Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ duzAzrutaskandhasUtra DaoN. azoka kumAra siMha chedasUtroM kA zramaNAcAra ke utsarga evaM apavAda niyamoM ke pratipAdana ke kAraNa jaina AgamoM meM vizeSa sthAna hai| sthAnakavAsI evaM terApaMtha sampradAyoM meM 4 chedasUtra mAnya haiM... 1. TazAzrutaskasUtra 2. bRhatkalpasUtra 3. vyavahArasUtra 4. nizItha suutr| zvetAmbara mUrtipUjaka sampradAya meM mahAnizItha aura jAnakalpa ko milAkara 6 chedasUtra svIkAra kie gae haiM dazAzrutaskandha kA dUsarA nAma AcAradazA bhI hai| isameM mukhyata: zramaNoM evaM gauNata - zramaNopAsakoM ke AdhArasaMbaMdhI vidhAna hai| 20 asamAdhi sthAna, 21 zabala doSa, 33 AzAtanAe~, AcArya kI ATha sampadAe~, citta samAdhi ke 10 bola. zrAvaka kI 11 pratimAe~, bhikSu kI 12 pratimAe~, 30 mahAmohanIya karmabandha ke kAraNoM kI isameM carcA hai| DaoN azoka kumAra siMha ke isa Alekha meM TazAzrutaskandha para upayogI sAmagrI upalabdha hai| -sampAdaka jaina paramparA (zvetAmbara jainoM ke vibhinna sampradAya) meM chedasUtroM kI saMkhyA ke viSaya meM matabheda hai| cha: chedasUtra granthoM meM se mahAnizItha aura jItakalpa ina donoM ko sthAnakavAsI aura terApanthI nahIM mAnate, ve kevala cAra ko svIkAra karate haiN| zvetAmbara mUrtipUjaka sampradAya cha: chedasUtroM ko mAnatA hai| cheda saMjJA kaba se pracalita huI aura cheda meM prArambha meM kauna-kauna se Agama grantha sammilita the, yaha bhI nizcayapUrvaka nahIM kahA jA sakatA! parantu abhI taka jo sAhityika sAkSya upalabdha hue haiM unake anusAra Avazyakaniyukti meM sarvaprathama chedasUtra kA varga pRthak ho gayA thaa| cheda zabda kI vyutpatti ___ 'cheda' zabda chid (kATane yA bhedane artha meM) dhAtu se bhAva artha meM ghaJ pratyaya hokara niSpanna huA hai| cheda kA zAbdika artha hotA hai-kATanA, girAnA, tor3a DAlanA, khaNDa-khaNDa karanA, nirAkaraNa karanA, haTAnA, chinna-bhinna karanA, sApha karanA, nAza, virAma, avasAna, samApti, lopa honA, Tukar3A, grAsa, kaTautI, khaNDa anubhAga aadi| jaina paramparA meM cheda zabda sAmAnyata: jaina AcAryo dvArA prAyazcitta ke eka bheda ke rUpa meM hI grahaNa kiyA gayA hai| AcArya kundakunda ne cheda kA abhiprAya spaSTa karate hue kahA hai- "sonA, baiThanA, calanA Adi kriyAoM meM jo sadA sAdhu kI prayatna ke binA pravRtti hotI hai-- unheM asAvadhAnI se sampanna kiyA jAtA hai- vaha pravRtti hiMsA rUpa mAnI gaI hai| zuddhopayoga rUpa munidharma ke cheda (vinAza) kA kAraNa hone se use cheda(azuddha upayoga rUpa) kahA gayA hai|'' pUjyapAda ne 'sarvArthasiddhi meM ise paribhASita karate hue kahA hai 'kAna, nAka Adi zarIra ke avayavoM ke kATane kA nAma cheda hai| yaha
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1392... . jinavANI- jainAgama-sAhitya vizeSAGaka | ahiMsANuvrata ke pAMca aticAroM ke antargata hai| dina, pakSa athavA mAsa Adi ke vibhAga se aparAdhI sAdhu ke dIkSAkAla ko kama karanA cheda kahA jAtA hai| yaha nau prakAra ke prAyazcittoM meM se eka hai|'' 'tattvArthabhASya siddhasenavRtti meM cheda kA artha apavartana aura apahAra batAyA gayA hai| cheda, mahAvrata AropaNa ke dina se lekara dIkSA paryAya kA kiyA jAtA hai| jisa sAdhu ke mahAvrata ko svIkAra kiye dasa varSa hue haiM usake aparAdha ke anusAra kadAcit pA~ca dina kA aura kadAcit dasa dina kA, isa prakAra cha: mAsa pramANa taka dIkSAparyAya kA cheda kiyA jA sakatA hai| isa prakAra cheda se dIkSA kA kAla utanA kama ho jAtA hai| cheda sUtra kI uttamatA chedasUtroM ko uttamazruta mAnA gayA hai| nizIthabhASya meM bhI isakI uttamatA kA ullekha haiN| cUrNikAra jinadAsa mahattara yaha prazna upasthita karate haiM ki chedasUtra uttama kyoM hai? punaH svayaM usakA samAdhAna prastuta karate hue kahate haiM ki chedasUtra meM prAyazcitta vidhi kA nirUpaNa hai, usase cAritra kI vizuddhi hotI hai, etadartha yaha zruta uttama mAnA gayA hai| chedasUtra nAmakaraNa __ dazAzrutaskandha Adi Agama graMthoM kI chedasUtra saMjJA pradAna kiye jAne ke AdhAra ke viSaya meM bhI jaina vidvAnoM ne vicAra kiyA hai| zubriga ke anusAra chedasUtra aura mUlasUtra jaina paramparA meM vidyamAna do prAyazcittoM-cheda aura mUla se liye gaye haiN| pro. eca. Ara. kApaDiyA ke anusAra cheda kA artha chedana hai aura chedasUtra kA abhiprAya usa zAstra se liyA jA sakatA hai jisameM una niyamoM kA nirUpaNa hai jo zramaNoM dvArA niyamoM kA atikramaNa karane para unakI variSThatA (dIkSAparyAya) kA chedana karate haiN| kApar3iyA ke mata meM isa viSaya meM dUsarA aura adhika tarkasaMgata AdhAra paMcakalpabhASya' kI isa gAthA ke Aloka meM prastuta kiyA jA sakatA hai- pariNAma apariNAmA aipariNAmA ya tivihA purisA tu / NAtUNaM chedasuttaM pariNAmaNe hoMti dAyavyaM / / isa gAthA se yaha niSkarSa nikalatA hai ki zAstroM kA vaha samUha jisakI zikSA kevala pariNata (grahaNa sAmarthya vAle) ziSyoM ko hI dI jA sakatI hai, apariNata aura atipariNata ko nahIM vaha chedasUtra kahA jAtA hai| chedasUtroM ke nAmakaraNa ke saMbaMdha meM AcArya devendramani ne bhI tarka prastuta kiye haiN| unhoMne pahale prazna kiyA ki amuka AgamoM ko chedasUtra, yaha abhidhA kyoM dI gayo? punaH uttara dete hue kahA ki isa prazna kA uttara prAcIna graMthoM meM sIdhA aura spaSTa prApta nahIM hai : hA~ yaha spaSTa hai ki jina sUtroM ko
