપે નહિ અને ઝગડે પતાવી ઘાસ (ઘસારો) ખાવામાં ન્હાનપે સમજે નહિ. કુશળ માણસ ઝમડાથી દૂર રહે અને “નમ્યો તે પ્રભુને ગમે ”, એ સૂત્રનું રહસ્ય સમજે, "Quarrels would not last long if the fault was only on one side.”
-LA ROCHEFOUCOULD. (15-4-40)

Page #12

શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આસો
પિતાને ગમે તે ન કરવું, પણ તે કરે તે ગમવું આ જિંદગીમાંથી શીખવાને મટામાં મેટે અભ્યાસપાઠ છે. જે કામ હાથ ધરવામાં આવે તેના પર પ્રેમ હોવો જોઇએ, તેના પર શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ, તે કામ પતાથી બનશે તે અત્મિવિશ્વાસ હોવો જોઈએ. કામ શરૂ કરતી વખતે મનમાં ઉકળાટ હોય, કામ થશે કે નહિ તેવા વિચાર આવ્યા કરતા હોય અને આ “લપ'માંથી કયારે છૂટાય એવા વિચાર આવ્યા કરતા હોય–એવા કામમાં મોજ ન આવે. ઘર બાંધનાર કડિયાને, લાકડા ઘડનાર સુતારને કે છાણાં થાપનાર બાઇને પિતાના કામ પર લગની લાગવી જોઈએ અને એ કામ પોતે કરે, હાથ ધરે કે હાથ ધરવાનાં સાધનો જમાવે ત્યારે એને એમાં ખૂબ આનંદ આવો જોઈએ. આમ થાય તે કામ કરવામાં લહેર પડે છે અને કામ હાર પડે કે પાર પડે ત્યારે સંતોષ થાય છે.
આમ કામ નાનું છે કે મોટું છે તે જોવાનું નથી. કામ ગમે તેવું હોય, તેમાંથી ધનને બદલો મળવાનો હોય કે ન હોય, તેની પાછળ પ્રતિષ્ઠા કે આબરૂને સવાલ હોય કે ન હોય એની ઉપયુક્તતા નથી. વાત એક જ છે કે ગમે તે કરો તે કામ પિતાને પસંદ પડવું જ જોઈએ, એના ઉપર અંતરને પ્રેમ હોવો જોઈએ, એ કામ પિતાનું જ છે અને કરે છે તેમાં કોઈ ઉપર પાડ કરતો નથી, પણ કામની મોજની ખાતર પિતે તે કરે છેઆવી વગર સંશયની સતત ભાવના અંદરથી જાગવી જોઈએ અને એ કામ પિતાનું–ઘરનું ગણીને કરવું જોઈએ. આમાં કામ ગમે છે કે નહિ તે પ્રશ્ન જ ન હો ઘટે. જે કામ કરવાનું છે તે કરવાનું જ છે, પણ અહીં વાત એ છે કે જે કામ કરવું તે ગમવું જ જોઈએ. મનમાં સંશય રાખીને, કામને પારકું જાણીને, કામની તરફ બેદરકારી કરીને માથેથી વેઠ ઉતારવા જેવું કામ કરવામાં મજા નથી. આ ઉપયોગી સૂત્રની જાણ ન હોવાને કારણે અનેક કામ બગડી જાય છે. કામ નહિ કરું તે શેઠને ઠપકો આવશે. નોકરી ઉતરી જશે કે રજા મળશે, મિત્રને કે સગાને દુઃખ લાગશે–આવી વૃત્તિ ન રાખવી ધટે, ગમે તે કરવાનું હોય, તેને પરિણામે લાભ અન્યને મળવાનો હોય, કામ સેવાભાવે કે નિઃસ્વાર્થલાવે કરવાનું ડ્રાય, તેમાં પણ તે કામ તરફ અંદરને ઉમળકે હાવા જોઈએ. કામ કરતી વખતે ક પરના લાભને ખ્યાલ ન ઘટે. દેશસેવા, સમાજસેવા કે ધર્મસેવામાં પરાર્થવૃત્તિ હેય એ સર્વ સવાલ બાજુએ રહેવા જોઈએ. કામ ઉપાડવું એટલે તેની સાથે જ એના પર કર્તવ્યવૃત્તિ અને અંદરનો સાચે રસ જાગ જોઈએ. આ વૃત્તિ જામી જાય તે નાના કે મોટાં કોઈ પણ કામમાં ભારે મજા આવે છે અને કામ પાર પડતાં અનોખો આનંદ અનુભવાય છે, માટે કામ ગમે તેવું હલકું કે ભારે હાય, લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવું હોય કે ટૂંક વખતમાં પૂરું થવાનું હોય, પિતા માટે હોય કે અન્યના હિત માટે હોય-એ ગમવું જોઈએ, એ પિતાનું લાગવું જોઈએ, એમાં અંદરનો રસ જામે જોઈએ અને હોંશથી તે ઉપાડવું જોઈએ.
મૌક્તિક
"One of the greatest lesson of life is to learn not to do what one likes, but to like what one does."
–II. BLACK (1-G-41)

Page #13

ઝરણાંના પ્રકાર
ઝરણાં અનેક પ્રકારના હાય છે. ૧ જળનું ઝરણું, ૨ લક્ષ્મીનું ઝરણું, ૩ દાનનું ઝરણું, ૪ જ્ઞાનનું ઝરણું, ૫ ઉપદેશનું ઝરણું અને ૬ પ્રકાશનું ઝરણું. એવા અનેક પ્રકારો છે તે બધાં ઝરણાં પ્રાયે વહેતા જ હાય તા પ્રફુલ્લિત રહે છે, અસર કરે છે અને વધતા પણ જાય છે; પરંતુ જે તેને રોકી રાખવામાં આવે તે તે ખ ંધ થઇ જાય છે, અટકી જાય છે, થયેલી અસર ભૂંસાઈ જાય છે અને નવી અસર કરી શકતા નથી. હવે આપણે આ દરેક ઝરણાં બાબત કાંઇક વિચાર કરીએ.
૧. જળનુ ઝરણું જો અધ કરવામાં આવે અટકાવી દેવામાં આવે તે તેમાંનુ પાણી મગડી જાય છે અને ઉપકારક મટી જાય છે તેથી એનુ ઝરણુ વહેતું જ રાખવું એઇએ.
ર-૩. લક્ષ્મીનુ અણુ દાનરૂપે જ પ્રગટ થાય છે–દેખાય છે તેથી તે એ ઝરણાંના એક જ પ્રકાર છે. મળેલી લક્ષ્મી જે દાનરૂપ પ્રવાહવડે વહેતી રાખવામાં આવે તેા તેની સફળતા થાય છે-ઉપકારક થાય છે અને મળેલી લક્ષ્મીની સફળતા ગણાય છે; પણ જો તેના ઝરણાંને બંધ કરી દેવામાં આવે–લક્ષ્મીને ગાંધી રાખવામાં આવે તે તે ઉપકાર કરતી બંધ થઇ જાય છે એટલું જ નહીં પણ બાંધી રાખેલી લક્ષ્મી તેા રાજાવડે, ચારવડે અથવા અગ્નિવર્ડ વિનાશ પામે છે અને તેને માલિક રૃપણ કહેવાય છે, તેથી જેમ વહેતુ પાણી નિર્મળ રહે છે તેમ જ લક્ષ્મીને પણ દાનના પ્રવાહરૂપે વહેતી રાખવામાં આવે તે તે વૃદ્ધિ પામે છે, ઉપકાર કર્યો કરે છે, તેને માલિક દાતા ગણાય છે. લક્ષ્મી મળેલી તેની જ સાક ગણવી કે જે તેના સદુપયેાગ કરી શકે. જો તેના ઉપયાગ ન કરી શકે તે મળેલી લક્ષ્મી નપુંસકને મળેલી સુરૂપા શ્રી જેવી નિરુપયેગી છે. એ લક્ષ્મીને પણ ખરા કષ્ટને વખતે ઉદારદિલથી ઉપયાગ કરવામાં આવે તે અનેકગણેા લાભ આપનાર થાય છે. પૂર્વે એવા મહાઉદાર જગડુશા, પેથડશા, ભામાશા, જાવડશા વિગેરે થઇ ગયા છે કે જેનાં નામ અત્યારે પણ પ્રાત:કાળે લેવામાં આવે છે. કૃષ્ણને મળેલી લક્ષ્મીના અનેક પ્રકારે વિનાશ થયેલા દેખાય છે, છતાં તેને ખ્યાલ ન કરતાં જે તેને ખાંધી રાખે છે તેને લક્ષ્મી હસે છે કેઆ બિચારા મને બાંધી રાખીને રાજી થાય છે પણ હું કાઈ સ્થાનકે સ્થિર રહી નથી, તેથી આને લાત મારીને ચાલી જવાની છું પણ જે મારા સદુપયેાગ કરે છે તેને ત્યાં મારે બ ંધાઇને રહેવું પડે છે; માટે આ બીજા પ્રકારનું ઝરણું ત્રીજા પ્રકારે વહેતું રાખવું જ ચેાગ્ય છે.
૪. જ્ઞાનનું ઝરણું...જ્ઞાન મેળવ્યા પછી તેને વહેતુ રાખે, અન્યને પઠન પાઠન કરાવે તાજ જ્ઞાન અન્ય બન્યું રહે છે. જો તેમ ન કરે, ઝરણું બંધ કરે

Page #14

3६४ શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આ તો મેળવેલ જ્ઞાન વિસરાઈ જાય છે, ઉપયોગ અટકી જાય છે માટે નવું જ્ઞાન મેળવવું અને મેળવેલને વહેતું રાખવું એ ખાસ જરૂરનું છે.
૫. ઉપદેશનું ઝરણું–સદુપદેશની ધારા જે વહેતી રાખવામાં આવે તો પ્રથમના ઉપદેશથી થયેલી અસર બની બની રહે છે, નહીં તો તેના પર આવરણ આવે છે અને ભૂલાઈ જાય છે માટે ઉપદેશનું ઝરણું પણ વહેતું જ રાખવું જોઈએ. પિતાને મળેલ જ્ઞાનને કે ચારિત્રને ઉપદેશદ્વારા અન્યને લાભ અપાય તો જ તેની સાર્થકતા છે માટે ઉપદેશનું ઝરણું પણ વહેતું જ રાખવું જોઈએ. ઉપદેશની જળસર જામેલી રાખવી હોય તો નિરંતર તેના પર સિંચન કર્યા કરવું જ જોઈએ, કારણ કે પ્રમાદને વશ પડેલ જીવ જે તેને પ્રમોદ દૂર કરવામાં ન આવે તે પ્રમાદને વશ થઈ જાય છે અને સંસારમાં વિશેષ આસક્ત થઈ જાય છે, માટે આ ઝરણું પણું નિરંતર વહેતું રાખવું જોઈએ. . ૬. પ્રકાશનું ઝરણું-પ્રકાશ પણ જે ખુલ્લો રાખવામાં આવે તો તેમાં વૃદ્ધિ થાય છે અને જે તેને બંધ કરીને રોકી રાખવામાં આવે તે તે ક્રમે ક્રમે ઘટી જઈ અંધકારરૂપ થઈ જાય છે. આ અનુભવનો વિષય છે માટે જ્યાંથી પ્રકાશ આવતો હોય ત્યાંથી આવ્યા જ કરે એમ કરવું જોઈએ. પ્રકાશને રોકવો નહીં. રિકવાથી તેની શક્તિ પણ ઘટી જાય છે માટે આ પ્રકાશનું ઝરણું પણ વહેતું રાખવું જોઈએ.”
આ બધા ઝરણુમાં ખાસ મુખ્યતા દાનના ઝરણાંની અને જ્ઞાનના ઝરણાંની છે. તેને વહેત રાખવા માટે નિરંતર સાવચેતી રાખવી જોઈએ. પહેલાં ને છેલ્લાં ઝરણાં તો પિગલિક છે ને પ્રાસંગિક છે. ખરા ઝરણાં તો આ બે જ છે. કંવરજી
દિ વર્માનુમારિણી
કે, આ વાક્ય જુદા જુદા અર્થમાં પ્રવર્તે છે. મનુષ્યની બુદ્ધિ પિતાના પૂર્વ કર્મના અનુસારે થાય છે, એ તેને એક અર્થ છે, તેમ જ મનુષ્ય જેવા જેવા કર્મ એટલે કાર્યો કરે તેવી તેની બુદ્ધિ થાય છે એ પણ તેનો અર્થ છે.
જે પૂર્વકને અનુસારે બુદ્ધિ થાય અને તેને અનુસારે કાર્ય થાય . પછી તેની પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થઈ શકે નહીં, પરંતુ તેમ નથી, જે કે પૂર્વ કર્મ મનુષ્યની બુદ્ધિમાં ખાસ પ્રેરકે છે, પરંતુ બીજા નિમિત્તો અને સંગે પણ મનુષ્યની પ્રવૃત્તિમાં ઘણે ફેરફાર કરે છે તેથી જ કેટલાક આત્મા સારા સંયોગથી, સત્સંગાથી, સારા વાંચનથી અને સારા શ્રવણથી તેમ જ બીજા પણ એવાં અનેક શુભ કારણથી ઉચ્ચ સ્થિતિમાં આવે છે.

Page #15

FIFIlIFI]JFIll IIIક = પ્રસ્તર =
55|||||||||||$||!15 ( પ્રશ્નકાર–ભાઈ ઉત્તમલાલ ભીખાચંદ-પુના કેમ્પ ) પ્રશ્ન --પ્રતિક્રમણમાં ચૈત્યવંદન, સ્તુતિ, સ્તવન ને સજઝાય પૂર્વપુરુષનાં કરેલા કહેવાય કે આધુનિક રચેલ પણ કહેવાય ?
ઉત્તર-પૂર્વ પુરુષોના કરેલા તો કહેવાય જ પરંતુ આધુનિક માટે એકાંત નિષેધ કરી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન ર–ત્યાગી મૂર્તિને આભૂષણો પહેરાવાય ?
ઉત્તર–મૃત્તિ સિદ્ધાવસ્થાની છે, પરંતુ તેની પૂજા કરતાં ત્રણ અવસ્થા ભાવવાની છે. તેમાં પણ છદ્મસ્થાવસ્થાના ત્રણ પ્રકાર છે, તેમાં રાજ્યવસ્થા ચિંતવતા
ત્તિ ભરત ચક્રવતીના વખતથી ચાલી આવે છે. પ્રશ્ન ૩-પ્રભુપૂજમાં સચિત્ત પાણીનો ઉપગ કરાય છે તેથી તેનો દેષ શ્રાવકને લાગે કે નહીં ?
ઉત્તર–શ્રાવકને માટે સચિત્ત જળ પુષ્પાદિથી ભક્તિ કરવાનું શાસ્ત્રોમાં કહેલ છે કારણ હજુ તેણે સચિત્તને ઉપગ તજેલ નથી. એને માટે કૂવાનું દષ્ટાંત આપેલ છે, માટે સચિત્ત જળથી પૂજા કરી શકાય છે. ઇદ્ર પણ છે કે તે વિષધ કહેવાય છતાં જન્માજિક વિગેરેમાં સચિત્ત જળ વાપરેલ છે,
પ્રશ્ન –રેશમ જીવોની હિંસાથી બને છે છતાં તે સાધુઓ પણ વાપરે છે તેનું શું કારણ?
કેટલાક મનુષ્યો વર્તમાનમાં સારા હોય છતાં સંગ કનિષ્ટ મળવાથી, કુસંગતથી, અભક્ષ્યના ભક્ષણથી, ખરાબ વાંચનથી અને બુદ્ધિને ઉશ્કેરે તેવી વાણીના શ્રવણથી અધમ કોટિમાં ઉતરી જાય છે. આ હકીકત ઉપર પૂરતો વિચાર કરવાની આવશ્યકતા છે, અને તે હેતુથી જ જે મનુષ્ય ઉચ્ચ કોટિમાં આવવા ઈચ્છતા હોય તેવા મનુષ્યને સત્સંગ કરવાની, સલ્ફાસ્ત્ર સાંભળવાની કે સારું વાંચન વાંચવાની ઉત્કંઠા ઉત્પન્ન થાય છે. પછી જે તે બાબતમાં ઉદ્યમી રહે છે તો જરૂર તે મનુષ્ય ઉચ્ચ કોટિમાં આવી, સદ્ગુણી બને છે, સત્કાર્યો કરે છે, આત્માની ઉન્નત દશા પ્રાપ્ત કરે છે અને નિકટભવી અને છે. આ જગતમાં સાચા ને ખરેખર અમૃત હોય તો તે સત્સંગતિ અને સારું વાંચન એ બે જ છે. આત્માને જે સાચા સુખી કરવો હોય તો આ બને અમૃતનું સેવન કરવાની જરૂર છે.
આ લેખ માત્ર ટૂંકો લખે છે પરંતુ તેને આશય ઘણું વિશાળ છે તે ઉપર લક્ષ ખેંચવામાં આવે છે.
-
-
કુવરજી

