Book Title: Indriya Vichar
Author(s): Sukhlal Sanghavi
Publisher: Z_Darshan_aur_Chintan_Part_1_2_002661.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/229020/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indriya vicAra indriyanirUpaNa prasaGgameM mukhyatayA nIce likhI bAtoMpara darzanazAstroMmeM vicAra pAyA jAtA hai___indriya padakI nirukti, indriyoMkA kAraNa, unakI saMkhyA, unake viSaya, unake zrAkAra, unakA pArasparika bhedAbheda, unake prakAra tathA dravya-guNagrAhitvaviveka ityAdi / abhItaka jo kucha dekhane meM AyA usase jJAta hotA hai ki indriyapadakI nirukti jo sabase purAnI lipibaddha hai vaha pANinike sUtra meM hI hai / yadyapi isa niruktivAle pANinIya sUtrake Upara koI bhASyAMza pataJjalike upalabdha mahAbhASya . meM dRSTigocara nahIM hotA tathApi sambhava hai pANinIya sUtroMkI anya koI prAcIna vyAkhyA yA vyAkhyAoMmeM usa sUtrapara kucha vyAkhyA likhI gaI ho| jo kucha ho para yaha spaSTa jAna par3atA hai ki prAcIna bauddha aura jaina dArzanika granthoMmeM pAI jAnevAlI pANinIya sUtrokta indriyapadakI nirukti kisI na kisI prakArase pANinIya vyAkaraNakI paramparAke abhyAsameMse hI ukta bauddha-jaina granthoMmeM dAkhila huI hai / vizuddhimAga' jaise pratiSThita bauddha aura tatvArtha 1. indriymindrliNgmindrdRssttmindrsRssttmindrjussttmindrdttmitivaa|'-5.2.6.3| 2. 'ko pana nesaM indriyaho nAmAti ? indaliMgaho indriyaho; indadesitaho indriyaho; indadihaho indriyaho; indasihaho indriyaho; indajuDo indriyaho; so sambopi idha yathAyogaM yujjati / bhagavA hi sammAsabuddho paramissariyabhAvato indo, kusalAkusalaM ca kamma kammesu kassaci issriyaabhaavto| tenevezya kammasaJjanitAni tAva indriyAni kusalAkusalakammaM ulligenti / tena ca sihAnIti indaliGgaDena indasihena ca indriyAni / sanbAneva panetAni bhagavatA yathA bhUtato pakAsitAni abhisambuddhAni cAti indadesitaThena indadiThThadvaina ca indriyAni / teneva bhagavatA munIndena kAnici gocarAsevanAya, kAnici bhAvanAsevanAya sevitAnIti indajuTheTaThenApi indriyAni / api ca prAdhipaccasaMkhAtena issariyaGkenApi etAni indriyAni / cakkhuvicAraNAdippavattiyaM hi cakkhAdInaM siddhaM zrAdhipaccaM, tasmiM tikkhe tikkhasA, mande mandattA ti / ayaM tAvettha asthato vinicchyo|'-visuddhi0 pR. 461 / Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa bhASya' jaise pratiSThita jaina dArzanika granthameM eka bAra sthAna prApta kara lenepara to phira vaha nirukti uttaravartI sabhI bauddha-jaina mahatvapUrNa darzana granthoMkA viSaya bana gaI hai / isa indriya padakI nirukti ke itihAsa meM mukhyatayA do bAteM khAsa dhyAna dene yogya haiN| eka to yaha ki bauddha vaiyAkaraNa jo svatantra haiM aura jo pANinIya ke vyAkhyAkAra haiM unhoMne usa niruktiko apane-apane granthoM meM kucha vistAra se sthAna diyA hai aura prA0 hemacandra jaise svatantra jaina vaiyAkaraNane bhI apane vyAkaraNasUtra tathA vRtti meM pUre vistArase use sthAna diyA hai / dUsarI bAta yaha ki pANinIya sUtroM ke bahuta hI arvAcIna vyAkhyA-granthoM ke alAvA aura kisI vaidika darzana ke grantha meM vaha indriyapadakI nirukti pAI nahIM jAtI jaisI ki bauddha-jaina darzana granthoM meM pAI jAtI hai / jAna par3atA hai, jaisA aneka sthaloM meM huA hai vaise hI, isa saMbandha meM asala meM zAbdikoMkI zabdanirukti bauddha-jaina darzana granthoMmeM sthAna pAkara phira vaha dArzanikoMkI