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'chedasUtra' kahA gayA hai ve prAyazcitta sUtra haiN| AcArya devendramuni kA abhimata hai ki zramaNoM ke pA~ca cAritroM- 1. sAmAyika, 2. chedopasthApanIya 3. parihAravizuddhi 4 sUkSmasamparAya aura 5. yathAkhyAta meM se antima tIna cAritra vartamAna meM vicchinna ho gaye haiM / sAmAyika cAritra svalpakAlIna hotA hai, chedopasthApanIya cAritra hI jIvanaparyanta rahatA hai| prAyazcitta kA saMbaMdha bhI isI cAritra se hai| saMbhavata: isI cAritra ko lakSya meM rakhakara prAyazcitta sUtroM ko chedasUtra kI saMjJA dI gaI ho / AcArya ne dUsarI saMbhAvanA prastuta karate hue kahA ki AvazyakavRtti (malayagiri) meM chedasUtroM ke lie pada vibhAga, samAcArI zabda kA prayoga huA hai| pada vibhAga aura cheda- ye donoM zabda samAna artha ko abhivyakta karate haiN| saMbhavata: isI dRSTi se chedasUtra nAma rakhA gayA ho kyoMki chedasUtroM meM eka sUtra kA dUsare sUtra se saMbaMdha nahIM hai, sabhI sUtra svataMtra haiN| unakI vyAkhyA bhI cheda dRSTi se yA vibhAga dRSTi se kI jAtI hai| unake mata meM tIsarI saMbhAvanA yaha ho sakatI hai ki dazAzrutaskandha. bRhatkalpa aura vyavahAra nauveM pratyAkhyAna pUrva se uddhRta kiye gaye haiM, usase chinna arthAt pRthak karane se unheM chedasUtra kI saMjJA dI gaI ho| chedasUtroM kI saMkhyA paMcakalpa ke vilupta hone ke pazcAt jItakalpa chaThe chedasUtra ke rUpa meM samAviSTa kara liyA gyaa| kApar3iyA" kA abhimata hai ki yadyapi ve paMcakalpa ke svataMtra grantha ke rUpa meM parigaNita kiye jAne kI athavA isake vilupta hone kI vAstavika tithi batAne kI sthiti meM nahIM hai, paraMtu jaina granthAvalI se jJAta hotA hai ki saMvat 1612 taka isakI pANDulipi upalabdha thii| * pro. viNTaranitja" ke anusAra cha: chedasUtroM ke nAma isa prakAra haikalpa, vyavahAra, nizItha, piNDaniryukti, oghaniyukti aura mahAnizItha / kAlikasUtra ke rUpa meM ullikhita dazA, kalpa, vyavahAra, nizItha aura mahAnizItha ina pA~ca chedasUtroM kI sUci yaha iMgita karatI hai ki AraMbha meM cheTasUtroM kI saMkhyA pA~ca hI thii| chedasUtroM kI sAmAnya viSayavastu chedasUtroM kA sAmAnya varNya viSaya hai- sAdhaka ke sAdhanAmaya jIvana meM utpanna hone vAle doSoM ko jAnakara unase dUra rahanA aura doSa utpanna hone para usakA parimArjana karanA / isa dRSTi se chedasUtroM ke viSaya ko cAra vibhAgoM meM vargIkRta kiyA gayA hai- 1. utsarga mArga 2. apavAda mArga 3. doSa sevana 4. prAyazcita vidhAna / prathama, sAdhu samAcArI ke aise niyama jinheM binA kisI hInAdhika ke
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 jinavANI- jainAgamaM sAhitya vizeSAka yA parivartana ke prAmANikatA se pAlana karanA zramaNa ke lie anivArya hai unheM utsarga mArga kahA jAtA hai| nirdoSa cAritra kI ArAdhanA isa mArga kI vizeSatA hai| dvitIya, apavAda mArga se yahAM abhiprAya hai vizeSa vidhi | yaha do prakAra kI hotI hai-- nirdoSa vizeSa vidhi aura sadoSa vizeSa vidhi | ApavAdika vidhi sakAraNa hotI hai| jisa kriyA yA pravRtti se AjJA kA atikramaNa na hotA ho, vaha nirdoSa hai| parantu prabalatA ke kAraNa mana na hote hue bhI vivaza hokara doSa kA sevana karanA par3e yA kiyA jAye, vaha sadoSa apavAda hai| prAyazcitta se usakI zuddhi ho jAtI hai| tRtIya, doSa sevana kA artha hai- utsarga aura apavAda mArga kA ullNghn| caturtha prAyazcitta kA artha hai - doSa sevana ke zuddhikaraNa ke lie kI jAne vAlI vidhi / dazAzrutaskandha paricaya kAlika grantha nandIsUtra meM pahale jaina Agama sAhitya ko aMgapraviSTa aura aMgabAhya meM vargIkRta kiyA gayA hai / punaH aMgabAhya Agama ko Avazyaka, Avazyakavyatirikta, kAlika aura utkAlika rUpa meM vargIkRta kiyA gayA haiM / 31 kAlika graMthoM meM uttarAdhyayana ke pazcAt dazAzrutaskandha, kalpa, vyavahAra, nizItha aura mahAnIzItha ina chedasUtroM kA ullekha hai / kAlika graMthoM kA svAdhyAya vikAla ko chor3akara kiyA jAtA thA / racanA prakRti jaina AgamoM kI racanAyeM do prakAra se huI haiM" -1. kRta 2. niryUhita / jina AgamoM kA nirmANa svatantra rUpa se huA hai ve Agama kRta kahalAte hai / jaise gaNadharoM dvArA racita dvAdazAMgI aura bhinna-bhinna sthaviroM dvArA nirmita upAMga sAhitya kRta Agama haiN| niryUhita Agama ve haiM jinake artha ke prarUpaka tIrthakara haiM, sUtra ke racayitA gaNadhara hai aura saMkSepa meM upalabdha vartamAna rUpa ke racayitA bhI jJAta haiM jaise dazavaikAlika ke zayyaMbhava tathA kalpa, vyavahAra aura dazAzrutaskandha ke racayitA bhadrabAhu haiM / dazAzrutaskandha niryukti" se bhI yaha tathya spaSTa hotA hai| paMcakalpacUrNi se bhI isa tathya kI puSTi hotI haiteNa bhagavatA AyArakappa-dasAkappa - vavahArA ya navamapuvvanIsaMdabhUtA nijjUDhA | racanAkAla sAmAnya rUpa se AgamoM ke racanAkAla kI avadhi I.pU. pA~cavIM se IsA kI pA~cavIM zatAbdI ke madhya arthAt lagabhaga eka hajAra varSa mAnI jAtI hai / isa avadhi meM hI chedasUtra bhI likhe gaye haiN| paramparAgata rUpa se cha. cheTasUtroM