Page #16

३६६
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[
આ
ઉત્તર–એ બાબત બહુકૃત આચાર્યાદિને પૂછવું. એની પ્રવૃત્તિ પ્રાચીન કાળથી છે; નવી નથી.
પ્રશ્ન પ-લેની નીચેની પાંખડી કરમાઈ ગયેલી હોય તો તે કાઢી નાખી શકાય કે નહીં?
ઉત્તર–તેની પાંખડી તેડી શકાય નહીં. પ્રશ્ન –કૂલનો ઉપયોગ સાંસારિક કામમાં કરવાથી તેની વિરાધનાનો દોષ લાગે? ઉત્તર–જરૂર લાગે.
પ્રશ્ન છ–સિદ્ધચકની પૂજા કર્યા પછી અરિહંતની મૂર્તિની પૂજા થઈ શકે ? ઉત્તર–થઈ શકે. એમાં બીલકુલ વિરોધ નથી. પ્રશ્ન ૮-ઘરમાં અરિહંતના ફેટા લટકાવી શકાય ?
ઉત્તર–ખાવાપીવાના કે સૂવા બેસવાના સ્થાનમાં લટકાવી ન શકાય. તે સિવાયના સ્થાનમાં બાંધી શકાય.
પ્રશ્ન –અરિહંતની મૂર્તિને લંછન કરવામાં આવે છે તે તેમનું નામ જાણવા માટે કે બીજું કાંઈ કારણ છે ?
ઉત્તર–પ્રભુના સાથળના ભાગમાં એવું ચિહ્ન હોય છે તે મૂર્તિમાં નામની ઓળખાણ માટે કરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૧૦–સાધુ સાધ્વીના અગ્નિસંસ્કાર વખતે બહાર લઈ જતાં ‘જય જય નંદા જય જય ભટ્ટા” કહેવાય છે એમ કે ઉત્તમ શ્રાવક માટે કહેવાય ?
ઉત્તર–ન કહેવાય. પ્રશ્ન ૧૧-જય જય નંદા, જય જય ભદ્દાનો અર્થ શું ? ઉત્તર–તમારો જય થાઓ, આનંદ પામે, તમારું કલ્યાણ થાઓ એ અર્થ છે.
પ્રશ્ન ૧૨–ગૃહસ્થની મરણક્રિયામાં ભાગ લેનારને પૂજા થઈ શકતી નથી તે તેના નિયમને આધ આવે ?
ઉત્તર–નિયમને બાધ ન આવે. અંગપૂજા ન થાય પણ અપૂજા ને ભાવ પૂજા થાય ને જરૂર કરે.
પ્રશ્ન ૧૩–પાકી કેરી, તેનો રસ ને બીજાં ફળ લીલેવરીમાં ગણાય? ઉત્તર-લીલોતરીમાં ગણાય. લીલોતરીના ત્યાગવાળાથી ન વપરાય.. પ્રશ્ન ૧૪–ખજુર, ટામેટા ને ખસખસ અભક્ષ્ય ગણાય ? ઉત્તર-જુર ન ગણાય. ટામેટા ને ખસખસ ગણાય.
પ્રશ્ન ૧૫–ઉકાળેલા પાણીવાળાને વખતસર યોગ ન બને તે વિહાર વાળતી વખતે તે સચિત્ત પાણીનો ઉપયોગ શી રીતે કરે ?

Page #17

અંક ૧૨ મે ]
પ્રશ્નનેાત્તર
૩૬૭
ઉત્તર—તેમાં રહ્યા વિગેરે નાખી, એકરૂપ કરી નીતરી ગયા પછી એટલે કે રાખ નીચે બેસી ગયા પછી એ ઘડીએ તે પાણી અચિત્ત થાય ત્યારે વાપરી શકાય. પ્રશ્ન ૧૬—કઠોળ ખાધા પછી દૂધ છાશ વિગેરે વાપરી શકાય ?
ઉત્તર—કંઠાળની સાથે ન વપરાય. પછી વાપરવાનો નિષેધ નથી પણ કઠોળના અંશા મુખમાં રહેલા ન હેાવા જોઈએ.
પ્રશ્ન ૧૭—કેરી, મરચા, લીંબુ, ગુદા વિગેરેનું અથાણું કરેલુ હાય તે લીલેાતરીમાં ગણાય ? ઉત્તર—ન ગણાય.
પ્રશ્ન ૧૮ ––લગ્નક્રિયાની સમાપ્તિમાં છેડાછેડી છેડવા વિગેરે ક્રિયા અન્ય દેવદેવી પાસે કરે છે તેને બદલે માણિભદ્રની પાસે કરી શકાય ?
ઉત્તર-માણિભદ્ર પાસે કરાતી જાણવામાં નથી તેથી નવું ન કરવું પશુ મિથ્યાત્વી દેવ-દેવી પાસે એ ક્રિયા કરતાં મિથ્યાત્વ લાગવાને સંભવ છે.
પ્રશ્ન ૧૯——ગ્રહણ સમયે દેરાસર બંધ રાખવામાં આવે છે તેનું કારણ શું ? ઉત્તર—એ વખતે વાતાવરણુ અપવિત્ર થઈ જાય છે તેથી દેરાસર અંધ રાખવામાં આવે છે. તેને માટે અનેક શાસ્ત્રાધારા પણ છે.
પ્રશ્ન ૨૦—શુંક ગળવાથી કે સ્ત્રીનું સુખ–ચુઅન કરવાથી ચેવિહારને ભંગ થાય? ઉત્તર થુંક ગળવાથી ન થાય; મુખચુંબનથી થાય.
પ્રશ્ન ૨૧—છાશ ચિત્ત છે કે અચિત્ત,
ઉત્તર—અચિત્ત છે. રૂવરજી
(૨)
( પ્રશ્નકાર—માસ્તર એન. એમ. શાહુ. )
પ્રશ્ન ૧- સામાયિક વિગેરે ધર્મકરણી પૂર્વ અને ઉત્તર દિશા સન્મુખ કરવાનું કહે છે તેનું શું કારણ ?
ઉત્તર-પૂર્વી ને ઉત્તર દિશા શુભ ગણાય છે તેથી તેમ કહેલ છે, પરંતુ ધર્મકરણી ચારે દિશા સામે થઇ શકે છે.
પ્રશ્ન ૨-એક મ’ગળદીવામાં ‘ આરતી ઉતારી રાજા કુમારપાળે ' એમ કહ્યું છે તેનુ શું કારણ ?
ઉત્તર—કુમારપાળ રાજા સંઘ કાઢીને સિદ્ધાચળની યાત્રાએ આવ્યા ત્યારે ઘણી મેોટી રકમની દેવદ્રવ્યમાં વૃદ્ધિ કરીને આરતી ઉતારી હતી, તેથી માંગળ દીવાના કર્તાએ તેમનુ નામ દાખલ કર્યું છે.
પ્રશ્ન ૩—તેરશને દિવસે દેવસી પ્રતિક્રમણમાં ‘ સંતિકર...' સ્તવનને સ્થાને અને ‘મન્નહ જિણાણુ આણું 'ની સજ્ઝાય સજજ્ઞયને સ્થાને બેાલાય છે તેનું શું કારણ ?

Page #18

३९८ શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
'આર...
-~~~-~ ~-~ઉત્તર–આગળ આવનારું ચતુર્દશીનું પર્વ નિવિદને વ્યતીત થાય માટે સંતિકર કહેવાય છે અને શ્રાવકના કર્યો તેમાં પણ મુખ્યતાએ પસહ વિગેરે શ્રાવકના ત્રીશ ત થી કરવાનું એ ભારી આપવા માટે ‘ મહું જિણાણું આણું ” ની સજઝાય બોલાય છે.
પ્રશ્ન ૪–દરેક પૂજાને અંતે ઝાલરનાં ૨૭ ટકોરા વગાડાય છે તેનું શું કારણ?
ઉત્તર—એ સંખ્યા ઠીક લાગવાથી પૂર્વ પુરુષોએ એવી શેઠવણ કરી છે. તેનું બીજું કંઈ ખાસ કારણ જાણવામાં નથી.
પ્રશ્ન પચરતિષીમાં ધ્રુવ તારો સ્થિર રહે છે તેનું શું કારણ ?
ઉત્તર–જગતસ્વભાવે અનાદિકાળથી તે તારે સ્થિર જ છે. તેનું કાંઈ ખાસ કારણ નથી.
પ્રશ્ન –અભવ્યને ગુણઠાણ કેટલા હોય ? ઉત્તર–પહેલું જ હેય. પ્રશ્ન ઉ– શત્રુંજયનું કંચનગિરિ નામ શાથી પડયું ?
ઉત્તર–નવાર્ણપ્રકારી પૂજામાં પં, વીરવિજયજી લાવ્યા છે કે ભારતચકીએ ભરાવેલ વૃષભદેવનું બિબ પૂર્વ દિશામાં રહેલી સુવર્ણ ગુફામાં રાખ્યું છે તેથી લોકો એ પર્વતનું નામ “કંચનગિરિ' કહે છે.
પ્રશ્ન ૮–નવતત્વના કર્તા કોણ?
ઉત્તર–હાલમાં પ્રચલિત છે તે નવતત્વના કર્તા પૂર્વાચાર્ય છે. ચોકકસ નામ પ્રસિદ્ધિમાં નથી. બીજા પણ નવતત્વો બનેલા છે તેને સંગ્રહ આચાર્ય શ્રી વિજયેાદયસૂરિએ એક બુકમાં કરેલ છે.
પ્રશ્ન ઉપધાનને અંતે માળારોપણ કરવામાં આવે છે તેનું શું કારણ?
ઉત્તર-એ ઉત્તમ કાર્યની સમાપ્તિનું ને મહામંગળિકનું સૂચક છે. તેમજ જિનમંદિર ઉપર કળશ ચઢાવવું જેવું કાર્ય છે. ખાસ કરવા ગ્ય છે. પ્રશ્ન ૧૦–દેવલોકમાં કાળ કે હોય છે ?
એક સરખા હોય છે અને અત્યંત શુભ હોય છે. અવસર્પિણી ઉત્સપિણીની જેમ બાર આરનો કમ કે કાળને ફેરફાર ત્યાં થતું નથી.
પ્રશ્ન ૧૧-કેસરની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થાય છે ?
ઉત્તર–કેસરના વૃક્ષ ઉપ૨ પુપના મધ્ય ભાગમાં થાય છે, એમ જાણવામાં છે, ઘણું કરીને કેસર કાશ્મીરમાં થાય છે.
મન ૧૨-બારવ્રતની પૂજામાં બીજા વ્રતની પૂજામાં ‘માંસાહારી માતંગી બોલે ? ઇત્યાદિ ગાથા કહી છે તે કેને ઉદ્દેશીને કહી છે ?
ઉત્તર-અસત્ય બોલનારનું માતંગીના કરતાં પણ કનિષ્ટપણું બતાવવા માટે કહેલી છે. જુઓ વધારે વિવેચન માટે ચાલુ સાલમાં વીરવિલાસ ન, ૧૮ પૃ. ૨૯૮ કંવરજી

Page #19

શ્રી આનંદઘનજીનું દિવ્ય જિનમાર્ગદર્શન
( ૮ )
પથિક—મહાત્મન ! આ દિવ્ય નયન તે કાઈ અદ્ભુત વસ્તુ છે! આવા દિવ્ય નયનથી–સમ્યગ્ યાગદષ્ટિથી જ મેક્ષમા` દેખી શકાય એ માપનુ કથન હવે મને સમજાવા લાગ્યું છે. ખરેખર ! એ દિવ્ય નયન જ પરમ કલ્યાણ આપનાર છે. સાચા મુમુક્ષુ પુરુષે તે પ્રાપ્ત કરવા સર્વાત્માથી પરમ પુરુષાર્થ કરવા જોઇએ, આપે આ તેનું રસપ્રદ સ્વરૂપ ટૂ'કમાં કહ્યું તે પણ કેટલું બધું રાંચક ને હૃદયંગમ છે ? તેા પછી તેની સાક્ષાત્ પ્રાપ્તિ તો કેટલી બધી આનંદદાયક ને પરમા મા પ્રદર્શક થઇ પડે? તેના હવે મને કંઇક ખ્યાલ આવે છે, એ પરમાદષ્ટિ વિના તે બધું ય અંધારું છે, • આંખ વિના અંધારું રે ' એમ લેાકાક્તિ કહેવાય છે, તે અહીં પરમામામાં સાવ સાચી જાય છે. ચેગિરાજ ! તે દિવ્ય નયન પ્રાપ્ત કરવાની મને તીવ્ર ઇચ્છા ઉપજી છે. તે કેમ પ્રાપ્ત થાય કાની પાસેથી પ્રાપ્ત થાય ? કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? તેને સુગમ ઉપાય આપ કૃપા કરીને દર્શાવે. આટલી ધી આ પુરુષપર પરા છે, તેમાંથી શું કયાંય એ દિવ્ય દષ્ટિની પ્રાપ્તિ થશે ? જીએ! આ આટલા બધા આચા' નામધારી છે. ભક્તજના તેની બિરુદાવલી મેલે છે. કાઇ સૂરિચક્રચક્રવર્તી, કાઇ સૂરિસમ્રાટ્, કાઇ આચાય ચૂડામણિ, કાઇ સૂરીશ્વર કહેવાય છે. કાઇ જિનશાસને દ્વારક, કાઇ અ`ત્ શાસનપ્રભાવક, ક્રાઇ જિનાગમરહસ્યજ્ઞાતા, કાઇ વ્યાખ્યાનવાચસ્પતિ, ક્રાપ્ત સાક્ષાત્ સરસ્વતી વગેરે બિરુદ ધરાવે છે. કાઈ ધીર ગંભીર સ્વરે અભિનય રહિતપણે શાંત વ્યાખ્યાનો આપે છે, ને કાઈ મેટા સ્વરે અભિનયપૂર્ણાંક દીક્ષામાં પર્યાસિ પામતા ઉદ્દામ ઉપદેશેા કરે છે. તેઓની પાસેથી શું આ દિવ્ય નયનની પ્રાપ્તિ થશે ? વળી આ આટલા બધા ઉપાધ્યાય આદિ પદવીના ધારક પુરુષા છે, મોટા વિદ્વાન પંડિત ગણાય છે, વાદીને પરાજિત કરે એવા તર્કનિપુણ તે ડનમ નિષ્ણાત છે, શાસ્રના અંગ અભ્યાસી તે અભ્યાસ કરાવનાર છે, તેઓની પાસેથી શુ દિવ્ય નયનની પ્રાપ્તિ થશે ? વળી આ સેંકડાની સખ્યામાં સાધુ વેધારી દિષ્ટગોચર થાય છે. તેઓ બાહ્ય ક્રિયાકાંડમાં ચીવટવાળા ને કાયક્લેશરૂપ તપશ્ચર્યામાં એક્કા છે. ગૃહસ્થેા ‘ છ છ ’કહીને તેમતે પડ્યો ખેલ ઝીલે છે, તે તે પણ તે ગૃહસ્થાને પોતપોતાના વાડામાં બરાબર પૂરાઇ રહેવાના મેધ દૃઢ કરવાની તકેદારી રાખે છે, તેની પાસેથી શું આ દિવ્ય નયનની પ્રાપ્તિ થશે? આ સંબધી આપના અનુભવ શું કહે છે? તે હું જાણવા ઇચ્છું છું.
યોગરાજ—હૈ ભવ્ય ! જે પામેલા હૈાય તેની પાસેથી પમાય, દીવામાંથી દીવા પ્રગટે. કૂવામાં હોય તેા હવાડામાં આવે. આ નગ્ન સત્ય છે. દેખતા હોય તે દેખાડે, એટલે કે કાઇ દિવ્યચક્ષુ પ્રાપ્ત દ્રષ્ટા પુરુષ હાય તે। તે અવશ્ય માર્ગ દેખાડી શકે, દિવ્ય ચક્ષુ આપી શકે; પણ ખેદની વાત એ છે કે વર્તમાન સમાજની સ્થિતિને વિચાર કરીએ છીએ તે આંખે અંધારા આવે એવી કરુણ સ્થિતિ છે; કારણ કે સાક્ષાત્ મા દ્રષ્ટા એવા દિવ્ય નયન–પ્રાપ્ત પુરુષની અત્રે બહુ બહુ ખામી જણાય છે–ભારી ખેાટ જણુાય છે, ( ૩૬૯ બ્લુ

