Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhidurlabha bhAvanA jaina dharmamAM mokSalakSI AtmasAdhanA mATe je vividha prakAranA upAyo darzAvavAmAM AvyA che temAM zubha bhAvanAonuM sevana jIvo mATe ghaNuM lAbhakAraka che. jagatanI samagra jIvasRSTimAM manuSya sarvocca sthAne che. enA cittamAM pratikSaNa vicAro, lAgaNIo, taraMgo, spaMdano, bhAvo vagere satata UThatAM rahe che. emAM keTalAMye rojiMdA jIvanakramane lagatAM hoya che. ene mATe enuM vizeSa mUlya nathI hotuM. keTalAMka spaMdano sAva kSaNika ne kSullaka hoya che. vyaktine potAne alpa kALamAM enuM vismaraNa thAya che. paraMtu keTalAMka spaMdano evAM hoya che ke je jANe enA cittano kabajo laI le che. e bhUlavA icche to bhulAtAM nathI. thoDI thoDI vAre eno pravAha potAnI meLe cAlu thaI jAya che. keTalAMka zubha ke azubha spaMdano manuSyanA cittane gherI vaLe che. enI asara enA caherA upara ane vadhatI vadhatI enA zarIra upara thAya che. AdhyAtmika dRSTie kahIe to enI prabaLa asara enA AtmA upara Atmapradezo upara thAya che. AvI prakriyAmAM bhAvanAnuM svarUpa 2. che. jaina dharmamAM je vividha prakAranI bhAvanAe batAvavAmAM AvI che, temAMthI bodhidurlabha bhAvanAnuM mahattva viziSTa prakAranuM che. bhAvanAnI vyAkhyA nIce pramANe ApavAmAM Ave che : bhAvyate'nayeti bhAvanA / [jenAthI AtmA bhAvita thAya che tene bhAvanA kahevAmAM Ave che.] Ama, bhAvanAno saMbaMdha Atmatattva sAthe che. jaina dharma pramANe indriyono saMbaMdha dravya mana sAthe che. mananA be prakAra che dravya mana ane bhAva mana. dravya manano saMbaMdha bhAva mana sAthe che ane bhAva manano saMbaMdha AtmA sAthe che. Ama, bhAvanAno AtmA sAtheno saMbaMdha bhAva mana dvArA che.
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhidurlabha bhAvanA 495 AthI ja jaina dharmamAM bhAva ane bhAvanAnuM ghaNuM mahattva svIkArAyuM che. dravya, kSetra, kAla ane bhAva, athavA dAna, zIla, tapa ane bhAva vageremAM bhAvane chelluM caDiyAtuM sthAna ApavAmAM AvyuM che. "manonuzAsana'mAM bhAvanAnAM lakSaNa nIce pramANe jaNAvavAmAM AvyAM che: ceto vizuddhaye mohakSayAya sthairyaapaadnaay| viziSTa saMskArapAdanaM bhaavnaa| [cittazuddhi, mohakSaya tathA (ahiMsAdi vratomAM) dhairya ANavA mATe je viziSTa saMskAra jAgrata karavAmAM Ave che tene "bhAvanA' kahevAmAM Ave che.] vadha' saMskRta zabda che. (enA uparathI prAkRta-ardhamAgadhImAM bohi" zabda Avela.) bodhi zabda budhu dhAtu uparathI Avelo che. budha eTale jANavuM. DAhyA mANaso mATe, sArAsAra-viveka jANanAra jJAnI mANaso mATe "budha' zabda vaparAya che. jaina dharmamAM "bodhi' zabda viziSTa pAribhASika arthamAM vaparAyo che. jJAna e AtmAno svabhAva che. eTale "bodhi' zabda AtmAnA jJAnaprakAza mATe vaparAya che. vyavahAra jagatamAM kImatImAM kImatI prakAzamAna padArtha te ratna che. eTale bodhine ratnanuM rUpaka ApavAmAM Ave che. bodhi" zabda samyaktva mATe vaparAya che. samyagudarzana, samyajJAna tathA samyagucAritrane "samyakti" - samyakatva tarIke oLakhAvavAmAM Ave che. eTalA mATe bodhinI vyAkhyA ApatAM kahevAyuM che : samyagdarzana jJAnacAritrANAmaprapA prApaNaM bodhiH / simyagudarzana, jJAna ane cAritranI prApti na hoya ane te prApta thAya te "badhi' kahevAya.] samyaktva vinA mokSaprApti nathI, eTalA mATe ja samakita upara arthAt bodhi upara jaina dharmamAM ghaNo bhAra mUkavAmAM Avyo che. jyAM sudhI bodhibIja prApta na thAya tyAM sudhI deha ane AtmAnI bhinnatAnAM spaSTa darzana na thAya ane tyAM sudhI mokSamArga upara AgaLa vadhI na zakAya. eTalA mATe jinezvara bhagavAnanI stuti karatI vakhate paNa bodhiprApti mATe prArthanA karAya che :