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazAzrutaskandhasUtra 395 meM dazAzruta, bRhatkalpa aura vyavahArasUtra kI racanA bhadrabAhu prathama dvArA mAnI jAtI hai / bhadrabAhu kA kAla I. pU. 357 ke Asa-pAsa nizcita hai| ataH inake dvArA racita dazAzruta Adi kA samaya bhI vahI honA caahie| prasiddha jarmana vidvAn DaoN. jaikobI aura zubriMga ke anusAra prAcIna chedasUtroM kA samaya I. pUrva cauthI zatI kA anta aura tIsarI kA prArambha mAnA jA sakatA hai / zubiMga" ke zabdoM meM- "......the old Cheyasuttas...., Significant are old grammatical forms..., A metrical investigation made by Jacobi, as was said before, resulted in surmising the origin of the most ancient texts of about the end of the 4th and the beginning of the third century B.C." viccheda 2.7 titthogAlI " prakIrNaka meM vibhinna AgamagranthoM kA viccheda kAla ullikhita hai| isake anusAra vIra nirvANa saMvat 1500 I. (san 973) meM dazAzruta kA viccheda huA hai| viccheda kA tAtparya sampUrNa grantha kA lopa mAnanA ucita nahIM hogaa| isa saMbaMdha meM pro. sAgaramala jaina kA kathana atyanta prAsaMgika hai, "viccheda kA artha yaha nahIM hai ki usa grantha kA sampUrNa lopa ho gayA hai / merI dRSTi se viccheda kA tAtparya usake kucha aMzoM kA viccheda hI mAnanA hogaa| yadi hama niSpakSa dRSTi se vicAra kareM to jJAta hotA hai ki zvetAmbara paramparA meM bhI jo aMga sAhitya Aja avaziSTa haiM ve usa rUpa meM to nahIM haiM jisa rUpa meM unakI viSaya vastu kA ullekha sthAnAMga, samavAyAMga, nandIsUtra Adi meM huA hai|" titthogAlI ke atirikta anyatra kahIM dazAzrutaskaMdha sUtra ke viccheda kA ullekha na honA isa tathya kA pramANa hai ki isa chedasUtra kA viccheda nahIM huA hai| srota dazAzrutaskandha cUrNi" ke anusAra dazAzruta, vyavahAra aura bRhatkalpasUtra ye navama pratyAkhyAnapUrva se uddhRta kiye gaye haiM / isa prakAra isakA srota navama pUrva hai / viSaya vastu sthAnAMgasUtra meM ullikhita dazAzrutaskandha kI dasoM dazAoM ke zIrSaka vartamAna dazAzrutaskandha se sAmya rakhate haiN| ye dazAyeM isa prakAra haiM - 1. asamAdhi sthAna, 2 . zabaladoSa 3 . AzAtanA 4. gaNisampadA 5 . cittasamAdhi 6. upAsakapratimA 7 bhikSupratimA 8. paryuSaNAkalpa 9 mohanIya sthAna aura 10. Ayati sthAna / prathama dazA meM 20 asamAdhisthAna haiN| dUsarI dazA meM 21 zabaladoSa haiM tIsarI dazA meM 33 AzAtanAyeM haiN| cauthI dazA meM AcArya kI ATha
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinavANI- jainAgama-sAhitya vizeSAGaka | sampadA aura cAra kartavya kahe gae hai tathA cAra karttavya ziSya ke kahe gae haiN| pA~cavI dazA meM citta kI samAdhi hone ke 10 bola kahe haiN| chaThI dazA meM zrAvaka kI 11 pratimAe~ haiN| sAtavI dazA meM bhikSu kI 12 pratimAe~ haiN| AThavIM dazA kA sahI svarUpa vyavacchinna ho gayA yA vikRta ho gayA hai| isameM sAdhuoM kI samAcArI kA varNana thaa| isa dazA kA uddhRta rUpa vartamAna kalpasUtra mAnA jAtA hai| nauvI dazA meM 30 mahAmohanIya karmabaMdha ke kAraNa haiN| dasavIM dazA meM 9 nidAnoM kA niSedha evaM varNana hai tathA unase hone vAle ahita kA kathana hai| dazAkrama se isa chedasUtra. kI saMkSipta viSaya-vastu nimna prakAra haiprathama dazA sAdhvAcAra (saMyama) ke sAmAnya doSoM yA atiyAroM ko asamAdhisthAna kahA gayA hai| inake sevana se saMyama niraticAra nahIM rahatA hai| bIsa asamAdhisthAna nimna hai1. zIghratA se calanA 2. andhakAra meM calate samaya pramArjana na karanA 3. samyak rUpa se pramArjana na karanA 4. anAvazyaka pATa Adi grahaNa karanA yA rakhanA 5. gurujanoM ke sammukha bolanA 6. vRddhoM ko asamAdhi pahu~cAnA 7. pA~ca sthAvara kAyoM kI sadA yatanA nahIM karanA arthAt unakI virAdhanA karanA, karavAnA 8. krodha se jalanA arthAt mana meM krodha rakhanA 5. krodha karanA arthAt vacana yA vyavahAra dvArA krodha ko prakaTa karanA 10.pITha pIche nindA karanA 11.kaSAya yA aviveka se nizcayakArI bhASA bolanA 12.nayA kalaha karanA 13.upazAnta kalaha ko puna: ubhAranA 14.akAla (cauMtIsa prakAra ke asvAdhyAyoM) meM sUtroccAraNa karanA 15.sacitta raja yA acitta raja se yukta hAtha-pA~va kA pramArjana na karanA arthAt pramArjana kie binA baiTha jAnA yA anya kArya meM laga jAnA 16 anAvazyaka bolanA, vAkyuddha karanA evaM ucca svara se Aveza yukta bolanA 17.saMgha yA saMgaThana meM athavA prema saMbaMdha meM bheda utpanna ho aisA bhASaNa karanA 18 kalaha karanA, tucchatApUrNa vyavahAra karanA 20 aneSaNIya AhAra-pAnI Adi grahaNa karanA arthAt eSaNA ke choTe doSoM kI upekSA krnaa|