Page #20

३७०
શ્રી જૈન ધમ પ્રકાશ
[ આસે
આ કાળ દુષમ છે, અેટલે જ એવા સમ્યગ્દષ્ટ જ્ઞાની પુરુષના જોગ મળવા પરમ દુ"ભ છે. હમણાં તો મને એવા કોઇ દિવ્ય નયન પામેલા પુરુષ દેખાતા નથી તે આજે પુરુષપરંપરાની તું વાત કરે છે, તેમાં પણ કાંઇ સાર નથી-કાંઇ માલ નથી.
કારણ કે તેં જે આ આચાર્યાદિ કહ્યા તે પણ મુખ્યત્વે દ્રવ્યથી છે;”ભાવથી નહીં. હાલમાં તે। જ્યાં જુએ ત્યાં આ આચાર્ય ને પદવીધાના રાફડા ફાડ્યો છે, પણ ભાવથી આચાય પણું, ઉપાધ્યાયપણું કે સાધુપણુ છે કે નહિં, તે કાષ્ટોતું નથી, તેનો કાઇ પરીક્ષા કરતું નથી! જેને પચ પરમેષ્ટિમાં ગેરવલયુ" સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે એવા ભગવાન આચાર્યાદિની આત્મદશા કવી અદ્ભુત, કેવી વીતરાગ, કૈવી પ્રશમપ્રધાન હાવી જોઇએ, તેનુ ગુણુસ્થાન કેવું ઊંચુ હેવું જોઇએ, તેને વિચાર કરવા કાઈ તરદી લેતું નથી ! આ તે અમારા કુલ સપ્રદાયના આચાર્ય છે, અમારા મારાજ છે, એવા મમત્વભાવથી પ્રેરાઇને પ્રાયે લોકા પોતાના કુલગુરુનું મમત્વ અભિમાન રાખે છે, પણ ભાવયેાગી એવા ભાવાચાર્ય, ભાવ ઉપાધ્યાય, ભાવસાધુનું જ માન્યપણું શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે, તે લક્ષમાં રાખતા નથી. એટલે જ વમાન સાધુસમાજની શૈાચનીય અવદશા થઇ પડી છે, કારણ કે લોકા દ્રવ્યસાધુ-ભાવસતા વિવેક કરતા નથી કે જાણતા નથી, તે વેષમાં સાધુપણું માની ગમે તેવા દ્રવ્યલિંગીને આદર આપે છે ને પોષે છે. એટલે લેાક-અભિપ્રાયનુ કાઇ શુ નિયંત્રણ નહિં રહેવાથી, સાધુ પશુ શિથિલાચારી બની ભાવસાધુપણું પામવાને બદલે વેષની વિડંબના કરે એવી સંભાવના રહે છે. આથી ઊલટુ જો લેાકા ભાવસાધુને જ માન્ય કરતા હોય, તે તેવું શિથિલાચારીપણું પ્રવેશવા ન પામે, તે સાધુએ પણ ભાવસાધુત્વ સાધવા ભણી સતત પ્રયત્નશીલ બને. કેટલાક'આચાર્યાંના મત તેા એવા છે કેભાવસાધુત્વ પ્રથમ હાવું જોઇએ તે પછી તેના સૂચક પ્રતીકરૂપ દ્રવ્યલિંગ ધારણ કરવું જોઇએ. ગાડી આગળ ધેડા હવા જોઇએ, નહિં કે ગાડી પાછળ, તેમ ભાવસાધુત્વ પ્રથમ હાવું જોઇએ તે પછી દ્રવ્ય. અથવા બીછ અપેક્ષાએ દ્રવ્ય પ્રથમ ગણીએ તા પશુ તે ભાવસાધુત્વનું કારણું થઈ પડે તે જ તેનું સફળપણું છે, નિહ તો વેવિડંબના માત્ર જ થઇ પડે! આ ગમે તેમ હું, પણ્ સર્વાંત્ર ભાવાચા' આદિનું જ માન્યપણું છે, એ વાત નિર્વિવાદ છે, અને તેવા પ્રકારે ચેાગાચાર્યં ભગવાન્ હરિભસૂરિએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે:
" आचार्यादिष्वपि तद्विगुद्धं भावयोगिपु ।
वैयावृत्यं च विधिवच्छुद्धाशयविशेषतः ॥ " શ્રી યોગદૃષ્ટિસમુચ્ચય અર્થાત્—ભાવયેગી એવા આચાર્યાદિ પ્રત્યે આ વિશુદ્ધ કુશળ ચિત્તાદિ રાખવુ તે ઉત્તમ યેાગખીજ છે, અને વિધિયુક્તપણે શુદ્ધ આશયવિશેષથી તેમનુ (ભાવાચાર્ય' આદિત્તુ) વૈયાવૃત્ત્વ કરવું તે પણ યાગખીજ છે,
* ધન્ય તે મુનિવરા હૈ, જે ચાલે સમભાવે; ભવસાયર લીલાએ ઉતરે, સયમ કિરિયા નાવે...ધન્ય
""
શ્રી યશોવિજયકૃત સાડા ત્રણસો ગાથાનું સ્તવન

Page #21

અંક ૧૨ મ ]
શ્રી આનંદઘનજીનું દિવ્ય જિનમાર્ગદર્શન
ફ91
પણુ મેટા ખેદની વાત છે કે વર્તમાનમાં તથા પ્રકારના ભાવગી, ભાવાચાર્ય, ભાવસાધુઝ આદિના દર્શન અતિ અતિ દુર્લભ થઈ પડ્યાં છે. કોઈ ખૂણે ખાંચરે કોઈ વિરલ સંત હોય તે ભલે, બાકી દ્રવ્યાચાર્ય–દ્રવ્યસાધુ આદિની તે વિપુલતા છે, પણ તેથી કાંઈ વળે નહિ; કારણ કે દ્રવ્યાચાર્યાદિને માનવા તે ફૂટરૂપમાં* અટબુદ્ધિરૂપ છે, કૂડાને રૂડા માનવા બરાબર છે અને તે સારું નથી, એમ શ્રી હરિભદ્રસૂરિએ ચકખેચકખું કહ્યું છે,
એટલે આવી આ પુરુષપરંપરા પાસેથી દિવ્ય નયનની આશા રાખવી તે વ્યર્થ છે. કારણ કે ઉત્તરોત્તર સદૂગુરુપ્રસાદથી દિવ્ય નયન પ્રાપ્ત કરતી સોંગ પુરુષપરંપરા પણ ક્યાં રહી છે? અને તે પ્રાયે આંધળાની પાછળ અંધ દોડે એના જેવી સ્થિતિ છે.
( પુરુષપરંપર અનુભવ જોવતાં રે, અંધાઅ પલાય ? બધાય એમ દા કરે છે કે-અમે જિનની પરંપરામાં છીએ. સૌ પોતપોતાની ગાય છે, પણ તેઓને અનુભવ જે જોઈએ છીએ તે તેમાં કાંઈ દિવ્ય નયનને ચમત્કાર દેખાતો નથી, જિન જેવા પરમાત્માની પરંપરા સાચવવાને દાવો કરનાર પુરુષમાં જેવો આત્માનુભવું જોઈએ, જે આત્મવિકાસ જોઈએ, જેવો અધ્યાત્મપરિણતિભાવે જોઈએ, જે દિવ્ય દૃષ્ટિનો આવિષ્કાર જોઈએ, તેને છાંટો પણ અત્ર દેખાતું નથી. એટલે આ પુરુષપરંપરા પણ આંધળાની પાછળ આંધળા દેડતા હોય એવી છે; જેમ એક મેંદ્ર બેં કરે તે બીજા પણ બેં બેં કરી મૂકે, મેંઢાની પાછળ મેંદું ચાલ્યું જાય, એ પ્રાય ગાડરિયા પ્રવાહ જેવી ગતાનુગતિકતા અનુસરનારી છે.
પથિક–મહાત્મન્ ! આપ એમ કેમ કહો છો ? કયા આધારથી કહે છે ?
ગિરાજ હે ભદ્ર ! શુદ્ધ હેતુપૂર્વક અનુભવથી કહું છું, શાસ્ત્ર આધારથી કહું છું; કારણ કે આગમન જે મુનિ૫ણુનો-શ્રમણુપણાન+ નિમલ આદર્શ છે. તેને અનુસરીને જે હું વસ્તુ વિચારવા બેસું, વસ્તુસ્થિતિ ગવવું, તે એના કથનમાં ને આ લોકોનાં આચરણમાં આકાશ-પાતાલનું અંતર છે, “ ચરણ ધરણ નહિ ઠય --પગ મૂકવાનું પણ ઠેકાણું નથી; કારણ કે આગમમાં જ્યારે વીતરાગતાની વાત કરી છે, ત્યારે આ
X “જ્ઞાનવંત જ્ઞાની શું મલતા, તન મન વચને સાચા;
દ્રવ્ય-ભાવ સુધા જે ભાખે, સાચી જિનની વાચો...ધન્ય”– શ્રી યશોવિજયજી * “દ્ધિવિરાÈપુ ? કાઢ “માવષિ”! દૃાાષ્યિધર્મનક્ષેપુ, લૂંટને aqqહેરસુન્દ્રાવાન્ ! –શ્રી ગષ્ટિસમુચયવૃત્તિ,
“ભાવાચારજ સેવના, લાવ ઉદ્વેગ સુહા રે ”—શ્રી એગદષ્ટિ સક્ઝાય - “થેડા આર્ય અનારય જનથી, જેન આર્યમાં થોડા; તેમાં પણ પરિણુત જન ચેડા, શ્રમણ અલપ-બહુ મેડ”...શ્રી યશોવિજયજી

Page #22

૩૭૨
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આ
કે
લેકે દાવો છે તેને અનુસરવાના કરે છે, પણ પ્રાયે સાધે છે રાગદેષ! વીતરાગે જયારે વિશ્વબંધુતાની વિશાલ ભાવના ઉપદેશી છે ત્યારે આ પતતાને સંકુચિત સંપ્રદાયગ૭-વાડા બાંધીને બેસી ગયા છે વીતરાગે જ્યારે કષાય-કલેશ દૂર કરવાના કહ્યા છે ત્યારે આ મહાનુભાવે પ્રાયે કષાયથી રાસાયેલ છતાં વીતરાગધર્મના સંરક્ષક હોવાને દા. કરતા રહી તે જ કષાયોને પુષ્ટ કરે છે ! તવંશૂન્ય નાના નાના ક્ષુદ્ર મતભેદે ને નિ:સત્વ નિર્માલ્ય ચર્ચાઓને નિમિત્તે મોટા મોટા ઝઘડા-ટા-ફસાદ ઉપસ્થિત કરે છે ! ખોટા વિતંડાવાદ ઊભા કરી સમય ને શક્તિનો અપવ્યય કરી સમાજની ક્ષીણુતા કરે છે ! વાતરાગનું નામ પણ જ્યારે શાંતિ ફેલાવે છે ત્યારે આ વીતરાગના કહેવાતા અનુયાયીઓની સાક્ષાત્ હાજરી પણ કવચિત અશાંતિ પ્રસારે છે ! વીતરાગ ધર્મના અનુયાયીઓમાં તે વીતરાગતાનું જ વલણ હોય, નહિં તો તે અનુયાયી શાના ? નામ માત્ર અનુયાયી હોય તે ભલે. હા ! કેાઈ શાંત વૃત્તિવાળા મહાનુભાવે સાચા મુમુક્ષુ આત્માઓ પણ છે, પરંતુ તે વિરલાઓ બહુ અ૯પ માટે આવી વર્તમાન પુરુષપરંપરા પાસેથી દિવ્ય નયનની અપેક્ષા રાખવી તે પ્રાયઃ અજાગલસ્તન જેવી વ્યર્થ છે, માટે જ મારે સખેદ કહેવું પડે છે કે- “પુરુષપરંપરા અનુભવ જેવતાં રે, અંધ અંધ પલાય; વસ્તુ વિચારે જે આગામે કરી રે, ચરણ ધરણ નહિં હાય...
પથડે નિહાળું રે બીજા જિનતણે રે.” આ બધું હું મારા જાતિ અનુભવથી કહું છું, કારણ કે હું તેઓની મળે પૂર્વે ધણા વખત વી-છું, તેઓના નિકટ પરિચયમાં આવ્યો છું. તેઓના આચાર, વિચાર, દશા આદિ મેં જોયા છે, અને શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના મૂળ પરમાર્થ માથીઅધ્યાત્મપરિણતિમય મોક્ષમાર્ગથી તેઓ પ્રાયે કેટલાં દૂર-સુદૂર છે તે સખેદ અનુભવ્યું છે. તે પરમ શાંતિપ્રદ શાંતિ માર્ગનું તેમને તાવિક લક્ષ નથી, એટલે તેઓ કાં તે તથારૂપ આત્મપરિતિમય ક્રિયા વગરના શુષ્ક જ્ઞાનમાં તણાઈ ગયા છે, અને કાં તે અંતરંગ ભાવરૂપ ૨પ વિનાના બાહ્ય ક્રિયાકાંડમાં જડપણે રાચતા રહી પ્રાયઃ ક્રિયાજડતાથી ગ્રસ્ત થયાં છે. તેઓમાં મેં જેટલી લોકને રીઝવવા માટેની વાસના દીઠી તેટલી સ્વાત્માને બૂઝવવાની ભાવના ન દીઠી. તેઓમાં મેં જેટલી ધામધૂમની ધમાલ ને બાહ્ય આડંબરની વિપુલતા દીઠી, તેટલી જ્ઞાનમાર્ગ માટેની પિપાસા કે આત્મધર્મ આરાધના પ્રત્યેની વૃત્તિ ને દીઠી ! પિતાના પૂજા--સત્કાર-માનદિની જેટલી ખેવના દીઠી તેટલી આત્માર્થ માટેની તમન્ના ન દીઠી ! તેમાં પ્રાયઃ દિવ્ય નયનના અભાવથી મેં કેવળ દૃષ્ટિગંધપણું દીઠું. આમ સામાન્યપણે બાહુલ્યથી મેં જે પરિસ્થિતિ નિહાળી તે અષપણે કેવળ કરુણાભાવથી કહી દેખાડી, એમાં પવિત્ર જિનશાસન પ્રત્યેની અંતરાઝ સિવાય કોઈ અન્ય હેતુ નથી.
(અપૂર્ણ ) - ડૉ. ભગવાનદાસ મનસુખભાઈ મહેતા . B, 8, 9,

Page #23

બાર ક્ષમાશમણા
લેખક –
હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા એમ. એ. (અનુસંધાન પણ ૩૪૧ થી )
વિહુનિસિહુચણિ જિનદાસગણિ મહત્તરે રચી છે. એમાં એમણે પિતાનું નામ ખૂબીથી રજૂ કર્યું છે. સાથે સાથે પોતાના વિદ્યાગુરુ તરીકે પ્રદ્યુમ્ન ક્ષમાશ્રમણને ઉલ્લેખ કર્યો છે. જિનદાસગણિએ નદીણિગ રચી છે. એની અનેક હસ્તલિખિત પ્રતિઓમાં એને રચના–સમય શક સંવત ૧૯૮ના એટલે કે વિક્રમ સંવત ૭૩૩નો જોવાય છે. આગમ દ્ધારક જૈનાચાર્ય આનંદસાગરસૂરિજીએ સંપાદિત કરેલી આવૃત્તિમાં શક સંવત ૫૦૦ નો ઉલ્લેખ છે. શક ૫૯૮ અને શક ૫૦૦ એ બંનેમાંથી એકે વર્ષ નંદીક્ષિણના રચના–સમય તરીકે આ. આનંદસાગરસૂરિજીને માન્ય નથી એમ લાગે છે. તેમના મતે હરિભદ્રસૂરિ વીર સંવત ૧૦૫૫ યાને વિ. સં. ૧૮૫ માં સ્વર્ગે સંચર્યો એ હકીકતને આથી વાંધ આવે છે. વળી પ્રદ્યુમ્નસૂરિ ‘પૂર્વધર' હતા એમ જે એઓ માને છે તેને પણ આની સાથે મેળ ખાતે નથી. શું આ બે કારણોને લઈને તેઓ ભિન્ન મત ધરાવે છે?
જિનદાસગણિએ અગદ્દારણિ રચી છે. આનંદસાગરસૂરિજીના કથન મુજબ આવયચુણિ, દસયાલિયચુણિણ અને ઉત્તઝયણચણિ પણ જિનદાસગણિની કૃતિઓ છે. એમના વિદ્યાગુરુ પ્રદ્યુમ્ન ક્ષમાશ્રમણે કોઈ કૃતિ રચી હોય તો તે જાણવામાં નથી.
૭. મલવાદી. આ નામની કેટલીક વ્યક્તિઓ થઈ ગઈ છે.
(૧) પ્રભાવરિતમાં સૂચવ્યા મુજબ વીરસંવત ૮૮૪માં બૌદ્ધોને હરાવનાર અને દ્વાદશાનિયચક્રવાલ રચનાર..
(૨) ધર્મકીર્તિકૃત ન્યાયબિન્દુ ઉપરની ધર્મોત્તરની ટીકા ઉપર ટિપ્પણુ રચનાર મલવાદી.
(૩) વિક્રમની તેરમી સદીમાં થયેલા અને જેમના કાવ્યની મંત્રીશ્વર વસ્તુપાલે પ્રશંસા કરી છે એ મલવાદી.
૧. જિનવિજયજીએ અકલંકશન્થયના પ્રાસ્તાવિક( પૃ. ૪ )માં કહ્યું છે કે–મેં હરિભદ્રસૂરિકા સમયનિર્ણય” માં જિનદાસગણિને નંદીગૃહિણના કર્તા તરીકે ઓળખાવ્યા છે અને તેમ કરનાર તરીકે હું બકે પહેલે છું. વિશેષમાં તેઓ કહે છે કે-જિનદાસગણિ આવસ્મયગુણિ અને (વિસેસ)નિસીહણિના પણ કર્તા છે.