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 485 jinatattva logasa sUtramAM kahevAyuM che : kittiya vaMdiya mahiyA je e logassa uttamA siddhaa| Arugga bohilAbhaM samAhivaramuttamaM ditu / / uvasaggahara stotramAM paNa kahevAyuM che : tA deva dijja bohiM bhave bhave pAsa jinncNd| "jayavIyarAya stotra'mAM paNa kahevAyuM che : dukkhakhao kammakakhao samAhimaraNaM ca bohilAbho / saMpajjau maha ehaM tuha nAha paNAma karaNeNaM / / Ama A traNe mahattvanAM sUtromAM bohi-bodhinI prApti mATe prArthanA karavAmAM AvI che. e batAve che ke bodhiprAptinuM mUlya keTaluM badhuM che. bhAvanAnI zreSThatA darzAvatAM kahevAyuM che : dAridryanAzanaM dAnaM, zIlaM durgatinAzanam / ajJAnanAzinI prajJA, bhAvanA bhvnaashinii|| [dAnathI daridratAno nAza thAya che; zIlathI durgatino nAza thAya che, prajJAthI ajJAnano nAza thAya che, paraMtu bhAvanAthI to bhavano ja nAza thAya vaLI bhAvanAnI utkRSTatA darzAvatAM kahevAyuM che : vittena dIyate dAnaM, zIlaM sattvena pAlyate / tapo'pi tapyate kaSTAt svAdhInottama bhaavnaa|| diAna dhanathI apAya che, zIla sattvathI paLAya che, tapa kaSTathI thAya che, paraMtu uttama bhAvanA to svAdhIna che.J. AvI bhAvanAonuM bhinna bhinna dRSTithI vargIkaraNa karavAmAM Ave che. "bRhatkalpamAM kahyuM che ke bhAvanAo be prakAranI che. duvihAo bhAvaNAo-saMkiliTThA ya, asaMkiliTThA ya! [bhAvanAo be prakAranI che : saMmpiSTa arthAt azubha ane asaMkliSTa arthAt zubha.] kaMdarpa, kibiSI, AbhiyogikI, dAnavI ane saMmohI e pAMca prakAranI bhAvanA te azubha bhAvanA che. A dhyAna ane raudra dhyAna e be azubha
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhidurlabha bhAvanA 497 prakAranAM dhyAna sAthe saMkaLAyelI bhAvanAo azubha prakAranI bhAvanA che. maitrI, pramoda, karaNA ane mAdhyastha e cAra bhAvanAne dharmadhyAnanI bhAvanA athavA parA bhAvanA tarIke oLakhAvavAmAM Ave che ane te zubha bhAvanAo che. hemacaMdrAcArye "yogazAstramAM ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya ane parigraha e pAMca mahAvratonI pratyekanI pAMca pAMca zubha bhAvanAonuM mahattva darzAvatAM kahyuM che : bhAvanAbhibhAvitAni paJcamiH paJcamiH kramAt / mahAvratAni no kasya sAdhayantyavyayaM pdm|| krimAnusAra pAMca pAMca bhAvanAo vaDe bhAvita karAyelAM mahAvrato kone avyayapada (mokSa) nathI sAdhI ApatAM ]. Ama, zubha bhAvanAo paNa anekavidha prakAranI che. temAM darzanavizuddhi bhAvanA, vinayasaMpannatA bhAvanA vagere prakAranI soLa zubha bhAvanAone kAraNa bhAvanA tarIke oLakhAvavAmAM Ave che. A zubha bhAvanAo uparAMta jaina dharmamAM anityAdi bAra zubha bhAvanAonuM mahattva sauthI vizeSa che. AtmaciMtana mATenI e bhAvanAone adhyAtmanI bhAvanA, vairAgyanI bhAvanA, tattvAnucitananI bhAvanA athavA samatvanI prApti mATenI bhAvanA tarIke oLakhAvavAmAM Ave che. tattvArthAdhigama