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ anaman dizA zrutaskandhasUtra 397 dvitIya dazA zabala, prabala, Thosa, bhArI, vizeSa balavAna Adi lagabhaga ekArthaka zabda haiN| saMyama ke zabala doSoM kA artha hai- sAmAnya doSoM kI apekSA bar3e doSa yA vizeSa doss| ye doSa saMyama ke anAcAra rUpa hote haiN| inakA prAyazcitta bhI gurutara hotA hai tathA ye saMyama meM vizeSa asamAdhi utpanna karane vAle haiN| zabala doSa saMyama meM bar3e aparAdha haiM aura asamAdhi saMyama meM choTe aparAdha haiN| dUsarI dazA meM pratipAdita ikkIsa zabala doSa nimnaprakAra hai-- 1. hastakarma 2. maithuna sevana 3. rAtri bhojana 4. sAdhu ke nimitta se bane AdhAkarmI AhAra--pAnI Adi kA grahaNa 5. rAjaprAsAda meM gocarI 6. sAmAnya sAdhu-sAdhviyoM ke nimitta bane uddezaka AhAra Adi lenA yA sAdhu ke lie krayAdi kriyA uddezaka AhAra Adi lenA yA sAdhu ke lie krayAdi kriyA ho aise AhArAdi padArtha lenA 7. bAra-bAra tapa-tyAga Adi kA bhaMga karanA 8. bAra-bAra gaNa kA tyAga aura svIkAra 9 evaM 19 ghuTane (jAnu) paryanta jala meM eka mAsa meM tIna bAra yA varSa meM 10 bAra calanA arthAt ATha mahIne ke ATha aura eka adhika kula 9 bAra utarane para zabala doSa nahIM hai| 10evaM 20. eka mAsa meM tIna bAra aura varSa meM 10 bAra (upAzraya ke lie) mAyA kapaTa krnaa| 11. zayyAtara piNDa grahaNa karanA 12-14. jAnakara saMkalpapUrvaka hiMsA karanA, jhUTha bolanA, adattagrahaNa karanA 15-17. trasa sthAvara jIva yukta athavA sacitta sthAna para yA usake atyadhika nikaTa baiThanA, sonA, khar3e rhnaa| 18. jAnakara sacitta harI vanaspati(1 . mUla 2. kanda 3. skandha 4. chAla 5. koMpala 6. patra 7. puSpa 8. phala 9. bIja aura 10. harI vanaspati khAnA 21..jAnakara sacitta jala ke lepa yukta hAtha yA bartana se gocarI lenaa| yadyapi aticAra-anAcAra anya aneka ho sakate haiM, phira bhI yahAM apekSA se 20 asamAdhi sthAna aura 21 zabala doSa kahe gae haiN| anya doSoM ko yathAyogya viveka se inhIM meM antarbhAvita kara lenA caahie| tRtIya dazA AzAtanA kI paribhASA isa prakAra hai deva guru kI vinaya bhakti na karanA, avinaya-abhakti karanA, unakI AjJA bhaMga karanA yA nindA karanA, dharma siddhAntoM kI avahelanA karanA yA viparIta prarUpaNA karanA aura kisI bhI prANI ke prati apriya vyavahAra karanA, usakI nindA, tiraskAra karanA 'AzAtanA' hai| prastuta dazA meM kevala guru-ratnAdhika (zreSTha) kI AzAtanA ke viSayoM kA hI kathana kiyA gayA hai| zreSTha janoM ke sAtha calane, baiThane, khar3e rahane, AhAra, vihAra, nihAra saMbaMdhI samAcArI ke kartavyoM meM, bolane, ziSTAcAra, bhAva aura AjJApAlana meM
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ |398 jinavANI- jainAgama-sAhitya vizeSAr3aka aviveka-abhakti se pravartana karanA 'AzAtanA' hai| caturthadazA sAdhu-sAdhviyoM ke samudAya kI samucita vyavasthA ke lie AcArya kA honA nitAnta Avazyaka hai| prastuna dazA meM AcArya ke ATha mukhya guNa varNita haiM, jaise- . 1. AcArasampanna- sampUrNa saMyaga-saMbaMdhI jinAjJA kA pAlana karane vAlA, krodha, mAnAdi kaSAyoM se rahita, zAntasvabhAva vaalaa| 2. zrutasampadA- Agamokta krama se zAstroM ko kaNThastha karane vAlA evaM unake artha paramArtha ko dhAraNa karane vaalaa| 3. zarIra sampadA- samucita saMhanana saMsthAna vAlA evaM sazakta aura svastha zarIra vaalaa| 4. vacanasampadA- Adeya, madhura aura rAga-dveSa rahita evaM bhASA saMbaMdhI doSoM se rahita vacana bolane vaalaa| 5. vAcanA sampadA- sUtroM ke pAThoM kA uccAraNa karane karAne, artha paramArtha ko samajhAne tathA ziSya kI kSamatA-yogyatA kA nirNaya karake zAstra jJAna dene meM nipunn| yogya ziSyoM ko rAga-dveSa yA kaSAya rahita hokara adhyayana karAne vaalaa| 6. matisampadA- smaraNazakti evaM cAroM prakAra kI buddhi se yukta buddhimaan| 7. prayogamatisampadA- vAda-vivAda (zAstrArtha), praznoM(jijJAsAoM) ke samAdhAna karane meM pariSad kA vicAra kara yogya vizleSaNa karane evaM sevA vyavasthA meM samaya para ucita buddhi ko sphuraNA, samaya para sahI (lAbhadAyaka) nirNaya evaM pravartana kI kssmtaa| 8. saGgrahaparijJAsampadA- sAdhu, sAdhviyoM kI vyavasthA evaM sevA ke dvArA tathA zrAvaka-zrAvikAoM kI vicaraNa tathA dharma prabhAvanA ke dvArA bhakti, niSThA, jJAna aura viveka kI vRddhi karane vAlA jisase ki saMyama ke anukUla vicaraNa kSetra, Avazyaka upadhi, AhAra kI pracura upalabdhi hotI rahe evaM sabhI nirAbAdha saMyama-ArAdhanA karate rheN| ziSyoM ke prati AcArya ke kartavya 1. saMyama saMbaMdhI aura tyAga-tapa saMbaMdhI samAcArI kA jJAna karAnA evaM usake pAlana meM abhyasta krnaa| samUha meM yA akele rahane evaM Atma-samAdhi kI vidhiyoM kA jJAna evaM abhyAsa kraanaa| 2. AgamoM kA krama se adhyayana karavAnA, arthajJAna karavAkara usase kisa taraha hitAhita hotA hai, yaha samajhAnA evaM usase pUrNa AtmakalyANa sAdhane kA bodha dete hue paripUrNa vAcanA denaa| 3 ziSyoM kI zraddhA ko pUrNa rUpa meM dRr3ha banAnA aura jJAna evaM anya guNoM meM