Page #24

૩૭૪
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
(૪) જેમના નામથી મલ્લવાદી 'ગુચ્છ ચાલ્યે! એ મલ્લવાદી, આ પૈકી પહેલા જ ‘ ક્ષમાશ્રમણ ' પદવીથી અલ'કૃત છે એટલે એમના જ વિચાર કરવા પ્રસ્તુત છે.
[ માસા
ભદ્રેશ્વરકૃત કહાવલી, પ્રભાચન્દ્રસૂરિષ્કૃત પ્રભાવકરિત, મૈતુગસૂરિષ્કૃત પ્રબન્ધચિન્તામણિ, રાજરોખરસૂરિષ્કૃત ચતુર્વિશતિપ્રમન્ધ યાને પ્રમધકારા અને સતિલકસૂરિષ્કૃત તત્ત્વકૌમુદી એ મલવાદીના જીવનવૃત્તાન્ત રજૂ કરનારી પ્રાચીન કૃતિ છે. એ પૈકી કહાવલી એ જ પાÉય કૃતિ છે અને એ લગભગ દસમા–અગિયારમા સૈકા જેટલી જૂની છે. પ્રભાવકરત, પ્રશ્નચિન્તામણિ, ચતુર્વિશતિપ્રમન્ત્ર અને 'તત્ત્વ કૌમુદી એ અનુક્રમે વિક્રમ સંવત્ ૧૭૩૪, ૧૦૬૨, ૧૪૦૫ અને ૧૪૨૨માં રચાયેલ છે. પ્રભાવકરત (મલ્લવાદી પ્રખ'ધ, લેા. ૮૩) પ્રમાણે મલવાદીષ્મે બૃહોને અને તેમના વ્યંતરાને વીર સ ંવત્ ૮૮૪( વિ. સ. ૪૧૪ )માં હરાવ્યા. આ રહ્યું એ પદ્યઃ— “ श्रीवीरवत्सरादथ शताष्टके चतुरशीतिसंयुक्ते ।
जिग्ये स मलवादी बौद्धांस्तद्व्यन्तरांश्चापि ॥ ८३ ॥ "
વિશેષમાં આ પ્રભાવકચરત(મલ, શ્વે, ૩૪)માં મવાદીએ રદ્વાદશાર નયચક્ર રચ્યાના ઉલ્લેખ છે. ચતુર્વિતિ પ્રર્શ્વ (પૃ. ૪૬) પ્રમાણે શાસનદેવીએ મલ્લવાદીને નયચક્ર નામતો ગ્રંથ આપ્યા. આમાં રહેલા ચમત્કારિક તત્ત્વને સાદા અર્થ એ થાય કે એમણે નયચક્ર નામને ગ્રંથ રચ્યા. આ ઉપરથી દ્વાદશારનયચક્રવાલ અને નયચક્ર એ બને એક જ ગ્રન્થ છે અને બીજું નામ એ પહેલાનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે એમ જોઇ શકાય છે. આના ઉપર સિંહ ક્ષમાશ્રમણે ટીકા રચી છે. મૂળ કૃતિ દાદારનયચક્ર એ નામથી ગાયકવાડ પૈર્વાત્ય ગ્રન્થમાલા તરફથી ટીકા સહિત છપાય છે અને એનું સંપાદનકાર્ય દક્ષિણુવિહારી અમવિજયજીના શિષ્ય મુનિ ચતુરવિજયજી કરે છે. અકલ કે નયેાનુ વિશેષ વિવરણ જાણવા માટે નયચક્ર જોવાની ભલામણ ન્યાયવિનિશ્ચય(૩, ૯૧)માં કરી. છૅ. પ્રસ્તુત ઉલ્લેખ નીચે મુજબ છેઃ—
“ છું તત્ત્વમવેરો તથાનાં નયત: ।૪ '
આ તયચક્ર તે મવાદીકૃત નયચક્ર જ હાવા જેઇએ એમ કૈલાશચન્દ્ર શાસ્રીએ ન્યાયકુમુદચન્દ્ર( ભા. ૧ )ની પ્રસ્તાવના( પૃ. ૭૬ )માં કહ્યું છે. વિશેષમાં
૧. આ ગચ્છના કાઇ આચાયે પ્રતિતિ કરેલી ધાતુની મૂર્તિ દિલ્હીમાં લાલા હજારીમલજી ઝવેરીના ધર દહેરાસરમાં છે અને એ લગભગ ચૈાદમી સદીની મૂર્તિ છે એમ “ શ્રી જૈન સત્ય પ્રકાશ ‘(ક્રમાંક ૭૩-૭૫)માં ૧૨મે પાને સૂચવાયુ છે.
૨. નૈગમ વગેરે સાત નયે। પૈકી દરેકના સે। સે। પ્રકાર સૂચવનાર સપ્તાતારનયચક્ર નામની કૃતિ નાશ પામેલી મનાય છે, જ્યારે આ કૃતિમાં પ્રત્યેક નયનાબાર બાર પ્રકાર હાવાનુ કહેવાય છે.
૪. મેં 'પાદિત કરેલી આવૃત્તિ પ્રમાણેના આ અંક છે.
૪. જુએ ન્યાયકુમુદચ( ભા. ૧ )ની પ્રસ્તાવના ( પૃ. ૭૬ )

Page #25

- + મ,
માનિ ન
મ
*
* *
*
અંક ૧૨ મે ] બાર ક્ષમાશ્રમણે
૩૭૫ તેમણે એ પણ સૂચવ્યું છે કે-અકલંક પછી લગભગ સે વર્ષ રચાયેલે એ લઘુનયચક નામનો ગ્રન્થ દિગંબરાના સાહિત્ય માં છે. આ નામ ઉપરથી તેમ જ અન્ય ઉલેખે ઉપરથી એ સિદ્ધ થાય છે કે-નયચક નામને કાઈ માટે ગ્રંથ છે. આ માટે ગ્રંથ તે મલ્લવાદીએ રચેલ નયચક જ હોવો જોઈએ.
વિદ્યાનંદીએ તત્ત્વાકલેકવાર્તિક(પૃ ર૭૬ )માં નીચે મુજબની પંક્તિધારા નયના વિશદ અને વિશિષ્ટ નિરૂપણ માટે નમુચક જોવાની ભલામણ કરી છે –
“: guત્ત સત્યા નથવક: 11 » આ નયને હું તો મલવાદીના નયચથી અભિન્ન ગણું છું. જો કે “ સુમતિપ્રકરણ”ની પ્રસ્તાવના( પ. ૭૬)માં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ જોવાય છે–
મલવાદીના કે બીજા જ કઈ આચાર્યના નવચક્રના અભ્યાસના પરિણામરૂપ વિધાનદીના નયનિરૂપણમાં જે સપ્તભંગીઓના વિવિધ ભેદ પરત્વે વર્ણન છે તેમાં સન્મતિના સપ્તભંગી પરિચયના થડે પણ ફાળે હોય એવી ધારણું રહે છે,
અનેકાન્તજયપતાકા( ખ. ૧, પૃ. ૫૮ અને ૧૧૬)માં જેમનો “વાદિમુખ્ય ” તરીકે હરિભકસૂરિએ ઉલ્લેખ કર્યો છે અને જેમની સમૂઇપયરની ટીકામાંથી આ પૃષ્ઠો ઉપર નીચે મુજબનું એક અવતરણ અપાયું છે તેમને હું પ્રસ્તુત મલવાદી માનું છું. કેમ કે હરિભદ્રસૂરિની પૂર્વે આ સિવાયના બીજા કોઈ મદ્ધવાદી થયાને કોઈએ ઉલ્લેખ કર્યો હોય એમ જણાતું નથી.
સ્થvratવષ્ણુરાવાનાપા હિ વસ્તુનો વતુર્વમ્ ” પૃ. ૫૮. ___“न विषयग्रहणपरिणामाहतेऽपरः संवेदने विषयप्रतिभासो युज्यते, युक्तत्वયોજા –પૃ. ૧૧૬. " અનેકાન્તજયપતાકાની પજ્ઞ વ્યાખ્યા(પૃ ૫૮ અને ૧૧૬)માં આ ઉલ્લેખ સમ્મતિના છે એમ જે કહ્યું છે તે વ્યાખ્યય અને વ્યાખ્યાનની અભેદ વિવક્ષાને આભારી છે એટલે અહીં સમ્મતિથી સમઈપયરણની ટીકા સમજવાની છે. વિશેષમાં આ વ્યાખ્યામાં વાદિમુખ્ય ’ એટલે મલવાદી એવું સ્પષ્ટ કથન છે.
પ્રદ્યુમ્નસૂરિના શિષ્ય અને વિક્રમની અગિયારમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં વિદ્યમાન અભય. દેવસૂરિએ (વાદમહાવથી અભિન્ન મનાતી) સમઈપયરણની ટીકા(મૃ. ૬૦૮ )માં કેવલજ્ઞાન અને કેવલદર્શન એ બે ઉપયોગ એક સાથે સર્વ ને હોય છે એવા યુગ૫૬પગવાદના પુરસ્કર્તા તરીકે જે મલવાદીને નિર્દેશ કર્યો છે તે પણ પ્રસ્તુત મલવાદી હોવાનો વિશેષ સંભવ છે.
૧. તત્ત્વાર્થ (૧-૩ ) ઉપરનું આ ૧૦૨મું પડ્યું છે.
૨. આ ટીકાનું પરિમાણ ૭૦૦ શ્લેક જેટલું છે એમ બૃહટિપ્પણીમાં સચવાયું છે. હજી સુધી તે આ ટીકા ઉપલબ્ધ થઈ નથી એટલે કાળ એને સ્વાહા કરી ગયો હશે.

Page #26

उ७१ શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આસો જેમ આ અભયદેવસૂરિઓ સિદ્ધસેન દિવેકરને ઉપગેને અંગે અભેદવાદના પુરસ્કર્તા માન્યા છે તેવી રીતે શું આ મલવાદી વિષે સમજવું ? સપષ્ટ શબ્દોમાં કહું તે સિદ્ધસેન દિવાકરની પહેલાં પણ કોઈકે હરિભદ્રસૂરિએ નંદીની ટીકા( પત્ર પર )માં નિર્દેશેલ વૃદ્ધાચાર્ય જેવા કાઈક આચાર્યો અમેદવાદ પ્રરૂપે હતો; છતાં આ અભેદવાદનું વ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપન કરી સૌથી પ્રથમ એ વિષય ઉપર પ્રકરણ રચનાર સિદ્ધસેન દિવાકર હશે એથી કે એમણે જે નિરૂપણ કર્યું તે એમની પૂર્વે કરાયેલા નિરૂપણથી ચડિયાતું હશે એથી અભયદેવે એમને અભેદવાદના પુરસ્કર્તા માન્યા હશે, એવી રીતે દિગંબર સંપ્રદાયમાં યુગપપગવાદ કુંદકુંદ આચાય એટલે તે પ્રાચીન છે જ એટલે કે જેન સાહિત્યમાં મલવાદીની પૂર્વે આ વાદનું નિરૂપણ છે, પરંતુ શું મલવાદીનું નિરૂપણ શ્રેષ્ઠ હશે? એથી અથવા વેતાંબર સંપ્રદાયમાં તત્ત્વાર્થ( અ. ૧, સે. ૩૧ )ની ભાષ્યમાંથી ફલિત થતા યુગપુરુપયોગવાદને બાજુ પર રાખી વિચારીએ તો એ સૌથી મોખરે છે. એથી એમને યુગપંદુપયેગવાદના પુરસ્કર્તા તરીકે અભયદેવસૂરિએ ઓળખાવ્યા હશે ? હરિભદ્રસૂરિએ તે નંદીની ટીકા( પત્ર પર )માં યુગપવાદના પુરસ્કર્તા તરીકે સિદ્ધસેનનું અને અભેદવાદના પુરસ્કર્તા તરીકે વૃદ્ધાચાર્યનું નામ સુચવેલ છે.
મલ્લવાદીએ રચેલ દ્વાદશારાયચક સંપૂર્ણતયા મળતો નથી. એ અને એની સિંહ ક્ષમાશમણુકત ટીકામાં યુગપવાદ જેવા નથી, એમ જ્ઞાનબિન્દના પરિચય (૫, ૬૧) માં કથન છે. વળી આ વાદ સમઈપયરણની ટીકા જે આજે મળતી નથી તેમાં હેવા સંભવ નથી. આ હકીકતને સાચી માનીએ તો એવી કલ્પના થઈ શકે કે આ વાદને લગતી કોઈ સ્વતંત્ર કૃતિ મલવાદીએ રચી હોવી જોઈએ કે એને પ્રતિપાદન કરનાર કોઈ ઉલ્લેખ કર્યો હે જોઈએ કે જે જોઈને અભયદેવસૂરિએ એમને યુગપવાદના પુરસ્કર્તા માન્યા હશે. ન્યાયાચાર્યું યશોવિજયગણિએ પણ જ્ઞાનબિન્દુ(મૃ. ૩૩)માં મલવાદીને જ યુગપદવાદના પુરસ્કર્તા માન્યા છે. વિશેષમાં નદીની ટીકામાં જે સિદ્ધસેનને યુગપદુપયોગવાદના પુરસ્કર્તા કહ્યા છે. તે અભ્યપગમવાદના અભિપ્રાય મુજબ છે, નહિ કે સ્વતંત્ર સિદ્ધાન્તના અભિપ્રાય મુજબ, એમ કહી એમણે આ અસંગતિને પરિહાર કર્યો છે. અને આ જ્ઞાનબિન્દુના અંતમાં એમણે એ વાત સ્પષ્ટ કરી છે કે સિદ્ધસેન દિવાકરનું કથન
૧. આ શું સિંદ્ધસેન દિવાકરના ! ગુરુ તરીકે ઓળખાવાતા વૃદ્ધવાદી હશે ? - ૨. જુઓ એમની કૃતિ નામે નિયમસાર ( ગા. ૧૫૯ ).
૩. આ સિદ્ધસેન તે સિદ્ધસેન દિવાકર કરતાં કોઇ ભિન્ન આચાર્ય હશે એમ જ્ઞાનબિન્દુના પરિચય(પૃ. ૬૦ )માં સૂચવાયું છે.
૪, નયચકન નષ્ટભ્રષ્ટ અને ખંડિત હાથથીઓ ઉપરથી ન્યાયાચાય યશવિજયગણિએ નયચક્રને આદર્શ તૈયાર કર્યો હતો એમ જણાય છે. જુઓ “જૈનયુગ” (વિ. સં. ૧૯૮૪, ભાદ્રપદ) માંૌં “નયચક્ર ” નામનો લેખ.
૫. બાર વર્ષ ઉપર આ અંતિમ ભાગ મેં આતદનદીપિકા (પૃ. ૫૩-૫૪)