cintAkA viSaya bhI bana gaI hai / mATharavRtti jaise prAcIna vaidika darzanagrantha meM indriya padakI nirukti hai para vaha pANinIya sUtra aura bauddha-jaina darzanagranthoMmeM labhya nirukti se bilakula bhinna aura vilakSaNa hai | jAna par3atA hai purAne samaya meM zabdoMkI vyutpatti yA nirukti batalAnA yaha eka aisA zrAvazyaka kartavya samajhA jAtA thA ki jisakI upekSA koI buddhimAn lekhaka nahIM karatA thA / vyutpatti aura nirukti batalAne meM granthakAra apanI svatantra kalpanAkA bhI pUrA upayoga karate the / yaha vastusthiti kevala prAkRtapAli zabdoMtaka hI parimita na thI vaha saMskRta zabdoM meM bhI thI / indriyapadakI nirukti isIkA eka udAharaNa hai / manoraJjaka bAta to yaha hai ki zAbdika kSetrase calakara indriyapadakI nirukti ne dArzanika kSetra meM jaba praveza kiyA tabhI usapara dArzanika sampradAyakI chApa laga gaI / buddhaghoSa * indriyapadakI nirukti meM aura saba artha pANinikathita bata 1. ' tasvArthabhA0 2. 15 / sarvArtha 1. 14 / 2. 'indriyam / ' - hemaza * 7. 1. 174 / 3. 'in iti viSayANAM nAma, tAninaH viSayAn prati dravantIti indri yANi / ' - mAThara0 kA 0 26 / 4. dekho pR0 134. TippaNI 2. / Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 lAte haiM para indrakA artha sugata batalAkara bhI usa niruktiko saGgata karanekA prayatna karate haiN| jaina AcAryoMne indrapadakA artha mAtra jIva yA zrAtmA ho sAmAnya rUpase batalAyA hai| unhoMne buddhaghoSa kI taraha usa padakA svAbhipreta tIrthaGkara artha nahIM kiyA hai| nyAya-vaizeSika jaise IzvarakartRtvavAdI kisI vaidika darzanake vidvAnne apane granthameM isa niruktiko sthAna diyA hotA to zAyada vaha indrapadakA Izvara artha karake bhI nirukti saGgata karatA / / sAMkhyamatake anusAra indriyoMkA upAdAnakAraNa abhimAna hai jo prakRtijanya eka prakArakA sUkSma dravya hI hai--sAMkhyakA0 25 / yahI mata vedAntako mAnya hai / nyAya vaizeSika matake anusAra (nyAyasU. 1. 1. 12) indriyoMkA kAraNa pRthvI zrAdi bhUtapaJcaka hai jo jar3a dravya hI hai| yaha mata pUrvamImAMsakako bhI abhISTa hai / bauddhamatake anusAra prasiddha pA~ca indriyA~ rUpajanya honese rUpa hI haiM jo jar3a dravyavizeSa hai| jaina darzana bhI dravya-sthUla indriyoMke kAraNarUpase pudgalavizeSakA hI nirdaza karatA hai jo jar3a dravyavizeSa hI hai / karNazaSkulI, akSigola kakRSNAsAra, tripuTikA, jihvA aura carmarUpa jina bAba AkAroM ko sAdhAraNa loga anukramase kaNaM, netra, prANa, rasana aura tvak indriya kahate haiM ve bAhyAkAra sarva darzanoMmeM indriyANThiAna' hI mAne gae haiMiMdriyA~ nahIM / iMdriyA~ to una zrAkAroMmeM sthita atIMdriya vasturUpase mAnI gaI haiM, cAhe ve bhautika hoM yA zrAhakArika / jaina darzana una paudgalika adhiSThAnoMko dravyendriya kahakara bhI vahI bhAva sUcita karatA hai ki-adhiSThAna vastutaH iMdriyA~ nahIM haiM / jaina darzana ke anusAra bhI iMdriyA~ atIMdriya haiM para ve bhautika yA AbhimAnika jar3a dravya na hokara cetanazaktivizeSarUpa haiM jinheM jaina darzana bhAveMdriya-mukhya iMdriya-RhatA hai / mana nAmaka SaSTha indriya saba darzanoM meM aMtarindriya yA aMtaHkaraNa rUpase mAnI gaI hai| isa taraha chaH buddhi indriyA~ to sarva-darzana sAdhAraNa haiM para sirpha sAMkhyadarzana aisA hai jo vAka, pANi, pAdAdi pA~ca kamandriyoM ko bhI indriyarUpase ginakara unakI gyAraha saMkhyA (sAMkhyakA0 24 ) batalAtA hai| jaise