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazA taskandhasUtra 399 apane samAna banAne kA prayatna krnaa| 4. ziSyoM meM utpanna doSa, kaSAya, kalaha, AkAMkSAoM kA ucita upAyoM dvArA zamana krnaa| aisA karate hue bhI apane saMyamaguNoM evaM AtmasamAdhi kI pUrNarUpeNa surakSA evaM vRddhi krnaa| gaNa evaM AcArya ke prati ziSyoM kA kartavya 1. Avazyaka upakaraNoM ko prApti, surakSA evaM vibhAjana meM kuzala honaa| 2. AcArya va gurujanoM ke anukUla sadA pravartana krnaa| 3. gaNa ke yaza kI vRddhi, apayaza kA nivAraNa evaM ratnAdhika ko yathocita __ AdarabhAva denA aura sevA karane meM siddhahasta honaa| 4. ziSya-vRddhi, unake saMrakSaNa, zikSaNa meM sahayogI honaa| rogI sAdhuoM kI yathocita sevA-suzrUSA karanA evaM madhyastha bhAva se sAdhuoM meM saumanasya __ banAe rakhane meM nipuNa honaa| paMcamadazA / sAMsArika AtmA ko dhana-vaibhava Adi bhautika sAmagrI prApta hone para jisa prakAra Ananda kA anubhava hotA hai, usI prakAra AtmaguNoM kI nimnalikhita anupama upalabdhiyoM se AtmArthI mumukSuoM ko anupama AnandarUpa cittasamAdhi kI prApti hotI hai-- 1. anupama dharmabhAvoM kI prApti yA vRddhi 2. jAtismaraNajJAna 3.atyanta zubha svapna darzana 4. deva darzana 5. avadhijJAna 6. avadhi darzana 7. mana:paryavajJAna 8. kevaladarzana 9. kevalajJAna utpatti aura 10. karmoM se mukti| SaSTa dazA zrAvaka kA prathama manoratha Arambha parigraha kI nivRttimaya sAdhanA hai| nivRtti sAdhanA ke samaya vaha viziSTa sAdhanA ke lie zrAvaka pratimAoM arthAt viziSTa pratijJAoM ko dhAraNa karatA hai| anivRtti sAdhanA ke samaya bhI zrAvaka samakita kI pratijJA sahita sAmAyika, pauSadha Adi bAraha vratoM kA ArAdhana karatA hai, kintu usa samaya vaha aneka paristhitiyoM evaM jimmedAriyoM ke kAraNa aneka zrAvakoM ke sAtha una vratoM ko dhAraNa karatA hai| nivRtti kI avasthA meM AgAroM se rahita upAsaka pratimAoM kA pAlana dRr3hatA ke sAtha kara sakatA hai| pratimAe~ 1. AgArarahita niraticAra samyaktva kI pratimA kA paaln| isameM pUrva meM dhAraNa kie aneka niyama evaM bAraha vratoM kA pAlana kiyA jAtA hai, una niyamoM kA tyAga nahIM kiyA jaataa| 2. aneka choTe-bar3e niyama-pratyAkhyAna anicArarahita pAlana karane kI pratijJA aura yathAvat pAlana krnaa| 3. prAta:, madhyAha, yAMya niyata samaya para hI niraticAra zuddha sAmAyika karanA
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 jinavANI- jainAgama-sAhitya vizeSAGka evaM 14 niyama bhI niyamita pUrNa zuddha rUpa se AgAra rahita dhAraNa karake yathAvat pAlana krnaa| 4. upavAsa yukta chaH pauSabha (do aSTamI, do caturdazI, amAvasyA evaM pUrNimA ke dina) AgAra rahita niraticAra pAlana karanA / 5. pauSadha ke dina pUrNa rAtri yA niyata samaya taka kAyotsarga krnaa| 6. pratipUrNa brahmacarya kA AgAra rahina pAlana krnaa| sAtha hI ye niyama rakhanA - 1. snAna tyAga 2. rAtribhojana tyAga aura 3. dhotI kI eka lAMga khulI rakhanA / 7. AgAra rahita sacitta vastu khAne kA tyaag| 8. AgAra rahita svayaM hiMsA karane kA tyaag| 9. dUsaroM se sAvadya kArya karAne kA tyAga arthAt dharmakArya kI preraNA ke atirikta kisI kArya kI preraNA yA Adeza nahIM karanA / 10. sAvadha kArya ke anumodana kA bhI tyAga arthAt apane lie banAe gae AhArAdi kisI bhI padArtha ko na lenA / 11. zramaNa ke samAna veza va caryA dhAraNa karanA / loca karanA, vihAra karanA, sAmudAyika gocarI karanA yA AjIvana saMyamacaryA dhAraNa karanA ityAdi kA isameM pratibaMdha nahIM hai / ata: vaha bhikSA Adi ke samaya svayaM ko pratimAdhArI zrAvaka hI kahatA hai aura jJAtajanoM ke gharoM meM gocarI hetu jAtA hai| Age-Age kI pratimAoM meM pahale-pahale kI pratimAoM kA pAlana karanA Avazyaka hotA hai| saptamadazA bhikSu kA dUsarA manoratha hai "maiM ekalavihArapratimA dhAraNa kara vicaraNa karU~" bhikSupratimA bhI ATha mAsa kI ekalavihArapratimA yukta hotI hai| viziSTa sAdhanA ke lie evaM karmoM kI atyadhika nirjarA ke lie Avazyaka yogyatA se sampanna gItArtha (bahuzruta ) bhikSu ina bAraha pratimAoM ko dhAraNa karatA hai / pratimAdhArI ke viziSTa niyama 1. dAtA kA eka paira dehalI ke andara aura eka paira bAhara ho / strI garbhavatI Adi na ho, eka vyakti kA hI bhojana ho, usameM se hI viveka ke sAtha lenaa| dina ke tIna bhAga kalpita kara kisI eka bhAga meM gocarI lAnA aura AhAra grahaNa karanA / cha: prakAra kI bhramaNa vidhi ke abhigraha se gocarI lene jaanaa| ajJAta kSetra meM do dina aura jJAta-paricita kSetroM meM eka dina se adhika nahIM ThaharanA / cAra kAraNoM ke atirikta mauna hI rahanA, dharmopadeza bhI nahIM denA / 2. 3. 4
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizAzrutaskandhasUtra 6. 401 6-7. tIna prakAra kI zayyA aura tIna prakAra ke saMstAraka kA hI upayoga krnaa| 8-9. sAdhu ke Thaharane ke bAda usa sthAna para koI strI-puruSa AyeM. ThahareM yA agni laga jAye to bhI bAhara nahIM niklnaa| 10-11 paira se kAMTA yA AMkha se raja Adi nahIM nikaalnaa| 12. sUryAsta ke bAda eka kadama bhI nahIM clnaa| rAtri meM mala-mUtra kI bAdhA hone para jAne kA vidhAna hai| 13. hAtha-paira meM sacitta raja laga jAe to pramArjana nahIM karanA aura svata: acitta na ho jAe taba taka gocarI Adi bhI nahIM jaanaa| 14. acitta jala se bhI sukha zAMti ke lie hAtha paira prkssaaln-nissedh| 15. unmatta pazu bhI calate samaya sAmane A jAe to mArga nahIM chodd'naa| 16. dhUpa se chAyA meM aura chAyA se dhUpa meM nahIM jaanaa|| prathama sAta pratimAe~ eka-eka mahIne kI haiN| uname datti kI saMkhyA 1 se 7 taka bar3hatI hai| AThavIM, navauM, dasavIM pratimAe~ sAta sAta dina kI ekAntara tapa yukta kI jAtI haiN| sUtrokta tIna-tIna Asana meM se rAtri bhara koI bhI eka Asana kiyA jAtA hai| gyArahavIM pratimA meM chaTTha ke tapa ke sAtha eka ahorAtra kA kAyotsarga kiyA jAtA hai| ___ bArahavIM bhikSupratimA meM aTThama tapa ke sAtha zmazAna Adi meM eka rAtri kA kAyotsarga kiyA jAtA hai| aSTama dazA isa dazA kA nAma paryuSaNAkalpa hai| isameM bhikSuoM ke cAturmAsa evaM paryuSaNA saMbaMdhI samAcArI ke viSayoM kA kathana hai| vartamAna kalpasUtra AThavIM dazA se uddhRta mAnA jAtA hai| navamadazA ATha karmoM meM mohanIya karma prabala hai, mahAmohanIya karma usase bhI tIvra hotA hai| usake baMdha saMbaMdhI 30 kAraNa yahAM varNita haiM-- 1-3. trasa jIvoM ko jala meM DubAkara, zvAsa rUMdhakara, dhuA~ kara maarnaa| 4-5. zastra prahAra se sira phor3akara, sira para gIlA kapar3A bAMdhakara maarnaa| 6. dhokhA dekara bhAlA Adi mArakara hNsnaa| 7. mAyAcAra kara use chipAnA, zAstrArtha chipaanaa| 8. mithyA AkSepa lgaanaa| 9. bharI sabhA meM mizra bhASA kA prayoga kara kalaha krnaa| 10-12 brahmacArI yA bAlabrahmacArI na hote hue bhI svayaM ko vaisA prasiddha karanA:
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ USHALA minatio n 1402. * jinavANI- jainAgama-sAhitya vizeSAGka 13-14.upakArI para apaMkAra krnaa| 15. rakSaka hokara bhakSaka kA kArya krnaa| 16-17.aneka ke rakSaka, netA yA svAmI Adi ko maarnaa| 18. dIkSArthI yA dIkSita ko saMyama se nyuta krnaa| 19. tIrthakaroM kI nindA krnaa| 20. mokSamArga kI dveSapUrvaka nindA kara bhavya jIvoM kA mArga bhraSTa krnaa| 21-22. upakArI AcArya, upAdhyAya kI avahelanA karanA, unakA Adara, sevA evaM bhakti na krnaa| 23-24. bahuzruta yA tapasvI na hote hue bhI svayaM ko bahuzruta yA tapasvI khnaa| 25. kaluSita bhAvoM ke kAraNa samartha hote hue bhI sevA nahIM karanA / 26. saMgha meM bheda utpanna krnaa| 27. jAdU-TonA Adi krnaa| 28. kAmabhogoM meM atyadhika Asakti evaM abhilASA rkhnaa| 29. devoM kI zakti kA apalApa karanA, unako nindA krnaa| 30. devI-devatA ke nAma se jhUThA DhoMga krnaa| adhyavasAoM kI tIvratA yA krUratA ke hone se ina pravRttiyoM dvArA mahAmohanIya karma kA baMdha hotA hai| dazamadazA saMyama-tapa kI sAdhanA rUpa sampatti ko bhautika lAlasAoM kI utkaTatA ke kAraNa AgAmI bhava meM aicchika sukha yA avasthA prApta karane ke lie dAMva para lagA denA 'nidAna' kahA jAtA hai| aisA karane se yadi saMyama-tapa kI pUMjI adhika ho to nidAna karanA phalIbhUta ho jAtA hai kintu usakA pariNAma hAnikara hotA hai| dUsare zabdoM meM rAgadveSAtmaka nidAnoM ke kAraNa nidAna phala ke sAtha mithyAtva, narakAdi durgati kI prApti hotI hai aura dharmabhAva ke niTAnoM se mokSaprApti meM bAdhA hotI hai| ata: nidAna karma tyAjya hai| vastuta: dazama adhyayana kA nAma Ayati sthAna hai| isameM vibhinna nidAnoM kA varNana hai| nidAna kA artha hai- moha ke prabhAva se kAmAdi icchAoM kI utpatti ke kAraNa hone vAlA icchApUrtimUlaka sNklp| yaha saMkalpa vizeSa hI nidAna hai| Ayati kA artha janma yA jAti hai| nidAna, janma kA kAraNa hone se Ayati sthAna mAnA gayA hai| Ayati arthAt Aya+ti, Aya kA artha lAbha hai| ata: jisa nidAna se janma-maraNa kA lAbha hotA hai usakA nAma Ayati hai| dazAzruta meM varNita nidAna isa prakAra haiM1. nirgrantha dvArA puruSa bhogoM kA nidaan|
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazAzrutaskandhasUtra 2. nirgranthI dvArA strI bhogoM kA nidAna | 3. nirgrantha dvArA strI bhogoM kA nidAna ! 4. nirgranthI dvArA puruSa bhogoM kA nidAna / 5-7. saMkalpAnusAra daivika sukha kA nidAna | 8. zrAvaka avasthA prApti kA nidAna / 9. zramaNa jIvana prApti kA nidAna / ina nidAnoM kA duSphala jAnakara nidAna rahita saMyama-tapa kI ArAdhanA karanI caahie| viSaya vastu kA mahattva 403 dazAzrutaskandha kI viSayavastu para vicAra karate hue AcArya devendra muni" ne kahA hai ki asamAdhi sthAna, cittasamAdhi sthAna, mohanIya sthAna aura AyatisthAna meM jina tattvoM kA saMkalana kiyA gayA hai, de vastutaH yogavidyA se saMbaddha haiN| yoga kI dRSTi se vitta ko ekAgra tathA samAhita karane ke lie ye adhyayana atyanta mahattvapUrNa haiM / upAsaka pratimA aura bhikSu pratimA, zrAvaka va zramaNa kI kaThoratama sAdhanA ke uccatama niyamoM kA parijJAna karAte haiN| zabaladoSa aura AzAtanA ina do dazAoM meM sAdhu jIvana ke dainika niyamoM kA vivecana kiyA gayA hai aura kahA gayA hai ki ina niyamoM kA paripAlana honA hI caahie| caturtha dazA gaNi sampadA meM AcArya pada para virAjita vyakti ke vyaktitva ke prabhAva tathA zArIrika prabhAva kA atyanta upayogI varNana kiyA gayA hai| I 23 AcArya" ne dazAzrutaskandha ke pratipAdya para jJeyAcAra, upAdeyAcAra aura heyAcAra kI dRSTi se bhI vicAra kiyA hai- asamAdhisthAna, zabala doSa, AzAtanA, mohanIya sthAna aura AyatisthAna meM sAdhaka ke heyAcAra kA pratipAdana hai| gaNi sampadA