Page #27

અંક ૧૨ મા ]
ખાર ક્ષમાશ્રમણે
સંગ્રહ નથ મુજબનુ છે, મલ્લવાદીના મત વ્યવહાર ન આશ્રીતે છે અને જિનભગણનુ મંતવ્ય ઋજીસૂત્રને અવલંબીતે છે.
૩૭૬
સિદ્ધહેમચન્દ્ર( ૨-૨-૩૯ )ની વાપાટીકામાં જેમને અંગે અનુમહવાહિન સાજિદા: એવા ઉલ્લેખ કરી જેમને શ્રેષ્ઠ તાર્કિક તરીકે ઓળખાવ્યા છે. એ મલ્લવાદી પણ પ્રસ્તુત મલ્લવાદી હૈાવાને વિશેષ સંભવ છે.
ધર્માંત્તરે ન્યાયબિન્દુ ઉપર જેમ ટીકા રચી છે તેમ ધર્મ કીતિ કૃત પ્રમાણવિનિશ્ચય ઉપર પણ ટીકા રચી છે. આ ન્યાયબિન્દુ ઉપરની ટીકા ઉપર જે મલ્લવાદીએ ટિ
ચ્યું છે એ મલ્લવાદી બૌદ હશે અને તેમ નહિ હોય તો પશુ દ્વાદરારનયચક્રના પ્રણેતા મલ્લવાદીથી તાભિન્ન અને અર્વાચીન છે જ એમ “ સન્મતિપ્રકરણ ’ની પ્રસ્તાવના (પૃ. ૬૮)માં ઉલ્લેખ છે. હુ' પણુ આ મત સ્વીકારું છું.
રિભદ્રસૂરિ કા સમયનિણૅય ”માં જિનવિજયજીએ એ ધર્માંત્તર્હાવાનું જે સૂચવ્યું છે તે તેમની સ્ખલના છે એમ કૈલાશચન્દ્રશાસીએ ન્યાયકુમુદચન્દ્ર(બા. ૧)ની પ્રસ્તાવના(પૃ. ૯૪-૯૫)માં પ્રતિપાદન કર્યું છે અને તેમણે કહ્યું છે કે-પ્રસિદ્ધ ધર્માંત્તર એ જ વૃદ્ધ ધર્માંત્તર છે. વિશેષમાં તેમણે ૯૬મા પૃષ્ઠમાં એમ પણ કહ્યુ છે કે-ધર્માંત્તરે ન્યાયબિન્દુની ટીકામાં વિનીતદેવના મત ઉપર આક્ષેપ કર્યાં છે એમ જે મલ્લવાદીએ
આ ટીકાના ણિમાં કહ્યું છે તે ખેડુ છે. આ ઉપરાંત તેમણે એ પણ નિર્દેશ કર્યાં છે કે પ્રસિદ્ધ ધર્માંત્તરને કાશ્મીરના રાજા જયાપી નિમંત્રણ આપ્યું હોય એ બનવાજોગ છે, કેમકે એ નરેશે ઇ. સ. ૭૫૧માં રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું" હતું.
૮. યક્ષદત્ત ગણિ.
શક સવત્ ૭૦૦માં એક દિવસ ઓછા હતા ત્યારે કુવલયમાલા પૂર્ણ કરનારા અને ‘ દાક્ષિણ્યચિહ્ન ' એવા ઉપનામવાળા ઉદ્યોતનરના આ યક્ષદત્તગણું પૂજ થાય છે એમ આપણે આ કુવલયમાલાની પ્રશસ્તિ ઉપરથી જાણી શકીએ છીએ. ‘ગુપ્ત’વશના એક જૈનાચાર્યનું નામ રિગુપ્ત હતું, તએ તૈરરાયના ગુરુ થતા હતા. આ ઉપરથી જિનવિજયજી એમ કહે છે કે-ગુપ્ત સમ્રાટ્ન હરાવનાર હુણ સમ્રાટ તારમાણુના ગુરુ થતા હતા અને આ તારમાણે વિક્રમ સંવત ૫૬૬માં માળવા પર જીત મેળવી હતી. હિરગુપ્તને દેવગુપ્ત નામે શિષ્ય અને શિવ ણુ મહત્તર નામે પ્રશિષ્ય હતા. આ
માં ઉધ્ધત કર્યા હતા અને રૃ. ૫૪-૫૬ માં મેં એ ગુજરાતી અનુવાદ આપ્યા હતા. વિશેષમાં ઉપયુક્ત ત્રણ વાદાની રૂપરેખા મે એના પૃ. ૫૨-૫૮ તેમ જ પૃ. ૨૬૪-૨૭૨ માં આપી હતી. એની ઐતિહાસિક આલાચના જ્ઞાનમન્તુના બે વ ઉપર પ્રસિદ્ધ થયેલ પરિચય( પૃ. ૫૪-૬૨ )માં હિન્દીમાં કરાયેલી છે. વળી આ પરિચય ( પૃ. ૬૨૬૪ ) માં મેં જેના ગુજરાતી અનુવાદ આપ્યા છે. તેના હિન્દી અનુવાદ પણ છે.
* આમ નિર્થિવાદપણું કહેતાં ખચાવુ જોઇએ એવા સૂર Life in the Gupta Age(પૃ. ૫૭૩)માં એના લેખક ડૉ. રાજારામ સાલેાર કાઢ્યો છે,

Page #28

-
-
-
-
૩૭૮
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આસો
મહત્તર પંજાબમાંથી નીકળી યાત્રાનિમિત્તે ફરતા ફરતા “ભિન્નમાલ” નગરમાં સ્થિર થઈને રહ્યા. એમને યક્ષદત્ત ગણિ નામે શિષ્ય હતા. તેમને ક્ષમાશ્રમણ' પદવી હતી. આ ક્ષમાશ્રમણને અનેક પ્રભાવશાળી શિષ્યો હતા. એ શિષ્યોએ ગુજરાતમાં ઠેકાણે ઠેકાણે જિનમંદિરા કરાવરાવીને આ દેશને રમણીય બનાવ્યા. યદત્ત પૂર્વધર હોય અને એથી એમને “ક્ષમાશ્રમણ’ કહ્યા હોય એમ માનતા ખેચાવું પડે છે,
૯. સંઘદાસ. કપ બહપસત્ર) નામના છેયસર ઉપર બે ભાસ ( ભાષ્ય ) છે. એ પૈકી નાનું (૬૬૦૦ ગાથાનું) ભાસ એમણે રચ્યું છે. વળી પંચકલ્પ ઉપર પણ બે ભાસ રચાયેલાં છે. એમાંનાં મોટા ભાસના કર્તા એઓ છે, જિનભણિ ક્ષમાશ્રમણે જે
યક૫ભાસ રસ્થાનું મુનિ પુણ્યવિજ્યજી કહે છે તેની કેટલીક ગાથાઓ પંચકમ્પભાસમાં છે; પણ એ આ સંઘદાસે રચેલા પંચકપભાસમાં છે કે કેમ તે જાણવું બાકી રહે છે.
: “ જૈન સાહિત્યનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ” નામની પોતાની કૃતિ( પૃ. ૧૪૭) માં મેહનલાલ દ. દેસાઈએ એમ કહ્યું છે કે-“ અનુમાને ૭ માં સૈકા અગાઉ થયેલા પંચકલપ મહાભાષ્યના કર્તા (પી. ૧, ૧૦૩) સંઘદાસ ક્ષમાશ્રમણે વસુદેવહિંડી નામને ચરિત ગ્રંથ પ્રાકૃતમાં આરંભ્યો તે ધર્મસેનગણિ મહત્ત પર કર્યો. ” . .
' આ પ્રમાણે આગમ ઉપર ભાષ્ય રચનાર તે જ વસુદેવહિંડીના કર્તા છે એમ જે અહીં કહેવાયું છે તે માટે શે આધાર છે? શું કેવળ નામની સમાનતા જોઈને આ અનુમાન દોરાયું છે કે વસુદેવહિંડીની રચના પઢમાણુગને અવલંબીને કરાયેલી હોવાથી તેમ કરાયું છે કે કોઈ અન્ય જ કારણ છે?'' : ' . .
જે. સા. સં. ઈ.(પૃ. ૧૮)માં સંઘદાસ ગણિ ક્ષમાશ્રમણની કઈક કૃતિમાંથી નીચેનું અવતરણ અપાયું છેઃ- "ण य किंचि अण्णुण्णायं पडिसिद्धं चा वि जिणवरिंदेहि । * જીલ્લા તેર માળા રે જ દોરä II”, '
હરિભદ્રસૂરિએ સંઘદાસગણિ ઉલ્લેખ કર્યો છે એમ પૃ. ૧૬૫ માં કહેવાયું છે તો આ સંઘદાસગણિ તે શું આગમન વ્યાખ્યાતા છે કે કેમ ? અને એની શી સાબિતી ?
વસુદેવહિંડી એ નામથી વસુદેવહિંડી સંપૂર્ણતા અને ધમ્મિલહિંડીને અમુક ભાગ પ્રસિદ્ધ થયેલ છે. એના પહેલા ભાગના પ્રાસ્તાવિક નિવેદન(પૃ. ૩)માંથી અહીં હું બે બાબત નાંધીશ:– ' , , ; , , " . "
(૧) સંઘદાસગણિ વાચકે રચેલ વસુદેવહિંડી વચમાં તેમ જ અંતમાં ખંડિત છે અને એ ખંડિત ભાગનું પરિમાણ લગભગ એક હજાર ક જેટલું છે. ' . કે . ' '૧. જુઓ મારી કૃતિ નામે “ A History of the Canonical Literature of the Jainas” (પૃ. ૭૭ અને ૯૬).

Page #29

અંક ૧૨ મ ]
બાર ક્ષમાશ્રમણ (૨) આ વસુદેવહિંડીને ઉલેખ વિશેસણવડમાં છે એટલે સંઘદાસગણિ જિનભદ્રમણિ ક્ષમાશ્રમણના પૂર્વકાલીન છે. ' * આ સંબંધમાં હું એ ઉમેરીશ કે વસુદેવહિંડીનો ઉલ્લેખ આવસ્મયગુણિ (ભા. ૨, પૃ. ૩૨૪ )માં કરાયેલ છે.
૧૦. સિંહ આપણે ઉપર જોઈ ગયા તેમ મલ્લવાદીએ રચેલા નયચક્રના આ ટીકાકાર છે, એ સિંહસરથી અભિન્ન હોય તે “ 'ધરતી' સિદ્ધસેનગણિ એમના પ્રશિષ્ય ગણાય,
બઘાઠીપિક” શાખાના સિંહ જેમનો ઉલ્લેખ નંદીની ધૂરાવલીમાં રેવતી નક્ષત્ર પછી કરાવે છે તેઓ યુગપ્રધાન હશે, પણ ક્ષમાશ્રમણ’ હોય એમ જાણવામાં નથી, એટલે એમને વિષે વિચાર કરવાનો રહેતો નથી..
૧૧. સ્થિરગુપ્ત. પસવણાકની ઘેરાવલી( ગા. ૧૨ )માં એમને વિષે ઉલ્લેખ છે. ત્યાં એમનું વચ્છસ ગોત્ર સૂચવાયું છે.
૧૨. હિમવંત. નદીમાં જે થેરાવલી છે તેની ૩૪ મી અને ૩૫ મી ગાથામાં એમને વિષે નિર્દેશ છે. ત્યાં એમને “હિમવત'ની જેમ મહાવિક્રમવાળા, અનંત ધૈર્ય અને પરાક્રમવાળા, અનંત ગમ અને પર્યાયવાળા સૂત્રનો સ્વાધ્યાય કરનારા તેમ જ કાલિક શ્રતના અનુયોગને તથા પૂને ધારણ કરનારા તરીકે વર્ણવ્યા છે.
નંદીની થરાવલીમાં આચાર્ય સ્કંદિલની પછી અને નાગાર્જુનની પહેલાં હિમવંતને ઉલ્લેખ છે. આથી એ કદમના કરાય છે કે હિમવંત ક્ષમાશ્રમણ આ બંને મુનિવરેના સમકાલીન હશે એટલે કે વીરસંવત ૮૨૫ ની આસપાસમાં એઓ વિદ્યમાન હશે, કેમ કે સ્કંદિલે માથુરી વાચના વીરસંવત ૮૨૭ થી ૮૪૦ ના ગાળામાં પ્રવર્તાવી હતી.. 4
હિમવંતરાવલી નામની એક પાર્ટય કૃતિને ગુજરાતી અનુવાદ પ્રસિદ્ધ થયેલ છે. એમાંની કેટલીક બાબતે વિચારણીય છે. એમાં કેટલીક પ્રાચીન અને અન્ય ગ્રંથસ્થ સાહિત્યમાં નહિ મળતી હકીકત છે. આ હિમવંત થેરાવલી તે હિમવંત ક્ષમાશ્રમણની જ કૃતિ છે કે કેમ તેને નિર્ણય કરે બાકી રહે છે. આ થેરાવલીને પરિચય વીર નિર્વાણ સંવત ઔર જૈન કાલગણના(પૃ. ૧૬૧-૧૮૫)માં કરાવાયેલો છે. એના આદ્ય ગાથા નીચે મુજબ છે –
2 " नमिऊण वद्धमाणं तित्थयरं तं परं पयं पत्तं ।
इंदभूइगणनाहं कहेमि थेरावलिं कमसो॥" ", આ ઘેરાવલીમાં હિમવંતને કંદિલના શિષ્ય તરીકે ઉલ્લેખ છે. " . . " આ પ્રમાણે મેં સમય છે અને સાધન અનુસાર આ લેખ લખ્યા છે અને એમાં કેટલાક પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યા છે, તે એ વિષયના જાણકારોને એના સપ્રમાણુ ઉત્તર સુચવવાની કૃપા કરવા વિનવતા અને સર્વે ક્ષમાશ્રમણોને વારંવાર વંદના કરતે હું વિરમું છું,
કે
..