sUtramAM vAcaka umAsvAti kahe che : anityaashrnnsNstraiktvaanytvaashucitvaasrvsNvr| nirjraalokbodhidurlbhdhrmsvaakhyaatttvaanuciNtnmnuprekssaaH|| nIce pramANe bAra bhAvanAo - anuprekSAo batAvavAmAM Ave che ? (1) anitya bhAvanA, (2) azaraNa bhAvanA, (3) saMsAra bhAvanA, (4) ekatva bhAvanA, (5) anyatva bhAvanA, (ka) azuci bhAvanA, (7) Asava bhAvana, (8) saMvara bhAvanA, (9) nirjarA bhAvanA, (10) loka bhAvanA, (11) bodhidurlabha bhAvanA ane (12) dharma bhAvanA. (chellI cAra bhAvanAonA kramamAM keTalAka graMthomAM phera jovA maLe che. koIkamAM bodhidurlabha bhAvanA agiyAramI batAvavAmAM AvI che, to koIka koIkamAM te bAramI batAvavAmAM AvI che.)
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 " jinatattva mana ane pAMca indriyo e jema manuSyajanmanI moTAmAM moTI siddhiupalabdhi che tema e ja mana ane pAMca indriyo keTalAye jIvo mATe manuSyajanmanI moTAmAM moTI kSatirUpa nIvaDavA saMbhava che. manuSyane durgatinI khINamAM gabaDAvI devAnI zakti paNa temAM rahelI che. mANasa jo potAnI A pAMca indriyone saMyamamAM rAkhI zake, indriyo upara vijaya meLavI zake to ke, mAna, mAyA ane lobha e cAra kaSAyo upara vijaya meLavI zake. kaSAyo zAMta thatAM citta paNa zAMta thAya che. citta upara vijaya maLatAM mana:zuddhi thAya che. mana:zuddhi thatAM rAga ane dveSa pAtaLA paDavA lAge che. ethI nirmamatva AvavA lAge che. nirmamatva mATe anityAdi bhAvanAonuM sevana Avazyaka che. nirmamatva AvatAM samatA-samatva AvavA lAge che. mATe ja kahyuM che : sAmyaM syAnnirmamatvena tatkRte bhAvanA shryet| Ama, samatAnuM bIja bhAvanAomAM raheluM che. "zrI sUtrakRtAMga sUtra' (155)mAM kahyuM che : bhAvanAvega suddhappA jale nAvA va aahiyaa| nAvA va tIrasaMpannA savvadukkhA vimuccai / / [bhAvanAyogathI zuddha thayelo AtmA jalamAM nAvanI jema tare che. jema nAva kinAre pahoMce che, tevI rIte zuddhAtmA sarva duHkhomAMthI mukta thaIne lakSyasthAne pahoMce che. "adhyAtmakalpadrumamAM munisuMdarasUrie kahyuM che : citta bAlaka ! mA tyAtIrajastraM bhAvanauSadhiH / yattvAM durdhyAnabhUtA na cchalayanti chalAnviSa / / hiM cittarUpI bALaka ! tuM bhAvanA rUpI auSadhino kyAreya tyAga karato nahI, jethI chaLane zodhanArA durgAnarUpI bhUtopizAco tane chetarI zake nahi. bhAvanAonuM kevuM phaLa hoya che te darzAvatAM "uttarAdhyayanasUtra' (19 50)mAM bhagavAna mahAvIre kahyuM che : bhAvasacceNa bhAvavisohiM jnnyii| bhAvavisotehievamANo arihaMtapannatassa dhammassa ArAhaNayAe abuDhei / abuDheittA paraloga dhammassa ArAhae bhvii| [bhAvasatyathI jIva bhAvanI vizuddhi prApta kare che. vizuddha bhAvanAvALo
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ odhidurlabha bhAvanA jIva arihaMtapraNIta dharmanI ArAdhanAmAM tatpara thaIne pAralaukika dharmano ArAdhaka bane che.] saMsAramAM paribhramaNa karatA jIvonuM jyAre avalokana karIe chIe ane temanA vikAsakramanI gatino vicAra karIe chIe tyAre samajAya che ke keTalo badho kALa jyAre pasAra thaI jAya tyAre jIva vikAsanuM ekAda pagathiyuM upara caDe che. vaLI, keTalAye jIvo thoDe upara caDI pAchA nIce paDatA hoya che. jaina darzana pramANe jIva sUkSma nigoda(avyavahArarAzi)mAMthI nIkaLIne vyavahArarAzimAM Ave che. tyAra pachI