meM agItArtha anagAra ke jJeyAcAra kA aura gItArtha anagAra ke lie upAdeyAcAra kA kathana hai / cittasamAdhi sthAna meM upAdeyAcAra kA kathana hai| upAsaka pratimA meM anagAra ke lie jJeyAcAra aura sAgAra zramaNopAsaka ke lie upAdeyAcAra kA kathana hai| bhikSu pratimA meM anagAra ke lie upAdeyAcAra aura sAgAra ke lie jJeyAcAra kA kathana hai| aSTama dazA paryuSaNAkalpa meM anagAra ke lie jJeyAcAra, kucha heyAcAra anAgAra aura sAgAra donoM ke lie upayogI hai| dazAoM kA paurvAparya evaM paraspara sAmaMjasya dazAzrutaskandha meM pratipAdita adhyayanoM ke paurvAparya kA aucitya siddha karane se pUrva isa tathya para vicAra karanA Avazyaka hai ki AcArya ne samAdhisthAna kA varNana na kara sarvaprathama asamAdhi sthAnoM kA hI varNana kyoM kiyA? isake uttara meM AcArya AtmArAmajI ke zabdoM me kahA jA sakatA
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 jinavANI jainAgama sAhitya vizeSAGka hai ki asamAdhi yahA~ naJ tatpuruSa samAsAnta pada hai| yadi naJ samAsa na kiyA jAye to yahI bIsa samAdhi sthAna bana jAte haiM arthAt akAra ko haTA dene se yahI bIsa bhAva samAdhi ke sthAna haiN| isa prakAra isI adhyayana se jijJAsu samAdhi aura asamAdhi donoM ke svarUpa ko bhalIbhAMti jAna sakate haiN| adhyayanoM ke paurvAparya aura paraspara sAmaMjasya kI dRSTi se vicAra karane para jJAta hotA hai ki asamAdhisthAnoM ke Asevana se zabaladoSa kI prApti hotI hai / ata: pahalI dazA se saMbaMdha rakhate hue sUtrakAra dUsarI dazA meM zabaladoSa kA varNana karate haiN| " jisa prakAra duSkarmoM se cAritra zabaladoSa yukta hotA hai, ThIka usI taraha ratnatraya ke ArAdhaka AcArya yA guru kI AzAtanA karane se bhI cAritra zabala doSayukta hotA hai| ataH pahalI aura dUsarI dazA se saMbaMdha rakhate hue tIsarI dazA meM taiMtIsa AzAtanAoM kA varNana hai| AzAtanAoM kA parihAra karane se samAdhi mArga niSkaNTaka ho jAtA hai| prArambhika tInoM dazAoM meM asamAdhi sthAnoM, zabaladoSoM aura AzAtanAoM kA pratipAdana kiyA gayA hai| unakA parityAga karane se zramaNa gaNi pada ke yogya ho jAtA hai| ataH ukta tInoM dazAoM ke krama meM caturtha dazA meM gaNisampadA kA varNana hai| gaNi sampadA se paripUrNa gaNi samAdhisampanna ho jAtA hai, kintu jaba taka usako citta samAdhi kA bhalIbhAMti jJAna nahIM hotA, taba taka vaha ucita rIti se samAdhi meM praviSTa nahIM ho sakatA, ataH pUrvokta dazAoM ke anukrama meM hI pA~cavIM dazA meM 'ciMttasamAdhi' kA varNana hai| saMsArI jIvoM ke lie samAdhi prApta karanA Avazyaka hai| sabhI manuSya sAdhuvRtti grahaNa nahIM kara sakate, ataH zrAvakavRtti se bhI samAdhi prApta karanA apekSita hai| isI lakSya ko dhyAna meM rakhate hue zrAvakoM kI gyAraha pratimAoM-u -upAsaka pratimAoM kA chaThI dazA meM pratipAdana hai| yahI aNuvratI sarvavirati rUpa cAritra kI ora pravRtta honA cAhe to use zramaNa vrata dhAraNa karanA par3atA hai| ata: sAtavIM dazA meM bhikSu pratibhA kA varNana hai| pratimA samApta karane ke anantara muni ko varSA Rtu meM nivAsa ke yogya kSetra kI gaveSaNA kara arthAt ucita sthAna prApta kara varSA Rtu vahIM vyatIta karanI par3atI hai| isa AThavIM dazA meM varSAvAsa ke niyamoM kA pratipAdana hai| pratyeka zramaNa ko paryuSaNA kA ArAdhana ucita rIti se karanA cAhie, jo aisA nahIM karatA vaha mohanIya karmoM kA upArjana karatA hai | ataH navIM dazA meM jina-jina kAraNoM se mohanIya karmabandha hotA hai unakA varNana kiyA gayA hai | zramaNa ko una kAraNoM kA svarUpa jAnakara unase sadA pRthak rahane kA prayatna karanA caahie| yaha sabase pradhAna karma hai| ataH pratyeka ko isase bacane kA prayatna karanA caahie| isake parihAra hetu mohadazA kI racanA kI gaI hai|
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazAzrutaskandhasUtra 405 navama dazA meM mahAmohanIya sthAnoM kA varNana kiyA gayA hai| kabhI-kabhI sAdhu unake vazavartI hokara tapa karate hue nidAna kara baiThatA hai| moha ke prabhAva se kAmabhogoM kI icchA usake citta meM jAga uThatI hai aura usa icchA kI pUrti kI AzA se vaha nidAna karma kara letA hai| pariNAmataH usakI vaha icchA "Ayati' arthAt AgAmI kAla taka banI rahatI hai, jisase vaha phira janma-maraNa ke baMdhana meM pha~sA rahatA hai| ataH isa dazA meM nidAna karma kAhI varNana karate haiN| yahI navama dazA se isakA saMbaMdha hai / dazavIM dazA kA nAma Ayati dazA hai| Ayati zabda kA artha janma yA jAti jAnanA caahie| jo vyakti nidAna ke karma se baMdhegA usako phala bhogane ke lie avazya hI nayA janma grahaNa karanA pdd'egaa| vyAkhyA sAhitya dazAzrutaskandha para vyAkhyA sAhitya ke rUpa meM bhadrabAhu kRta niyukti, ajJAtakartRka cUrNi brahmarSi yA brahmamuni kRta jinahitAvRtti, eka ajJAtakartRka TIkA, pRthvIcandra kRta TippaNaka evaM eka ajJAtakartRka paryAya upalabdha hai| isameM se niyukti aura cUrNi kA prakAzana huA haiN| parantu zeSa vyAkhyA sAhitya ke prakAzita hone kI sUcanA upalabdha nahIM hai / vibhinna srotoM ke AdhAra para inakA grantha parimANa niyukti 141 gAthA, cUrNi 2225 yA 2161 zloka