Page #30

.
*
કેમ
કે
માર્ગાનુસારીનું પ્રથમ લક્ષણ: ન્યાયસંપન્નવિભવ
નીતિ અનીતિના દ્રવ્યને પ્રભાવ આપણા જૈનશાસ્ત્રમાં માર્ગોનુસારીના પાંત્રીશ ગુણો પછી પ્રથમ ગુણ “સ્થા સંપન્ન વિમા આવે છે. ન્યાય એટલે શુદ્ધ વ્યવહાર, તેથી આ લેક અને પરલોકનું હિતકલ્યાણ થાય છે. કવ્યપ્રાપ્તિને ઉત્કૃષ્ટ અને રહસ્યભૂત ઉપાય ન્યાય જ છે, એમ સિદ્ધાંતવાદીઓ કહે છે. ન્યાયથી ઉપાર્જન કરેલા દ્રવ્યની પ્રાપ્તિમાં તેના અંતરાય કરનારા કર્મને અવશ્ય નાશ થાય છે. તે લાલાંતરાય કર્મને નાશ થવાથી ઉત્તરકાળે એટલે આગામી કાળે અર્થસિદ્ધિ-ઇચ્છિત વૈભવની પ્રાપ્તિને આવિર્ભાવ થાય છે. અન્યાયથી વ્યવહારની પ્રવૃત્તિ કરવામાં દ્રવ્યલાભ થાય અને ન પણ થાય, પરંતુ પરિણામે હાનિ તો નિઃસંદેહ અવશ્ય થાય છે, અન્યાયથી વયવહાર પ્રવૃત્તિ કરનાર કોઈ પાપાનુબંધી પુણ્યના ઉદયવાળા જીવને દ્રવ્યલાભ થાય છે, પણ તેવી અન્યાયી પ્રવૃત્તિથી બાંધેલા પાપ નિયતપણે પિતાનું ફળ આપ્યા સિવાય ઉપશમ પામતાં જ નથી. અન્યાયપાર્જિત કય તે આ લેક ને પરલેકમાં અહિતનું જ કારણ છે એમાં શંકાને સ્થાન નથી.
સો કોઈ પિતાના અંતરાત્માને પૂછી જુઓ કેઃમે જે ધન પેદા કર્યું છે અથવા કરી રહ્યા છે, તે ન્યાયથી કે અન્યાયથી ? યાદ રાખશે કે અન્યાયથી ઉત્પન્ન કરેલ પૈસે જીવનને ભ્રષ્ટ કરે છે. આજે સાધુઓ, ગૃહસ્થ અને રાજાઓ સૌની બુદ્ધિમાં પરિવર્તન દેખાય છે. પિતપતાના ધર્મને ચૂક્તા દેખાય છે તેનું ખાસ કારણ હોય તે અનીતિના દ્રવ્યનું અન્ન પેટમાં જાય છે તે છે. એક દષ્ટાંત આપી સમજાવીશ કે-નીતિ અને અનીતિનું દ્રવ્ય શો પ્રભાવ પાડી શકે છે.
" એક રાજાને મહેલ બંધાવ હતે. ખાતમુદ્રના દિવસે રાજાએ સભા ભરી. આ સભામાં રાજા ઉપરાંત જોતિષી અને પ્રતિષ્ઠિત શહેરીઓ તથા અમલદારો બેઠા હતા. રાજાએ તિથીને પૂછયું કે-મહારાજ ! ખાતમુહૂર્તને કેટલી વાર છે? જ્યોતિષીએ કહ્યું કેપાંચ સોનામહોર જોઈએ છે. રાજાએ કહ્યું કે-આપણી પાસે ઘણે ખજાનો છે. ખજાનચી પાસેથી જોઈ એ તેટલી સોનામહોર લઈ લે. જોતિષીએ કહ્યું કે–પાયામાં મૂકવા માટે તે ન્યાયનું દ્રવ્ય જોઈએ, અન્યાયનું-અનીતિનુ-દ્રવ્ય મૂકીએ તે એની અસર એવી થશે કે-આ મહેલ લાંબો સમય ટકી નહિ શકે. રાજાએ વિચાર્યું કે-આવડી મોટી સભા બેઠી છે તેમાંથી કોઈને કોઈની પાસેથી પાંચ ગીનીઓ તે મળી આવશે. એમ ધારી હુકમ કર્યો કે જેના ઘરમાં નીતિનું દ્રવ્ય હોય તે લઈ આવે.
આપણામાં કહેવત છે કે-“પાપ જાણે આ૫ અને માં જાણે બાપ” અર્થાત છોકરાને સાચે બાપ કોણ છે તે તેની મા જાણે છે અને મેં શાં પાપ કર્યા છે તે પોતે જ જાણે. સો નીચું મસ્તક કરીને બેસી રહ્યા. આ જોઈને રાજા બોલે-“શું મારી આખી પ્રજા અન્યાયી છે? જે હું તેવી મારી પ્રજા.” કેઈએ રાજાને કહ્યું કે-અમુક ગૃહરથ પાસે નીતિનું દ્રવ્ય છે. પણ તે આવ્યા નથી. રાજાએ ગાડી મોકલીને તેને બોલાવી મંગાવ્યો. તે ગૃહરથ ગાડીમાં ન બેઠે, પણ પગે ચાલતો રાજા પાસે હાજર થયો. હાથ જોડીને તેણે
– (૩૮૦)

Page #31

અંક ૧૨ મે ]
-
ન્યાયસંપનવિભવ
૩૮૧
રાજાને પ્રાર્થના કરી કે-“શે હુકમ છે?” રાજાએ કહ્યું કે-“પાંચ સેનામહોર જોઈએ છે.” તે ગૃહાથે કહ્યું “મારી પાસે નીતિનું દ્રવ્ય છે, પણ મહેલના પાયામાં નાંખવા હું તે ન આપી શકું, કારણ કે મહેલ વિવોનું સ્થાન બનશે, મોટી મોટી વેશ્યાઓના નાચ ગુજરા થશે, મદિરા-માંસની મહેફીલે ઉડશે અને બિનગુન્હેગારોને પણ પીડવાનું કેન્દ્ર થશે માટે આ મહેલના પાયામાં મારું દ્રવ્ય ન વપરાય. મને માફ કરશો !” પિતાની સામે પિતાને પ્રજાજન આવી રીતે બોલવાની હિંમત કરે તેથી રાજા દહેજ આશ્ચર્ય પામે અને આંખ લાલ કરીને બોલી ઊઠ્યો કે “ તું’ સેનામહોર આપે છે કે નહિ ?” જોશી મહારાજ બોલી ઊઠ્યા કે“રાજાજી હવે તે આ પૈસે પણ અન્યાય થઈ ગયે; કારણ કે તે તમે અનીતિથી લેવા માંગે છે, હવે ખાતમુદ્ર વીતી ગયું છે માટે તે વાતને જવા દે.”
રાજાને મનમાં એમ થયું કે-જોશી મહારાજ નીતિ અનીતિના દ્રવ્યની અસરની જે વાત કરે છે તે સાચી છે કે ખોટી તેની મારે પરીક્ષા કરવી જોઈએ. એ પ્રમાણે વિચાર કરીને તેમણે પોતાની એક મહાર અને પેલા ગૃહસ્થની એક મહોર એમ બન્ને મહોરે દિવાનના હાથમાં મૂકી. દિવાને વિચાર કર્યો કે-શેઠની ગીની કે જે નીતિથી મેળવેલ છે, તે હું પાપી માણસના હાથમાં મૂકું તે તેની અસરની મને ખબર પડે. એ ખ્યાલ કરીને પરોઢિયાના પાંચ વાગે એક માછીમાર માછલાંને ટોપલો લઈને આવતા હતા તેના હાથમાં દિવાને પેલી શેડની ગીની મૂકી દીધી, આખા દિવસમાં માછલાં વેચવા છતાં ફક્ત ચાર છ આના કમાનાર માછીમારને આમ અનાયાસે ગીની મળતાં તે રાજી રાજી થઈ ગયો. તેના મનમાં થયું કે-આજે મને વેપાર કરવાની જરૂર નથી. સીધે જઈને તે માછલાંને ધીરે રહીને પાણીમાં નાંખી આવ્યો, વળતાં તેણે એક રૂપીઆનું અનાજ, ગોળ, ઘી વગેરે લીધું અને ૧૪ રૂપીઆ રોકડા લીધા, તેને વિચાર આવ્યું કે-હું શા માટે પાપ કરું? હું ગમે તે ધંધો કરીશ પણ હવે મારે પાપ ધંધે તે ન જ કરે. આવી રીતે તે પાપ ધંધે છોડી દે છે. એ રૂપીયાથી લાવેલું અનાજ ખાતાંની સાથે એના કુટુંબને પણ એ જ વિચાર થાય છે કે આટલા રૂપિયામાં તે આપણાં ૨-૩ મહિના નીકળી જશે. ત્યાં સુધી કોઈ ને કોઈ મજૂરી શેધી લઈશું, શા માટે આ પાપી બંધ કરો ? આ પ્રતાપ હત નીતિના દ્રવ્યને. - હવે ત્યાંથી દિવાન ગંગા નદીના કિનારા તરફ ગયા. ત્યાં જઈને જુએ છે તો એક ગિરાજ આસન લગાવીને સમાધિમાં મસ્ત બન્યા છે. તેનું કપાળ તેજસ્વી છે. આ મેગીની સામે આસ્તેથી પેલો દિવાન રાજાની ગીની મૂકી દે છે. થોડીવાર પછી યોગી સમાધિમાંથી જામત થાય છે. સૂર્ય પ્રકાશ ગીની પર પડે છે. આથી ગીની ખૂબ ચકચકિત બને છે. આ ગીનીનો પ્રકાશ યોગીની નજરે પડતાં તેના વિચારમાં પરિવર્તન થવા માંડ્યું. તેણે સ્વતઃ બેલવા માંડયું કે-“ ગામના લેકે ગાંજો પીવા માટે બે પૈસા નથી આપતાં ત્યારે આ સોનામહોર ક્યાંથી ? ખરેખર આજે ઈશ્વરે મારા ઉપર માટે આ ગીંની મેકલી છે. મારી આખી જિંદગીમાં. મેં તેને જોઈ નથી.” એ વિચાર કરતાની સાથે તે વેશ્યાને ત્યાં જાય છે અને ૪૦ વર્ષના, જોગ પર પાણી ફેરવે છે. આ અનીતિનો ગીનીનું પરિણામ.

Page #32

૩૮૨
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ,
[ આસા ·
બીજું એક દૃષ્ટાંત કથાનુયોગ ગ્રંથમાં આવેલુ યાદ આવે છે એક બાર વ્રતધારી શેઠ હતા. પોતે દ્રવ્યોપાન નીતિથી જ કરતાં. અનીતિની લેશ પણ વસ્તુ તેમના ઘરમાં સધરાતી નહોતી. શેઠ પાતે ધર્માં હાઇ એક વાર સામાયિક લઈને બેઠા હતા. સામાયિક પૂરુ' થયે સ્ત્રીએ જમવા માટે લાવ્યા. રોડ જમવા બેઠા. જમતાં પહેલા સંકલ્પવિકલ્પ થવા માંડ્યાં. રસોઇ ભાવી નહિ. શકા વ્યક્ત થઇ કે આજે ગમે તેમ હા પણ રસાઈમાં કંઇ પણ અનતિનું દ્રવ્ય વપરાયુ' લાગે છે. પેાતાની સ્ત્રીને પૂછ્યું કે આજે રસોઇ દાના દ્રવ્યથી બનાવી છે? શેઠાણી વિચારમાં પડી ક્રે-બધી વસ્તુ આપણા ધરતી જ વપરાય છે છતાં સ્વામી આમ કેમ પૂછે છે ! ઊહાપોહ કરતાં યાદ આવ્યું કે-પાડોશી પાસેથી પોતે અગ્નિ પાડવા માટે છાણું લાવી હતી. શેઠને વાત કરી કે-આવી રીતે હું દેવતા પાડવા એક છાણું લાવેલી તેનાથી આ રસાઈ બની છે. શૅની શકા ખરી પડી અને પેાતાની સ્ત્રીને શિખામ આપી કે આવી તુચ્છ વસ્તુ પણ અનીતિમય હાઈ આહાર અશુદ્ધ બને છે અને તેથી મને આહાર ઉપર રિચ થઇ નહિ. અહીં શેઠની સ્ત્રીએ કાઇપણ જાતના ચોરીના અધ્યવસાય વિના છાણા જેવી કિંમત રહિત દ્રવ્યથી બનાવેલી રસાઇ જ્યારે અશુદ્ધ નીવડી, ત્યારે જે અનીતિમાં જ જીવન પસાર કરી રહ્યા છે તેના માટે તે પૂછવુ જ શું ?
આ પ્રમાણે નીતિ અને અનીતિનુ દ્રવ્ય બુદ્ધિમાં પરિવર્તન કરે છે, જેઓ અનીતિનું દ્રશ્ય હમેશાં પોતાના પેટમાં નાંખે તેમને ખબર નથી પડતી કે તેમની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે.
હવે ન્યાયસ પત્રવિભવ કાને કહેવાય ? તે ટૂંકામાં પણ જુદી જુદી રીતે વિગતથી વિચારી જોઇએ કે જેથા ખ્યાલમાં રહે કે શું કરવાથી ન્યાય અને શું કરવાથી અન્યાય ગણાય.
સ પ્રકારના વ્યાપારમાં ન્યાયપૂર્વક વર્તવું, અન્યાયથી ચાલવું નહિ. એક ભાવ કહી ખીજો ભાવ કહેવા તે પણ અન્યાય છે, ઉચિત રીતે નફા નહીં લેતાં રૂપીએ ત્રણ ચાર આના કે તેથી વધુ નફા લેવા તે અન્યાય છે, સટ્ટાના વેપાર તે પણુ અન્યાય છે, મજૂર યા નાકરને મહેનતાણા પ્રમાણે પગાર-પૂરી મજૂરી નહિ આપતાં તેની ગરજ જોઇ આધુ આપવું તે પણ અન્યાય છે. નાકરી કરતાં ધણીના સેાંપેલા કાર્યમાંથી પૈસા ખાય જવા નહિ, લાંચ ખાવી નહિ, ઓછી સમજવાળા મનુષ્યને છેતરવા પ્રયત્ન કરવા નહિ, વ્યાજ વતર કરનારે સામા ધણીને છેતરી માજના પૈસા વધારે લેવા હિં, માલ ભેળસેળ કરીને વેચવા નહિ, સરકારી નોકરી કરનાર મનુષ્યે વડ઼ાલા થવા સારુ લાકા ઉપર કાયદા વિરુદ્ધ જુલમ ગુજારવે નહિ, મજૂરી યા કારીગરીને ધંધો કરતાં રાજ લઇ કામ બરાબર કરવુ-ખેડુ‘ દિલ કરવું નહિ, નાત અથવા મહાજનમાં શેઠાઈ કરતા હોય તો પોતાથી વિરુદ્ધ મતવાળાને કેબુદ્ધિથી ગેરવ્યાજખી ગુન્હેગાર ઠરાવવે નહિ, ક્રાઇ માણસે આપણું બગાડયું હોય તે દ્વેષથી તેના ઉપર ખેાટા આરોપ મૂકવે નહિ અથવા નુકસાન કરવુ નહિં, કાઇને ખેાટુ' કલક દેવુ નહિં, ધર્મ અને ગુરુને બહાને પૈસા લેવા સારુ ધર્મીમાં ન હૈાય તે વાત સમજાવવી નહિ, નાકરની સ્ત્રી સાથે અયોગ્ય કર્મીમાં વર્તવુ નહિ, ધર્મ નિમિત્ત પૈસા કઢાવી પેાતાના કામાં વાપરવા નહિ, ધર્મ સંબંધી કાર્યાંમાં વાપરવા માટે પણ ખોટી સાક્ષી પૂરી પૈસા લેવા નહિ, ધ કાર્ય માં ફાયદો થતો હેય. તે બદલ મનમાં વિચારવું કે આપણે ધર્માંતે વાસ્તે જૂડ