ekendriyapaNuM, bendriyapaNuM, teindripaNuM, caurindriyapaNuM ema prApta karatAM karatAM saMkSIpaMcendriyapaNuM prApta kare che. ema karatAM keTalI badhI muzkelIthI jIva manuSyapaNuM prApta kare che ! Ama uttarottara eka eka tabakkAmAMthI pasAra thaI upara caDavuM e ja ghaNuM durlabha che ane temAM manuSyapaNuM prApta karavuM e to ethI paNa vadhu durlabha che. vaLI, manuSyapaNuM prApta thayuM eTale badhuM ja AvI gayuM evuM nathI. manuSyapaNAmAM rAjya maLavuM ke cakravartIpada meLavavuM eTaluM durlabha nathI jeTaluM bodhibIja meLavavuM durlabha che. manuSyapaNuM maLyA pachI AryadezamAM janma, saMskArI kuTuMbamAM janma, dharmajijJAsA, dharmazravaNano yoga, dharmabodha thavo, dharmamAM udyama karavAnA saMyoga sAMpaDavA ityAdi uttarottara durlabha thatAM jAya che. eTalA mATe ja kahevAyuM che : 499 catAri paramaMgANi dullahANIha jaMtuNo / mANusataM suI saddhA saMjamammi ca vIriaM / / [jIvone mATe cAra mukhya bAbato atyaMta durlabha che : (1) manuSyapaNuM, (2) zruti (dharmazravaNa), (3) dharmamAM zraddhA ane (4) saMyamamAM vIrya (tyAgavairAgya mATeno puruSArtha).] 'uttarAdhyayana'nA "dumapattaya" nAmanA dasamA adhyayanamAM uttarottara eka pachI eka vastuo prApta thavI keTalI durlabha che te darzAvatAM bhagavAna mahAvIre kahyuM che : laNaM vi mANusattaNaM AyariyattaM puNarAvi dullahaM / bahave dasuyA milakkhuyA samayaM goyama, mA pamAyae / /
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 laNaM vi AyariyattaNaM ahINapaMciMdiyatA hu dullahA / vigaliMdiyatA hu dIsaI samayaM goyama, mA pamAyae / / ahINapaMce diyattaMpi se lahe uttama dhammasuI hu dullahA / kutitthinisevae jaNe samayaM goyama, mA pamAyae / / lavaNaM vi uttama suI saddahaNA puNarAvi dullahA / micchattanisevae jaNe samayaM goyama, mA pamAyae / / [durlabha evo manuSyajanma maLyA pachI paNa Arya dezamAM janma maLavo durlabha che. ghaNA loko manuSya hovA chatAM dasyu ane mleccha hoya che. mATe, gautama ! samaya mAtrano pramAda na kara. Arya dezamAM janma maLyA pachI paNa pAMce indriyonI pUrNatA maLavI durlabha che. ghaNA jIvo vikalendriya jovA maLe che. mATe he gautama ! samaya mAtrano pramAda na kara. pAMca indriyonI pUrNatA maLyA pachI paNa uttama dharmanuM zravaNa durlabha che. ghaNA loko kutIrlinuM sevana karanArA hoya che. mATe he gautama ! samayamAtrano pramAda na kara. uttama dharmanuM zravaNa prApta thayA pachI temAM zraddhA thavI te ghaNI durlabha vAta che. ghaNA loko mithyAtvanuM sevana karanArA hoya che. mATe he gautama ! samaya mAtrano pramAda na kara.] jinatattva 'uttarAdhyayanasUtra'nA trIjA adhyAyamAM paNa A ja vAta upara bhAra mUkavAmAM Avyo che : mANussaM viggahaM laddhaM suI dhammassa dullahA / jaM soccA paDijjati tavaM khaMtamahiMsayaM / / AhaccaM savaNaM ladhuM saddhA soccA NeyAuNaM maggaM bahave paramadullahA / paribhassaI / / [manuSyapaNuM prApta thAya pachI paNa dharmanuM zravaNa atyaMta durlabha che, ke je dharmazravaNa karIne jIva tapa, kSamA ane ahiMsAno svIkAra kare che. kAca dharmazravaNa prApta thayA pachI temAM zraddhA thavI atyaMta durlabha che. mokSamArga prati laI janArA dharmanuM zravaNa karyA pachI ghaNA loka e mArgathI bhraSTa thaI jAya che..