parimANa brahmamuni kRta TIkA 5152 zloka parimANa hai| dazAzrutaskandha ke prakAzita saMskaraNoM kA ullekha kiyA gayA hai| AThavIM dazA paryuSaNAkalpa athavA kalpasUtra 1 jaisA ki suvikhyAta hai ki dazAzrutaskandha kI AThavIM dazA ko hI uddhRta kara prArambha meM jinacarita aura anta meM sthavirAvalI jor3akara kalpasUtra nAma pradAna kiyA gayA hai| paryuSaNa parva ke avasara para isakA pATha karane se isakI mahattA evaM pracAra donoM meM AzAtIta vRddhi huI hai| phalataH kalpasUtra para vyAkhyA sAhitya bhI pracura mAtrA meM upalabdha hotA hai| isa para lagabhaga 60 vyAkhyAoM ke likhe jAne kI sUcanA upalabdha hotI hai| niryukti, cUrNi aura TippaNaka, jo prAcIna hai aura sampUrNa chedasUtra kI vyAkhyA karate haiM, ke atirikta caudahavIM aura aThArahavIM zatAbdI ke madhya jyAdAtara vyAkhyA granthoM kI racanA huI hai| inakI sUcI eca.DI. velaNakara dvArA saMkalita jinaratnakoza (pR. 75- 79 para) meM dI gaI hai, jo nimna haiM durgapadanirukta (1268) vinayacandra, sandehaviSauSadhi (1307) jinaprabha, kharataragacchIya, pajiMkA - jinasUri, avacUri (1386 ) - jina sAgarasUri. sukhAvabodhavivaraNa jaya sAgarasUri, (1571) - dharmasAgaragaNi, avacUri (1987) - amarakIrti, pradIpikA (1657 ) -- saMghavijayagaNi, dIpikA (1620 ) -- jayavijayagaNi, maMjarI (1618) sahajakIrtigaNa evaM zrImAra, kiraNAvalI kalpalatA ( 1614) - zubhavijaya
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1406 jinavANI- jainAgama sAhitya vizeSAGka dIpikA zizubodhinI (1641)-ajitadeva sUri, kalpalatA (1642)-samayasundara, kharataragacchIya, subo dhikA(1639)vinayavijaya, kaumudI (1650)-zAntisAgara, tapAgacchIya, bAlAvabodha (1693)-dAnavijayagaNi, tapAgaccha, kalpabodhinI (1731)-nyAyasAgara, tapAgaccha, kalpadrumakalikA (lagabhaga 1835)---lakSmIvallabhagaNi, kharataragaccha, sUtrArthaprabodhinI (1897)-vijayarAjendrasUri, tristutigaccha, kalpalatA-guNavijayagaNi, tapAgaccha, dIpikA- buddhavijaya. avacUri--- udayasAgara, aMcalagaccha, avacUri-mahImera, kalpodyota-nyAyavijaya, antarvAcanA(1400) guNaratnasUri, antarvAcanA-kulamaNDana sUri, antarvAcanA-ratnazekhara, antarvAcanA-jinahaMsa, antarvAcya-bhaktilAbha, antarvAcya. jayasundarasUri, antarvAcya-somasundarasUri, stabakapAvacandrasUri, stabaka-rAmacandrasUri, maDAhaDagaccha, stabaka(1582)somavimalasUri, tapAgaccha, bAlAvabodha- kSamAvijaya,bAlAvabodha(1650)meruvijaya stabaka(1972)-vidyAvilAsagaNi, kharataragaccha, bAlAvabodha (1676)-sukhasAgara aura mAMgalikamAlA (1706) / saMdarbhaH 1. vI.esa ApTe, saMskRta hindI koza, motIlAla banArasIdAsa pablizarsa limiTeDa, dillI 1993. pR. 392 2. pravacanasAra, 3/16, AcArya kundakunda, paramazrutaprabhAvakamaNDa, bamlAI 1012 / 3. sarvArthasiddhi,7/25, pUjyapAda, bhAratIya jJAnapITha, kAzI 1955 / 4. tattvArthabhASyavRtti, 9/22, siddhasenagaNi, de.lA pu., phaNDa, bambaI 1929 / 5. cheyasuyamuttamasuyaM, nizIthabhASyacUrNi, bhAga 4, 6.48, sampA. amaramuni, vra.nA. 6, bhAratIya vidyA prakAzana, dillI evaM sanmati jJAnapITha, vIrAyatana, raajgRh| 6. cheyasuyaM kamhA uttamasutaM? bhaNNAmi jamhA etthaM sapAyacchitto vidhI bhaNNati, jamhA eteNaccaraNavizuddhaM kareti, tamhA ta uttmsut| ni.bhA cU. bhASyagAthA, 6.84 ko cuurnni| 7. pro. eca Ara. kApar3iyA, da kainAnikala liTarecara oNva da jainAja, lekhaka, sUrata, 1941, pR. 36, pAdaTippaNa saM. 3 / 8. vahI, pR. 36 / 9. vahI, pR. 36 / 10 AcArya devendra muni, jaina Agama sAhitya, tAraka guru jaina na.mA. saM.71, tAraka guru jaina granthAlaya, udayapura 1977 pu. 23-24 / 11. kApar3iyA, kainAnikala, sUrata 1941, pR. 37 / 12. vahI, pR. 39 13. pro. jaina, "ardhamAgadhI Agama" jaina AyAma-5, pArzvanAtha. 1994, pR.1 / 14. devendramuni, 'chedasUtra", trINichedasUtrANi, byAvara 1982, pR. 41 / 15. vahI, pR. 42 : 16. paMcakalpacUrNi, patra 1 (likhita), draSTavya-vahI, pR. 42 / 17. paM. mAlavaNyA , jaina sAhitya kA bRhad itihAsa-eka, pArzvanAtha, 1981, pa. 41 /
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18. DablyU., zukiMga, da DAkTina oNva da jainAja, aMgrejI anu. vulauMga byUrlena ; motIlAla banArasIdAsa, dillI ,1962, pR.81| 12 bhaNiTo dasANa chedo pannarasasAehi hoDa varisANaM / samammi pharagumitne goyamagotne mhaastte||817 / / titthogAlI painnayaM-'paieNayasuttAI'-(2), saM. munipuNyavijaya, jaina Agama granthamAlA 17, mahAvIra jaina vidyAlaya, bambaI 1984, pR. 4831 20. pro. jaina, "ardhamAgadhI Agama", jaina AyAma, pArzvanAtha 1994, pR. 33 / 21.kataraM suttaM? dasAukappo vavahAro yA katarAto uddhRtaM? ucyate paccakhANa puvaao| da. cU., jinadAsamaNi, 'maNivijaya gaNi granthamAlA, saM.14, bhAvanagara 1954, pR. 2 / 22. devendramuni, "chedasUtra'' trINichedasUtrANi, byAvara 1982, pR.12-131 23. vahI, pR. 13 24.dazAzrutaskandhasUtra, anu. AtmArAma, jaina zAstramAlA saM.1, jaina zAstramAlA kAryAlaya,lAhaura, 1936, pR.10| 25 vahI, pR. 33-34, 64-65, 98-99,139-140,172, 255, 313, 318 evaM 363 / --pArzvanAtha vidyApITha, AI.TI.AI. ror3a karauMdI, vArANasI (u.pra.)