Page #33

અંક ૧૨ મે ]
ન્યાયસ’પદ્મવિભવ
૩૮૩
મેલીએ છીએ, આપણા કામ સારુ બેાલતા નથી માટે તેમાં દોષ નથી એમ સમજી ઊંધું ચત્તુ કરવું તે પણ અન્યાય છે, દેરાસર અથવા ઉપાશ્રયના કારભાર કરનારાએએ તે ખાતાના મકાનો પોતાના ખાનગી કાર્યોંમાં વાપરવા નહિ, કાઈ માણુસ નાત જમાડતા હોય તેની સાથે કાંઈ બિગાડ હાય તેથી તેને વા બગાડવા કાંઈ લડાઇ ઊભી કરવી, પકવાલ વિગેરે જોઇએ તેથી વિશેષ બગાડ કરવા, સપ કરી વધારે ખાઇ જવું અને તેને તૂટ પડે તેવી યુક્તિ કરવી તે પણ અન્યાય જ છે. પરગમન કરવું નહિ, સ્ત્રી અગર પુરુષ કાંઈ સલાહ પૂછે તો બણ્યા છતાં ખોટી સલાહ આપવી નહિ, પોતાના ધણીના હુકમ સિવાય તેના પૈસા લેવા નહિ, એક બીજાને લડાઇ થાય તેવી સલાહ આપવી નહિં, પોતાની માન પ્રતિષ્ઠા વધારવા સારું અસત્ય ધર્મોપદેશ દેવા નહિ, અન્ય મતવાળા ધર્મ સંબંધી ખરી વાત કહેતા હોય એમ છતાં હું એ ધર્મો વધી જશે' એમ જાણી તે વાર્તા જાડી પાડવાની યુક્તિ કરવી તે પણ અન્યાય છે. પોતે અવિધિએ પ્રવર્ત્ત તે હોય અને ખીજા પુરુષને વિધિથી વતા જોઇ તેના ઉપર દ્વેષ ધારણ કરવો તે અન્યાય છે. દાણચોરી કરવી, ટાંપની ચોરી કરવી તેમજ ખરી પેદાશ છુપાવી ઘેાડી પેદાશ ઉપર સરકારને કર આપવા તે પણ અન્યાય છે. ખાતર પાડવું, ફ્રેંચી લાગુ કરવી અથવા લૂંટ પાડવી તે પણ અન્યાય છે. ગુણવતા સાધુ મુનિરાજ, દેવ અને ગુરુમહારાજના અવર્ણવાદ ખાલવા નહિ, તેમજ શુદ્ધ ધર્માંનાં અવળુ વાદ એલવા નહિ, કન્યાના પૈસે લઇ પેાતે વિવાહ કરવા નંહ. આ સિવાય બહુ પ્રકારે અન્યાય થઇ શકે છે. તે સર્વ ત્યાગ કરીને વ્યાપાર કરવા અર્થાત્ શુદ્ધ વ્યવહાર ચલાવવા તે માર્ગાનુસારીનું પ્રથમ લક્ષણ છે, આ એક જ લક્ષણ સમુચિત રીતે આવે તેા માર્ગાનુસારીના ખીન્ન લક્ષણા પણ સાંકળના કાંડાની માફક પ્રાપ્ત થાય છે. આ સત્ય હંમેશાં યાદ રાખવાનું કે-આ દુનિયામાં આપણે એક ગુણ સર્વાં રો ગ્રહુણ કરીએ અથવા પ્રહણુ કરવા પ્રયત્ન કરીએ તેા બીજા સદ્ગુણે પણ તેની પછવાડે ચાલ્યા આવે છે. આ વાત બહુ ધ્યાન રાખી મન પર ઠસાવવા જેવી છે. દાખલા તરીકે કાઈ માણસ સર્જાશે પ્રમાણિકપણું ગ્રહણ કરે અથવા તેવા થવા મહેનત કરે તો તે કદિ હિંસા કરે નહિં, અસત્ય ખેલે નહિ-સર્વે મહાપાપો પતી જાય છે; કારણ કે તે તેની ઊંડી વિચારણા ચાલે ત્યારે તેને જણાઈ નય છે કે આ સર્વ કૃત્યોને પણ અપ્રમાણિકપણામાં સમાવેશ થાય છે. માણુસ એક ગુ મેળવવા પાછળ જો આખી જિંદગી અર્પણ કરે તો તે સ પ્રકારના લાભો-અહિક અને પારલૌકિક મેળવી શકે છે.
ગૃહસ્થને આ ( માર્ગાનુસારી) સામાન્ય ધર્મ છે. આ ગુણી આવ્યા પછી જ વિશેષ ધર્માં સમ્યાદિની પ્રાપ્તિ થાય છે. અર્થાત્ સમકિત પશુ આ માર્ગાનુસારીના ગુણો આવ્યા હાય તેા જ આવે; અન્યથા શુદ્ધ દેવ-ગુરુ-ધર્મ ને માનતા તો મિથ્થાની સમજવેા; કારણ કે જેને તે દેવ-ગુરુ-ધમ માને છે, તે દેવે ગુરુએ કે ધમે માર્ગાનુસારીથી વિરુદ્ધ વર્તવાની આજ્ઞા જ કરી નથી, તે પછી તે દેવ-ગુરુ-ધર્મને માનતા સત્તા તેમની આજ્ઞાને, કાયદાને, નિયમને ન અંગીકાર કરે તે તેવા પુરુષ વસ્તુતઃ દેવ-ગુરુ-ધર્મને માનતો કેમ કહી રાકાય ? જરા ઊંડી બુદ્ધિએ વિચાર કરવાથી આ સમજી શકાય તેવું છે, આ સામાન્ય ચુણા આવ્યા વિના સમ્યકૂલની પ્રાપ્તિ થતી નથી, અને સમ્મતની પ્રાપ્તિમાં તે શુદ્ધદેવ-ગુરુ-ધર્માંની માનીનતા સમાઈ જાય છે. મુનિરાજશ્રી પુણ્યવજયજી

Page #34

છે પુસ્તકોની પહોંચ છે
૧. ધન્ય જીવન-ખંડ ૧-૨-૩. લેખક મુનિરાજ શ્રી કનકવિજયજી મહારાજ, પ્રકાશક-શ્રી જૈન સ્વાધ્યાય મંદિર–મહેસાણા. બત્રીશ પેજ પૃ. ૪૦૦. કિંમત લખેલ નથી. આ બૂક પૂજ્ય મહારાજશ્રીએ ખાસ પ્રયાસપૂર્વક તૈયાર કરી છે. શ્રાવકોને તેમજ સાધુઓને અવશ્ય વાંચવા યોગ્ય છે. નિત્ય નિયમે, ધર્મનું સ્વરૂપ, આદર્શ મુનિજીવન અને સંયમ ધર્મના સમાધિસ્થાને બહુ સારી રીતે સમજાવેલ છે.
૨. બ્રહ્મચર્ય-પ્રકાશક શ્રી જૈન શ્વેતાંબર તેરાપંથી સભા-કલકત્તા. બ્રહ્મચર્યના વિષયમાં સારો પ્રકાશ પાડ્યો છે. છેવટે રાજમતી, મલિકુંવરી વિગેરે પાંચ કથાઓ આપવામાં આવી છે. ભાષા હિંદી છે. પૃ. ૪૦. કિંમત ત્રણ આના.
૩પ્રથમ કર્મગ્રંથ-પદ્યમય અનુવાદ, વિવેચન, ટિપણો વિગેરે સહિત. પદ્ય અનુવાદ સરસ છે. કત આ. શ્રી વિજયલાવયરિજીના શિષ્ય મુનિરાજશ્રી દક્ષવિજ્યજી મહારાજ, કર્તાને પ્રયાસ સારો છે. પ્રકાશક શ્રી ગ્રંથ પ્રકાશક સભા, અમદાવાદ. કર્મ ગ્રંથના અભ્યાસીને ઉપયોગી થાય તેવું છે. પૃ. ૧૫૦ કિંમત છ આના.
૪, શ્રી જિનસ્તવનાદિ–રચયિતા મુનિશ્રી યશોભદ્રવિજયજી. જિનરતવનો ઉપરાંત ગરબા અને સંજઝાને સંગ્રહ સારે છે. પ્રાપ્તિસ્થાન શા. રાયચંદ હરચંદ કાપડીઆ, શેઠ લીયુંવલસાડ, બે આનાનું પટેજ વલસાડ મેકલવાથી ભેટ મળી શકશે. બત્રીશ પેજ . ૧૫૦.
૫, વિદ્યાનંદ વિનોદ-કર્તા મુનિરાજ શ્રી જિતવિજયજી મહારાજને શિષ્ય વિદ્યાનંદવિજયજી મહારાજ, પ્રકાશક-મારતર મોતીલાલ જગજીવનદાસ-જુનાગઢ, સ્તવને તથા મહુલીને સારો સંગ્રહ છે. મૂલ્ય ચાર આના. ક્રાઉન ૧૬ પિજી પૃ. ૭૦
૬, શ્રી ભરેલ નેમિથાકીર્તન-લેખક માતર પુનમચંદ નાગરદાસ દેશી. આ પુસ્તકની શરૂઆતમાં ભોરોલ ગામ અને શ્રી નેમિનાથ જિનને સંબંધ સારી રીતે દર્શાવ્યો છે. પછી સ્તવનાદિ આપવામાં આવ્યા છે. લેખકને ઉમંગ સારો છે, પોતપોતાના સ્થળને , આ રીતે ઇતિહાસ તૈયાર થાય તે ઇચ્છનીય છે. પૃ. ૭૫. કિંમત આઠ આના. પ્રાપ્તિસ્થાન જૈન પાઠશાળા-ભોરોલ (પોસ્ટ વાવ) - ૭, પ્રભુના પંથે-લેખક એદલ નાનજી ખરાસ-દેવલાલી. આ બુકમાં છેલ્લે આપેલ ૧૧૦ શિખામણના વાક્ય વાંચવા લાયક છે. કિંમત બાર આના.
૮ શાસ્ત્રીય પુરાવાસંગ્રહ-લેખક આ. શ્રી સાગરાનંદસૂરીશ્વરજીના શિષ્ય મુનિશ્રી ચંદસાગરજી, આ બુકની અંદર સૂતકના સંબંધમાં જૈમ સિદ્ધાંતમાં બતાવેલા અનેક આધાર પાઠ સાથે આપેલ છે. છેલ્લા છ પાનામાં ગ્રહણ સંબંધી શાસ્ત્રાધાર સાથે ઉલ્લેખ કરેલ છે. આવા જૈન સિદ્ધાંતોના મજબૂત આધાર છતાં સૂતક ને પ્રણ સંબંધી બાબતને મળથી ઉત્થાપન કરવાનું સાહસ કેમ કરવામાં આવ્યું છે ? તે સમજી શકાતું નથી. દરેક ખપી જીએ આ બુક પાસે રાખીને વાંચવા યોગ્ય છે, કિંમત છ આના, પ્રસિદ્ધકર્તા શેઠ ગિરધરલાલ દુર્લભજી મણિઆર, ચંપાગલી-મુંબઈ.

Page #35

શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
pany
વિ. સં. ૨૦૦૦ ના કાતિ કથી આસો વદ ૦)) સુધીની પુસ્તક ૬૦ માની વાર્ષિક અનુક્રમણિકા,
૫ આત્માકી ભૂલ
૧ આદિ જિન સ્તવન
૨ શ્રી સુમતિજિન પ્રતિ મગળ–અભ્યર્થના
૩ મનુષ્યભવની દુર્લ ભતા
૪ શ્રી નેમિનાથ જિન સ્તવન
જૈન ધર્માં પ્રકાશ ચિરાયુ હવે
છ પ્રભુ પાસે યાચના
૮ અધમ કા વિશ્વસ
૯ પ્રાસંગિક દુહા
૧૦ શ્રી વીર જિનસ્તુતિ
૧૧ શિશુ-પ્રાથના
૧ર શ્રી સીમધર જિન સ્તવન
૧૩ પ્રભુપૂજન
૧૪ મગલકી કાપતા
પથ લેખા
૨૦ શ્રી ગોતમસ્વામીનું કેવળજ્ઞાન
૨૧ કરાલ કાલકી ક્રૂર ષ્ટિ
૨૨ શ્રી સંભવનિ સ્તવન ૨૩ રાધનપુર ચૈત્યપરિપાટી સ્તવન ૨૪ નૂતન વર્ષાભિલાષ
૨૫ નૂતનવર્ષાભિનંદન
૧૫ સંત-સ્વરૂપ દર્શન
૧૬-૧૭ શ્રી ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથ રતવન ૧૮ ગ
૧૯ અભિનદન નિ સ્તવન
( મુનિશ્રી રચકવિજયજી )
( મગનલાલ મોતીðદ શાહ )
( આ. શ્રી વિજયોદયસૂરિજી
( મુનિ શ્રી ભદ્રાનંદ )
( રાજમલ ભંડારી ) ( એન. ખી. શાહ )
( રાજમલ ભંડારી )
( એન. ખી. શાહ )
મગનલાલ મોતીચંદ શાહ )
33
(
>
( આ. શ્રી વિજયલબ્ધિસૂરીશ્વરજી )
( કવિ બાલચંદ હીરાચ’દ )
( રાજમલ ભડારી )
મગનલાલ મોતીચંદ શાહ )
''
પાસનુ ટાઈટલ પેજ
37
( મુનિરાજશ્રી રુચકવિજયજી )
↑
ર
ર
3
२१
* ૐ ૐ ૐ જ
૩૪.
પર
પ
ૐ
૬૬
619 EL
( હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા એમ. એ. )
( રાજમલ ભંડારી )
૯૯
( મુનિરાજ શ્રી રુચકવિજ્યજી ) ૧૨૯ ( સંપા. મુનિશ્રી માનતુ’ગવિજયજી ) (વિજ્યદ મોહનલાલ શાહ ) ( મગનલાલ મોતીચ’દ શાહ )
૧૩૦
૧૬૧
૧૬૨

Page #36

૨૬ માનવદેહ
૨૭ શ્રી મહાવીર ગુણાકાત ન ૨૮ શ્રી મહાવીર જન્મે સવ
૨૯ ઉપદેશક પદ
૩૩ જીવના આઠ પ્રકાર સબંધી અષ્ટક
૩૪ દંડક હી કામે દિનરાત આશક હા રહે
૪૮ પ્રશંસાનું પુષ્પ
૪૧ જન્મ અને મરણની વિચિત્રતા ૪૨ શ્રી પદ્મપ્રભ જિનસ્તવન
૪૩ અનિત્ય ભાવના
૩૦ એક પદ–હરિયાળી
ચૈત્ર ટાઇટલ પેજ 3
૩૧ શ્રી મુનિસુવ્રત નિસ્તવન
( મુનિ ભદ્રાન ૬ )
૩૨ પહેલુ' પારણુ` યાને અખાત્રીજની ઉત્પત્તિ (હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડયા એમ.એ.)
(
મગનલાલ મોતીચંદ શાહ )
૪૪ અપની ઢપલી અપના રાગ
૪૫ અનાદિ કાલની ભૂલ
૪૬ યોગ્યતાનુ' માપ ૪૭ શ્રી સુપાસનાય સ્તવન . ૪૮ પર્વાધિરાજ પર્યુષણ પ
૩૫ શ્રી આદીશ્વર જિનસ્તવન (સ’પા, બેક મેાહનલાલ
૩૬ શ્રી સુમતિજિનસ્તવન
૩૭ શ્રી શંખેશ્વર પાર્જિન છંદ
૩૮ શ્રી મહિજિન સ્તવન
૩૯ જૈન ઔવિ બાઇ માણેક : તેમનાથ તથા સીમધર જિનસ્તવન
૪૯ નમસ્કાર હાવે તુમા ૫૦ શ્રી પાનિસ્તવન પ૧ શ્રી ચંદ્રપ્રભ જિનસ્તવન પર કર્યું -પ્રાબલ્ય
૫૩ દુધા
૫૪ પ્રભુ મહાવીરના પુત્રને ૫૫ ક્ષમાપના તો સચ્ચી હો
( ૩૮૬ )
પ૬ જડ પુદ્ગલની સજઝાય
છ આધ્યાત્મિક પદ
૫૮ પરમાત્મ પ્રચ્ચીશી `૫૯ વિદાય–વાણી
( રાજમલ ભંડારી ) ૧૬૩ ( વિજયચંદ મેહનલાલ શાહ ) ( મગનલાલ મેાતીચંદ શાહ )
૧૬૪
૧૬૪
૧૮૫
( રાજમલ ભંડારી ) ગિરધર) વૈશાખ ટાઈટલ પેજ
( મુનિશ્રી રુચકવિજયજી )
( સ. મુનિશ્રી વિદ્યાન’વિજય ) ( મગનલાલ મોતીચંદ શાહ )
( અમરચંદ માવજી શાહ્ ) જ્યેષ્ટ ટાઈટલ પેજ
( સ ંપા. દુબકુમાર ગાંધી ) ૨૨૮
( મગનલાલ મેોતીચંદ શાહ ) ( મુનિશ્રી રુચવિજય ) ( હીરાચંદ ઝવેરચંદ શાહ ) ( રાજમલ ભંડારી )
૧૯૩
૧૯૪
૧૯૫
૧૯૬
( રાયચંદ મૂળજી પારૈખ)
( અમરચંદ માવજી શાહ ) અશાડ ટાઇટલ પેજ
( મુનિશ્રી રુચકવિજયજી ) ( મગનલાલ મોતીચંદ શાહ)
૩
૨૨૫
૨૨૬
૨૨૭
૨૫૮
૨૫૯
૨૬૦
3
૨૮૯
૨૯૦
૨૯૦
૨૯૨
( રાજમલ ભંડારી ) હીરાચંદ ઝવેરચંદ શાહ ) ( મુનિશ્રી રુચકવિજયજી ) ૩૨૧ (હરિલાલ કીકાભાઇ મહેતા ) ૩૨૨
( મુનિ ભદ્રાન ંદ) ૩૨૨
૩
ર૪ર
૨૫૭
( અમચંદ . માવજી શાહ) ૩૨૩ ( રાજમલ, ભંડારી ) ( આ. શ્રી વિજયાદયસૂરિ )
૩૨૩
૩૨૪
૩૫૩
( મુનિશ્રી. રુચકવિજયજી ) ( કવિ બાલચંદ હીરાચંદ ) ૩૫૪ ( હરિલાલ કીકાભાઇ મહેતા) ૩૫૬

Page #37

(૩૮૭) ગદ્ય લેખ (આ. શ્રી વિજયપઘસૂરિ મહારાજ )
૧ શ્રી પ્રશ્નસિંધુ: ૨
૫
૧૦૦
૧૩૩ ૧૬૫ ૧૭ ૨૨૯
P
૨૯૩
-
-
૨ વધે વિશ્વમાં “ જૈન ધર્મ પ્રકાશ” ૩ વીરવિલાસ-૧૧
૩૨૫
૩૫૭ (રાજપાળ મગનલાલ વોરા) ૯ (મૌક્તિક)
૪૧ ૧૦૬
૧૪૧ ૨૦૨
૧૫
૨૩૪
૨૯૮
૪ શ્રી તસ્વાર્થ સૂત્ર-સાનુવાદ અધ્યાય ૬ (મુનિશ્રી રામવિજયજી મહારાજ ) ૧૩
૫૭ ૧૮૯
૨૮૩ ૫ પૌષધવતના ૮૦ ભાંગા
(કુંવરજી) ૬ જીવના આઠ પ્રકાર - ૭ પ્રશ્નોત્તર (પ્રશ્નકાર–માસ્તર અંબાલાલ ચુનીલાલ-ઉમતા)
( , રાજમલ ભંડારી-આગર) ( ,, દેવચંદ કરશનજી-રાંધણપુર )
હિંમતલાલ લાલચંદ-પેથાપુર) ( ' , વાડીલાલ રામજી-નોંધણવદર )
૮૨
-

