Atmanand Prakash Pustak 023 Ank 10

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531271/1

Page #1

Reg.No. B.431 2690696090
श्रीमविजयानन्दसूरि सद्गुरुभ्यो नमः
श्री
आत्मानन्दप्रकाश
॥ स्त्रग्धरावृत्तम् ।। सर्वान् पश्यन्तु बन्धूनिव जगति जना भेदबुद्धि विहाय स्थाने पात्रे च कर्तुं वितरणमसञ्चास्तु बुद्धिर्धनस्य ॥ दीने नन्ना भवन्तु प्रखरधनवतामग्रगण्या हि शश्वद् । “आत्मानन्द प्रकाशं विदधतु हृदये श्रीजिनः श्रावकानाम् ।।
पु० २३
मुं
षीर सं. २४५.२. बैशाख आत्म सं. ३०
अक १० मो.
प्रकाशक-श्री जैन आत्मानन्द सभा-भावनगर
95
વિષયાનુક્રમણિકા. વિષય
विषय
पृष्ट १मे अभुतु-नाव.......२३१७रेन भतिहासिक शिक्षा... २४७ २५२धि गुण संक्षिा ११२६१. २३२. जाना छत्वा धडा-प्रयाशु. २५०
विश्वयना ......२33ाव्यसा ... ... ... ૨ ૫૧
४ पशुपार.......... २८१० पत्तभान सभायार. .. ૨૫૨ जय मा २५ वन. २४० १ अथावान.
२५३ દુ ધર્મ રત્નને યોગ્ય કાણુ હોઈ શકે ? ૨૪૪ ૧૨ સાભાર સ્વીકાર, ..... ૨૫૪
વાષિક મૂલ્ય રૂ. ૧) ટપાલ ખચ ૪ આના.
ભાવનગરમાનદ પ્રીન્ટીંગ પ્રેસમાં માહિ ગુલાબચંદે મુલુભાઈએ છાપ્યું

Page #2

અમારા સુજ્ઞ ગ્રાહકાને ખુશખબર.
ચાલતા આત્માનંદ પ્રકાશ પુ૦ ૨૩ તથ્ય હવે પછીના પુસ્તક ૨૪ માં અને વર્ષની ચાલુ નિયમ પ્રમાણે એ વર્ષની ભેટની બુક શ્રી ધ રત્નપ્રકરણ - જેમાં શ્રાવકના ઉત્તમેત્તમ એકવીશ ગુણુનું વન અનેક રસમય, મેધક કથાઓ સાથે આવેલ છે. તે ગ્રંથ ( ખાસ શ્રાવક ઉપયોગી હાવાથી ) આપવાનું નક્કો થયેલ છે. વીશ ફા'ના આ ગ્રંથ અમારા માનવંતા ગ્રાહકાને ભેટ તરીકે આપવાની આ સભાએ ( સાહિત્ય પ્રચારના ઉત્તમ હેતુને લઇ ) ઉદારતા ખતાવી છે. અમારા ગ્રાહકેાને દર વર્ષે ઉત્તરાત્તર ઉચ્ચ કાટીના ગ્રંથા ભેટ આપવામાં આવે છે. તે ગ્રાડકાની ધ્યાનમાંજ છે. વી પી ના ખર્ચ તથા મહેનતના પણ એ વર્ષોંની સાથે ભેટ આપવાથી ગ્રાહકેાને લાભ થાય તે હેતુ છે. ગ્રંથની ઉપયાગીતા માટે વધારે લખવા કરતાં વાચકવર્ગ વાંચીનેજ જાણી શકશે. જેઠ માસથી ગ્રાહકાને લવાજમ વસુલ કરવા વી॰ પી॰ રવાના કરવામાં આવશે. મહેરબાની કરી દરેક ગ્રાહક સ્વીકારી લેશે એમ વિનાત છે. ગ્રાહક સિવાયના બધુઓને રૂા. ૧-૪-૦ થી તે મુક મળી શકશે. જેઠ માસ પહેલાં નામ નેધવનારને રૂા. ૧-૦-૦ ( પોસ્ટેજ જુદું ) લેવામાં આવશે.
અંધુએ માટે ખાસ નવા વાંચવા યાગ્ય ઉત્તમ ગ્રંથા,
૧૦ સમધાસત્તરી–જૈનતત્ત્વજ્ઞાનના અપૂર્વ ગ્રંથ.
૧૧ શ્રી ઉપદેશ સત્રિકા ઐતિહાસિક કથા ગ્રંથ.
૧૨ શ્રીવિવિધ પૂજા સગ્રહ. ૧૩ આદશ જૈન સ્ત્રીરત્ને.
૧-૮-૦
૧ પંચપરમેષ્ઠી ગુણમાળા. ૨ સુમુખનૃપાદ્રિ કથા. ૩ શ્રી તેમનાથ ચરિત્ર
૧-૦-૦
૨-૦-૦
૪ શ્રીસુપાર્શ્વનાથ ચરિત્રભાગ ૧લા. ૨-૦-૦ ૫ શ્રીસુપાર્શ્વનાથ ચરિત્ર બીજો ભાગ. ૨-૮-૦ ૬. આત્મ પ્રમાધ. ૨૦૮-૦
૭ શ્રાદ્ધગુણુ વિવરણ શ્રાવક્રાપયેાગી. ૧-૮-૦ ૮ શ્રી જભુસ્વામી ચરિત્ર અદ. ૦-૮-૦ ૮ શ્રીચ'પકમાલા સતી આદ્યરિત્ર-૮-૦૧૫ નવપદ પૂજા અર્થ સહિત
૧૪ શ્રી દાન પ્રદીપ–દાનનું અદ્દભુત કથા સહિત વન.
શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ચરિત્ર ( ભાષાંતર ). ભાગ ૧ લા તથા ભાગ ૨ જો.
91110
૧-૦-૦
૧-૮-૦
૧-૦-૦
૩-૦-૦
૧-૪-૦
( અનુવાદક: આચાય મહારાજ શ્રી અજીતસાગરજી. )
પ્રભુના કલ્યાણા અને દેવાએ તે વખતે કરેલ અપૂર્વ ભક્તિનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન શ્રીસુપાર્શ્વનાથ પ્રભુને કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયા પછી અનેક સ્થળે વિચરી ભગવાને આપેલ ઉપદેશ, અનેક કથાઓ, શ્રાવક જનેાને પાળવા લાયક વ્રતા અને તેના અતિચાર વિગેરેનુ વર્ષોંન ઘણુ જ વિશાળ રીતે આપેલ છે. આ કથાના ગ્રંથામાં બુદ્ધિને મહિમા–સ્વભાવનું વિવેચન, અદ્દભૂત તત્ત્વવાદનું વન, લૌકિક આચાર, વ્યવહાર, સામાજીક પ્રવૃત્તિ, રાજકીય પારસ્થિતિ, ધાર્મિક પ્રભાવ તથા નૈતિક જીવન વગેરે તત્ત્વના પણ સમાવેશ કરવામાં આવેલ છે. એકંદર આ ગ્ર ંથ માનવજીવનના માર્ગદર્શક, જૈન દર્શનના આચારવિચારનું ભાન કરાવનાર એક પ્રબળ સાધનરૂપ છે.
ઉંચા રેશમી કપડાતા પાકા બ!ઇન્ડીંગના એક હજાર પાનાના આ છે ગ્રંથની કિંમત રૂા. ૪–૮–૦ પાસ્ટ ખર્ચ જુદા.