vAcaspati mizra aura jayantane sAMkhyaparigaNita karmendriyoMko indriya mAnaneke viruddha kahA hai vaise hI zrA. hemacaMdrane 1. nyAyama0 pR. 477 / 2. tAtparya pR. 531 / nyAyama. pR0 483 / Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 137 bhI karmeMdriyoMke indriyatvakA nirAsa karake apane pUrvavartI' pUjyapAdAdi jainAcAryoMkA hI anusaraNa kiyA hai / yahA~ eka prazna hotA hai ki pUjyapAdAdi prAcIna jainAcArya tathA vAcaspati, jayanta prAdi anya vidvAnoMne jaba indriyoMkI sAMkhyasammata gyAraha saMkhyAkA balapUrvaka khaNDana kiyA hai taba unhoMne yA aura kisIne bauddha zrabhidharma meM prasiddha indriyoMkI bAIsa saMkhyAkA pratiSedha yA ullekha taka kyoM nahIM kiyA - 1 | yaha mAnane kA koI kAraNa nahIM hai ki unhoMne kisI saMskRta abhidharma granthako bhI na dekhA ho / jAna par3atA hai bauddha zrabhidharmaparamparA meM pratyeka mAnasazaktikA indriyapadase nirdeza karanekI sAdhAraNa prathA hai aisA vicAra karake hI unhoMne usa paramparAkA ullekha yA khaNDana nahIM kiyA hai / chaH indriyoMke zabda, rUpa, gandha, rasa, sparza Adi pratiniyata viSaya grAhya haiN| isameM to sabhI darzana ekamata haiM para nyAya-vaizeSikakA indriyoMke dravyagrAhakarava ke saMbandha meM anya sabake sAtha matabheda hai / itara sabhI darzana indriyoMko guNagrAhaka mAnate hue bhI guNa-dravyakA abheda honeke kAraNa chahoM indriyoMko dravyagrAhaka bhI mAnate haiM jaba ki nyAya-vaizeSika aura pUrvamImAMsaka vaisA nahIM mAnate / ve sirpha netra, sparzana aura manako dravyagrAhaka kahate haiM anyako nahIM ( muktA0 kA0 23-16 ) / isI matabhedako zrA0 hemacandrane sparza zrAdi zabdoM kI karma - bhAvapradhAna vyutpatti batalAkara vyakta kiyA hai aura sAtha hI apane pUrvagAmI jainAcAryoM kA padAnugamana bhI / indriya- ekatva aura nAnAtvavAda kI carcA darzanaparamparAoM meM bahuta purAnI - nyAyasU0 3 1.52 / koI indriyako eka hI mAnakara nAnA sthAnoMke dvArA usake nAnA kAryoM kA samarthana karatA hai, jaba ki sabhI indriyanAnAsvavAdI usa matakA khaNDana karake sirpha nAnAzvavAdakA hI samarthana karate haiM / zra* hemacandra ne isa saMbandha meM jaina prakriyA sulabha zranekAnta dRSTikA zrAzraya lekara 1, tattvArthabhA0 2. 15 / sarvArtha 2. 15 / 2. ' katamAni dvAviMzatiH / cakSurindriyaM zrotrendriyaM ghrANendriyaM jihna endriyaM kAyendriyaM manaindriyaM strIndriyaM puruSendriyaM jIvitendriyaM sukhendriyaM duHkhendriyaM saumanasyendriyaM daurmanasyendriyaM upekSendriyaM zraddhendriyaM vIryandriyaM samAdhIndriyaM maza endriyaM anAzAtamAjJAsyAmIndriyaM zrajJendriyaM zrajJAtAvIndriyam / 'sphuTA pR0 65 / visuddhi0 pR0 461 / Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indriyoM meM pArasparika ekatva-nAnAtva ubhayavAdako samanvaya karake prAcIna jainA. cAryoM kA hI anusaraNa kiyA hai aura pratyeka ekAntavAdameM paraspara diye gae dUSaNoMkA parihAra bhI kiyA hai| indriyoMke svAmitvakI cintA bhI darzanoMkA eka khAsa viSaya hai / para isa saMbandhameM jitanI adhika aura vistRta carcA jainadarzanoMmeM pAI jAtI hai vaisI anya darzanoMmeM kahIM dRSTigocara nahIM hotii| vaha bauddha darzana meM hai para jainadarzanake mukAbilemeM alpamAtrA hai| svAmitvakI isa carcAko zrA0 hemacandrane ekAdazaanAvalambI tattvArthasUtra aura bhASyameMse akSarazaH lekara isa saMbandhameM sArA jainamantavya pradarzita kiyA hai| I. 1636? [pramANa mImAMsA