Page #38

( ૩૮૮) ( , માણેકચંદ નાગરદાસ-આંધળા )
હિંમતલાલ લાલચંદ-પેથાપુર ) હિંમતલાલ હઠીચંદ–બોટાદ) એમ. બી. ગાંધી-બેંગ્લોર સીટી) જેરામ પીતાંબર-ગારીયાધાર ) : હીરાલાલ ગણપતલાલ-ધડકણ ) શાહ માણેકચંદ નાગરદાસ-ર ઘેલા)
બેલાણી જમનાદાસ મેહનલાલ-કીઓલ ) ( , ભાઈ ઉત્તમચંદ ભીખાચંદ-પુના કેમ્પ)
( , માસ્તર એન. એમ. શાહ.). ૮ શ્રી આનંદધનજીનું દિવ્ય જિનમાર્ગદર્શનઃ (ઉં. ભગવાનદાસ મનસુખભાઈ મહેતા)
૧૧૨ ૧૪૮ ૧૭૮ २०७ ૨૪૩ ૨૭૧ ૩૦૪ ૩૩૫
૩૬૫
૩૬૭ ૨૨
૧૧૮
૧૭૦
૨૧૧ ર૭૪
.
છે
३१६
૯ પ્રભાવિક પુરુષ
પટ્ટધર બેલડી: ૫
(મેહનલાલ દીપચંદ શેકસી)
૨૯
૧૨૪ ૧૫૪ ૧૮૫ ૨૧૭
પૂર્વધર ત્રિપુટી
૧
૩૧૧
૧૦ કેટલાક ન્યાયઃ ૧
(. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા એમ. એ.)
૪૫
. ૫૦
૧૧ ગુણરત્નસંવત્સરતપ
(કુંવરજી) ૧૨ સમતિદષ્ટિ જીવ કેવો હોય ? ૧૩ અનુમતિવિવરણ ૧૪ ચંદાવિઝય અથવા ચંદગવિષ્ઠ ૫ઈયે ૧૫ જ્ઞાનનય અને ક્રિયાયની વક્તવ્યતા (મુનિશ્રી પુણ્યવિજયજી) ૧૬ સુવર્ણ ૧
(રાજપાળ મગનલાલ વહેરા)
૭૮ , ૮૪

Page #39

(૩૮૯ )
( રાજપાળ મગનલાલ વોરા ) ૧૨૩
.. સુવર્ણ ૨
૨૨૧
૩૧૫
૧૧૫
૨૮૨
૩૧૭ ૧૭ વ્યવહાર કૌશલ્ય ૨૧૧-૨૧૨
(મૌક્તિક) . ૨૧૩-૧૪ છે ૨૧૫-૨૧૬
૩૪ , ૨૧૭-૨૧૮
૩૬૧ ૧૮ નાની નાની કથાઓ
(કુંવરજી). ૧૯ નીતિમય વચને,
(મુનિશ્રી વિદ્યાનવિજ્યજી) ૨૦ જેના આગમિક સાહિત્યના
ઇતિહાસની સમાલોચના (ર, જીવરાજભાઈ ઓધવજી દેશી) ૧૧૬ ૨૧ આત્મિક શક્તિ અને પાશવી શક્તિ (કવિ બાલચંદ હીરાચંદ )
૧૩૮ ૨૨ ભાંગતા તે ઘણુને આવડે છે, પણ સાધતાં કેટલાને આવડે છે ? (કુંવરજી) ૨૩ બચાવપક્ષ સાંભળ્યા સિવાય ઈન્સાફ આપશે નહિ
૧૪૭ ૨૪ સ્યાદ્વાદ સંબંધી સાહિત્ય (ઍ. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા એમ. એ.)
૧૫૪
૧૮૨ ૨૫ ગમ ખાના, કમ ખાના અને દમ ખાના (કુંવરજી) ૨૬ સંતોષ
ওওও ૨૭ ક્ષમા અને દિલાવર દિલ
(સ્વઅમીચંદ કરશનજી શેઠ) ૧૮૧ ૨૮ ભરત ચક્રવર્તીને જાગૃત રાખનાર વાક્ય ( કુંવરજી) ૨૯ સ્મશાનભૂમિ એક શિક્ષણશાળા
૨૦૫ ૩૦ નેકી, દયા ને સંપ ૩૧ ૫, શ્રી કલ્યાણુવિમળના પ્રશ્નોના ઉત્તર
૨૦૯ ૩૨ ચેરના હાથમાં તીજોરીની ચાવી
(કવિ બાલચંદ હીરાચંદ ) ૨૨૨ ૩૩ ભાવય ક્રિયા ફળવતી થતી નથી કે ર (કુંવરજી)
૨૨૪ ३४ एगोऽहं
૨૩૮ ૩૫ વિવેક ૩૬ પરસ્પર દેવ ને કલેશ
૨૩૯ ૩૭ લાયકાતના માપ: આભાર કોને માન ?
૨૪૦ ૩૮ ભાવનગરના એક જિનચૈત્યને જીર્ણોદ્ધાર
૨૪૬ ૩૯ સાચી વિદ્યા
(મુનિ શ્રી વિદ્યાનંદવિજયજી) ૨૪૭ ૪૦ બાર ક્ષમાશ્રમણો : ૧ . (ઍ. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા) ૨૪૯
૩૪૧ ૩૩૩
૧૯૨
*
*
૨૩૮

Page #40

૨૬૫
૨૬૯
( ૩૯૦ ) ૪૧ નિગેનું વરૂપ
(મુનિ શ્રી પુણ્યવિજયજી) ૨૫૫
૨૭૮ ૪ર આટલું તે જરૂર કરજો
(કુંવરજી) ૪૩ એમાં આપણે શું ? ૪૪ સાચા સુખની ચાવી
૨૭૦ ૪૫ સુભાષિતરનમંજૂષા
૨૮૧ ૪૬ તપ
૩૨ ૪૭ મારી યાત્રા
૩૦૩ ૪૮ વંચક મનુષ્ય પિતાને જ ઠગે છે.
૩૦૭ ૪૯ દેવદર્શનનો મહિમા
(મુનિ શ્રી વિદ્યાનંદવિજયજી). (કુંવરજી)
૩૩૯ ૫૧ મનુષ્ય કોઈપણ પ્રકારને ગર્વ ન કરે
૩૪૦ પર હવે શું ધાર્યું છે?
૩૪૦, , ૫૩ કવિતાની દેશીઓમાં આવેલી વિકૃતિ
(કવિ બાલચંદ હીરાચંદ ) ૩૪૬ પિ૪ મૂર્ખ મનને ઉપદેશ
(મુનિ શ્રી વિદ્યાનંદવિજ્યજી) ૩૫૧ પપ જીવના ૫૮૪ ભેદ
(કુંવરજી)
રૂપેર ૫૬ ઝરણુનાં પ્રકાર ૫૭ બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી પ૮ માર્થાનુસારીનું પ્રથમ લક્ષણઃ ન્યાયસ'પન્નવિભવ (મુનિ શ્રી પુણ્યવિજયજી) ૩૮૦
પ્રકીર્ણ ૧ નવું વર્ષ
(કુંવરજી) ૨ ૫. શ્રી મણિવિજયજી મહારાજની જયંતિ ૩ પુરતાની પહોંચ ૪ ભૂલનો સુધારો
२०६ ૫ પુરતાની પહાંચ
૩૮૪, ૬ ભૂલનો સુધારો
, આ ટાઈટલ પેજ 8 પિટા વિભાગ ગણતાં કુલ લેખ ૧૮૬
૩૬૪
૧૫૧
III.
કર

Page #41

શેઠ કશળચ'દ કમળશીનું ખેદકારક પ`ચત્ય
મહુવાનિવાસી દાનવીર શેઠે કશળચ ંદભાઇનું ૭૨ વર્ષની વયે ભાદરવા વિંદ જ તે સુધના રાજા સુરતખાતે અવસાન થયુ છે. કેળવણી ને નિરાશ્રિતને સહાય એ જ એમનુ જીવનધ્યેય હતું, મહુવાનું યજ્ઞાદ્ધિ જૈન બાલાશ્રમ તેમની ઉદાર સખાવતનું સુંદર પરિણામ જ છે, તે સંસ્થાને પેાતાની ગણવા છતાં અન્ય સસ્થાને પણ તે સહાય કરવાનુ` કદી ભૂલ્યા ન હતા..
તેમના ખાસ ગુણા નિરભિમાનતા" અને સાદાઇ હતા. મહુવામાં ખાલાશ્રમ ઉપરાંત મહુવાનો સાર્વજનિક ધમ શાળા, પ્રસૂતિગૃહ, લાઈબ્રેરી, મુસ્લીમ ખેર્ડીંગ તે મદ્રેસા વિગેરે અન્ય સસ્થાઓમાં પણ તેમણે ઉદાર દિલથી સહાય કરી હતી. •
તેમના અવસાનથી સૌરાષ્ટ્રને એક મૌનભાવી સખાવતીની અને જૈન આલમને ઉત્તમ કેળવણીપ્રિયની ખેાટ પડી છે. સભાના કાર્યાંથી આકર્ષાઈ તેએ ધણા વર્ષોથી સણાના લાફ્ મેમ્બર થયા હતા. અમે સદ્દગતના આત્માની શાંતિ ઇચ્છતા તેમના આમજનોને દિલાસે આપીએ છીએ.
ભૂલના સુધારા
અશાડ શાસના અંકમાં શ્રીમાન હેમચંદ્રાચાર્ય મહારાજના ભવા અમે આંબલીનાં પાન જેટલા લખ્યા છે પરન્તુ ૫. શ્રી મુક્તિવિજયજી મહારાજના લખવાથી સિંહસરસ્કૃત કુમારપાળ ચિરત્ર જોતાં તેઓ કાળધમ પામી, ચેાથે દેવલે જઈ, ભરતક્ષેત્રમાં મનુષ્ય
થઇને મારી જરૂર
જશે. જે માસના અંકમાં છાશને કાળ ત્રણ દિવસને લખ્યા છે, પરન્તુ તે સાળ પહેારા સમજવા અને દહીંનેા કાળ મેળવ્યા પછી એ દિવસના લખ્યા છે પરન્તુ વ્યતીત થયે તે અભક્ષ્ય ગણાય છે.
એ રાત્રિ
ભાદ્રપદ માસના એ'કમાં પ્રશ્નસિના પ્રશ્ન ૧૫૯ ના ઉત્તરમાં જે એમ જણાવેલ છે. કે--‘દેવાયુષ્યને બંધ ક્ષાયિક સમ્યક્ત્વ પામ્યા પછી પણ થઇ શકે ' તે બરાબર નથી; કેમકે ક્ષાયિક સમક્તિ પામ્યા પğલાં જો કાઇપણ ભવનું આયુધ બાંધ્યું ન હાય તો જરૂર તે લવે માથું જાય છે.
અધ-મૂલ્યે
પાસ મહારાજ શ્રી કંચનવિજયજી મહારાજની પ્રેરણાથી કલ્પસૂત્ર-એમશાહી બાલાવબેધ ભેટ અપાતી હતી તે ખલાસ થઈ ગઈ છે છતાં માગણીમ ચાલુ જ રહી છે એટલે ‘પચીશ નકલા અલ્પ મૂલ્યે એટલે કે શ. ચારની કિંમતે આપવાની છે તે જે સાધુ યા સાધ્વીજીને જરૂર, હાય તેમણે શે. જ) કિંમતના તથા સ્ટેજના રૂા. ૧)= મળી રૂા. ૫) માકલવાથી શીલીકમાં હશે ત્યાં સુધી મેકલવામાં આવશે.
લખાઃ—શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા-ભાવનગ

Page #42
Reg. No. B. 156 .. શ્રી વૈરાગ્યપલતા ગ્રંથ ઉપાધ્યાય શ્રી યશોવિજયજીકૃત આ પદ્યબંધ મથ અમદેવાનિવાસી પંડિત ભગવાન દાસ હરખચંદ તરફથી હાલમાં બહાર પડેલ છે. ગ્રંથ ઉપમિતિ ભવપ્રપંચા કથાનું સ્મરણ કરાવે છે તે જ સ્વરૂપમાં બનાવેલ છે. અંત્યુત્તમ ગ્રંથ છે. ઑકસંખ્યા સાત હજાર છે. કિંમત રૂ. સાત રાખેલ છે. તે અમારે ત્યાંથી પણ મળશે. જરૂર મંગા ને લાભ . . શ્રી ગુણવર્મા ચરિત્ર ભાષાંતર મૂળ સંસ્કૃત ઉપરથી પંડિત પાસે શુદ્ધ ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કરાવીને પં. શ્રી વીરવિજયજીના ઉપાશ્રય તરફથી હાલમાં પ્રગટ કરવામાં આવેલ છે. કિંમત આઠ આના, ખાસ વાંચવા લાયક છે. પોસ્ટેજ બે આના. જરૂર મંગાવે. અમારે ત્યાંથી મળી શકશે. - સત્તર ભેદી પૂજા કરનારની 17 કથાઓ આમાં છે. ' * : શ્રી નવપદજીની પૂજા-સાથે. ઉપાધ્યાય શ્રી યશોવિજયજી આદિ કૃત આ. શ્રી નવપદજીની પૂજા ઘણી જ પ્રચલિત છે. "આયંબિલની ઓળી કરનાર માટે દરેક પદના ગુણ, વિધિ તથા ચૈત્યવંદન-સ્તવનાદિ વિસ્તારથી આપવામાં આવ્યા છે. હાલમાં તેની ત્રીજી આવૃત્તિ પ્રગટ કરવામાં આવી છે. જરૂર મગાવો લાભ 9. કિંમત ચાર આના. પિસ્ટેજ એક આન, શ્રી ભરતેશ્વર બાહુબલિ વૃત્તિ ભાષાંતર લ ક પુરુષ વિભાગ 1-2 ( સંપૂર્ણ). વડ, જે " પ્રાતઃસ્મરણીય મહાન સીતેર પ્રભાવિ પુના ચરિત્રોવાળું આ પુસ્તક અવંય વાંચવા યોગ્ય છે. લગભગ 400 પૃષના આ પુસ્તકની કિંમત રૂા. ત્રણ, પાસ્ટ જ દુર શ્રીમદ્દ ચંદ્રમહત્તરાચાર્યવિરચિત પંચસંગ્રહઃ પ્રથમ ખંડ . આ છે [ આ. શ્રી મલયગિરિજીકૃત ટીકાના અનુવાદ યુક્ત ] " ' - " કર્મ ગ્રંથનો વિષય પર પ્રકાશ પાથરતો આ ગ્રંથ અવશ્ય વસાવીને વાંચવા યોગ્ય છે. જેને તત્ત્વજ્ઞાનમાં કર્મનું સ્થાન મહત્વતાભર્યું છે. છએ કર્મચંચને સ્પષ્ટ રીતે સમજવા માટે . આ ગ્રંથનું ભાષાંતર સારી શૈલીમાં કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રથમ ભાગમાં પાંચ દ્વારો છે. પહેલામાં ચેગ ઉપગને ગુણસ્થાનકેનું, બીજામાં સત્પદપ્રરૂપણાદિ નવ દ્વારનું ત્રીજામાં આઠ કમનું, એવામાં સત્તાવન બંધહેતુનું અને પાંચમામાં પ્રકૃતિબંધાદિ ચાર તથા ઉદય અને સત્તાનું સુવિસ્તૃત વર્ણન આપવામાં આવેલ છે. ક્રાઉન આઠ પેજી મોટી સાઈઝના પ૪ 625. કિંમત રૂ. ચાર, પિસ્ટેજ જુદુ , , , , * મુદ્રકઃ શાહ ગુલાબચંદ લલુભાઈ શ્રી મહેદય પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ, દાણાપી ભાવનગર For Private And Personal Use Only