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhidurlabha bhAvanA 501 umAsvAti mahArAja "prazamarati mAM manuSyajanmathI mAMDIne bodhiprApti sudhInI durlabhatAo anukrame kevI kevI che te batAvatAM kahe che : mAnuSya karma bhUmyAryadeza kula klptaa''yuruplbdhau| zraddhAkathaka zravaNeSu satsvapi sudurlabhA bodhiH / / [manuSyapaNuM, karmabhUmi, Aryadeza, sAruM kuLa, nIrogIpaNuM, dIrgha AyuSya - e sarva prApta thavA chatAM dharma kahenAra upara zraddhA rAkhavI ane "bodhi" (samakita) pAmavuM e ghaNI durlabha vAta che.] hemacaMdrAcArye "yogazAstramAM jIvane ekendriyapaNAmAMthI zarU karIne bodhiprApti sudhInI durlabhatAo kaI kaI hoya che te samajAvatAM kahyuM che : akAmanirjarArUpAt puNyAjjantoH prajAyate / sthAvaratvAttrasatvaM vA tiryakatvaM vA kathaMcana / / mAnuSyamAryadezazca jAtiH sarvAkSapATavam / Ayuzca prApyate tatra kathaJcitkarmalAghavAt / / prApteSu puNyataH zraddhAkathakAzravaNeSvapi / tattvanizcayarUpaM tadbodhiratnaM sudurlabham / / viSayebhyo viraktAnAM saamyvaasitcetsaam| tapazAmyeta kaSAyAgnibodhidIpaH smunmisset|| [akAma nirjarArUpa puNyathI jIvane sthAvarapaNAmAMthI trasapaNuM athavA tiryapaNe koIka rIte prApta thAya che. manuSyapaNuM, Aryadeza, uttama jAti, sarva indriyonI pUrNatA, dIrgha AyuSya kaMIka haLavAM karmathI prApta thAya che. puNyanA udayathI zraddhA, sara, dharmazravaNa prApta thavA chatAM tattvanizcayarUpa bodhiratnanI prApti durlabha che. viSayothI virakta thayelAM ane samatvathI vAsita thayelAM cittavALA sAdhupuruSano kayArUpI agni zAnta thaI jAya che. tathA bodhi (samyatva) rUpI dIpaka pragaTa thAya che. zAntasudhArasa'nA geyASTakamAM vinayavijayajI mahArAja lakhe che : budhyatAM budhyatAM bodhiratidurlabhA / garbhAdhanapatita suraratnayuvAno
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ para jinatattva samyagArAdhayatAM svahitamiha saadhytaaN| baadhctaamghrgtiaatmshktyaa|| he jIva!bodhi atyaMta durlabha che e tuM samaja, samaja! samudranA jaLamAM ciMtAmaNiratna paDI gayuM hoya to te meLavavAnuM jeTaluM durlabha che eTaluM durlabha bodhi meLavavAnuM che. eTalA mATe tuM samyagu ArAdhanA karI ane tAruM hita sAdhI le. tuM tArI AtmazaktithI nIcI gatine, durgatine aTakAvI de bodhine meLavavAmAM cAra moTA aMtaraMga zatruo te cAra saMjJAo che : (1) AhAra saMjJA, (2) bhayasaMjJA, (3) maithunasaMjJA ane (4) parigrahasaMjJA. mATe jIve e saMjJAo upara vijaya meLavavA mATe ghaNo bhAre puruSArtha karavAno rahe che. A bodhiratna meLavavuM ane sAcavavuM e sahelI vAta nathI. keTalIye vAra maLyA pachI pAchuM e khovAI paNa jAya che. bodhiratna meLavavA mATe ghaNI badhI taiyArI karavI paDe che ane meLavyA pachI ane sAcavavA mATe ghaNo moTo puruSArtha karavo paDe che. bodhiprAptine eTalA mATe ja zAstrakAroe atyaMta durlabha tarIke oLakhAvI che. "bodhi durlabha che" ema utAvaLe uparauparathI kahI devuM e eka vAta che ane tenI durlabhatAnI sAcI AtmapratIti thavI e bIjI vAta che. samagra saMsAranA jIvonI cAlatI satata gatinuM avalokana karI te vize AtmaciMtana karanArane bodhinI durlabhatAnI pratIti thayA vagara rahetI nathI. umAsvAti mahArAje "prazamaratimAM kahyuM che : tA durlabhAM bhavazatairlamvA'pyatidurlabhA punarviratiH / mohAMdrAgAt kApathavilokanAd gauravavazAcca / / [AvI durlabha bodhine seMkaDo bhave meLavyA pachI paNa virati (tyAgasaMyama) maLavI atyaMta durlabha che. mohamAM paDI javAne kAraNe, rAgane vaza thaI javAne kAraNe, jAtajAtanA khoTA paMthonA avalokanane kAraNe ane gauravagArava)ne vaza thavAne kAraNe mANasane viratimAM rasaruci thatAM nathI.] AvuM atyaMta durlabha evuM bodhiratna prApta thayuM hoya to te veDaphI nAkhavA jevuM ke gumAvI devA jevuM nathI. upAdhyAya zrI jayasome bodhidurlabha bhAvanAnI sajhAyanI racanAmAM
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhidurlabha bhAvanA pa3 sarasa daSTAnto ApatAM kahyuM che : lohakIlakane kAraNe, yAna jaladhimAM phoDe re ? guNakAraNa koNa navalakho hAra hIrAno boDe re ?' eka loDhAnA khIlA khAtara AkhuM vahANa koNa dariyAmAM DubAvI de? ghero joIto hoya to eTalA mATe navalakho hAra koNa toDI nAkhe ? bodhirapaNa uvekhIne koNa viSayArasa doDe re ? kaMkara maNi samovaDa kare, gaja vece khara hoDe re ?" bodhiratnane uvekhIne viSayArasa pAchaLa, bhautika sukha pAchaLa koNa doDe ? kAMkaro ane maNi e baMnene sarakhAM koI gaNe ? gadheDAnA badalAmAM hAthIne koNa vecI de ? vinayavijayajI mahArAja bodhidurlabha bhAvanAnA geyASTakamAM aMte bhalAmaNa karatAM kahe che : evamatidurlabhAt prApya durlabhatamabodhiratnaM sklgunnnidhaanm| kara guruprAjyavinayaprasAdoditaM shaantrssrspiiyuusspaanm|| hei jIva! A rIte atyaMta durlabhathI durlabha evuM tathA sakala guNonA bhaMDArarUpa bodhiratna meLavIne, UMcA prakAranA vinayanA prasAdathI prApta thayelA zAnta rasarUpI sarasa amRtanuM tuM pAna kara! bodhinI durlabhatAnuM ciMtana-manana karatAM karatAM, e bhAvanAnuM sevana karatAM karatAM jIva dharmagati aNagAra ke zreNika rAjAnI jema UMcI adhyAtmadazA prApta kare che. Ama, vairAgyanI ane AtmaciMtananI bAra bhAvanAomAM bodhidurlabha bhAvanAnuM mahattva viziSTa prakAranuM che.