Page #3

SO શ્રી ઋOSS આમાનન્દ પ્રકાશ
|| વ્યંજે રજૂ II का अरई ? के आणंदे ? इत्थं पि अग्गहे चरे, सव्वं हासं परिचन्ज आलीणगुत्तो परिचए । पुरिसा ! तुपमेव तुमं मित्तं किं वहियामित्तमिच्छसि ? । जं जाणिज्जा उच्चालइयं वं जाणिज्जा दुरालइयं, जं जाणिज्जा दूरालइयं तं जाणिज्जा उच्चालइयं । पुरिसा ! अत्ताणमेव अभिनिगिज्झ, एवं दुक्खा पमुच्चसि । पुरिसा! सचमेव समभिजाणाहि, सच्चस्साणाए उवट्ठिए से मेहावी मारं तरइ । सहिओ धम्ममाथाय सेयं समणुपस्सइ ॥
आचाराङ्गसूत्रम् । YYYYYYO YOજજY ઉત્તર રરૂ છું. { વીર સંવત્ રર વૈરાણ, મારમત રૂ. } સં ૨૦મો.
•••••Ô 1:18 1919 1llUtil
. અમુલું–નાવ. ”
તુઝ! પૂર્ણ પૂન્ય પ્રભાવથી ફલ પ્રાપ્તિને શુભ દાવ જ્યાં, ભાવ વારિધિ તરવા મલે માનવ અમુલ નાવ ત્યાં તરી પાર જાવા કાજ કર પુરૂષાર્થ ગુરૂગમ મેળેવી, કરવી સફલ આ સફર બ્રાહુ! સાધ્ય સુંદર કેળવી.
છે મા મનહર સાધ્યને, યેગી ગૃહિના ભેદથી, કર સાધના યમ નિયમ વૃતની પાત્ર યોગ્ય પ્રમાણથી, સમ્યકત્વ ધ્રુ કાંટો અને સુકાન જ્ઞાન તણું હશે , મંગલ પ્રયાણ અમાપ આનંદ માર્ગમાં પ્રકટાવશે .
એ યાન ! માનવ ! આજ તુઝ સદ્ભાગ્ય પૂરણથી મલ્યું, છે કામ ઘટ ચિન્તામણું ના ક૯પ તરૂ સહેજે ફલ્યું

Page #4

૨૩ર
-
~
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. કર સમયનું સાર્થક હવે કટીબદ્ધ થા નિજ કાર્યમાં, ઈપ્સિત સિદ્ધિ કારણે આ વખત ચર્થ ગુમાવમાં.
વેલચંદ ધનજી.
પરમેષ્ટિ ગુણ સંક્ષિપ્ત વિવરણ
“ક મુનિ ગુણ વર્ણન.” (આ આ પાસજી મુજ મળીયારે;–એ દેશી.) ભવિ તુમે પંચમ પદ મુનિ વંદો રે, જેથી પામિયે પરમાનદો. ભ૦ મુનિ પંચ મહાવ્રત ધારીરે, વલી રયણિ ભેજન વારી રે; શુભ છ કામ રક્ષા કારી.
ભવિ. ૧ પાંચ ઈદ્રિયને વશ કરતારે, નિત્ય લેભ અરિ પરિહરતારે; અહર્નિશ ક્ષમા મન ધરતા.
ભવિ. ૨ ચિત્ત નિર્મલ રાખે સદાયરે, કરે પડિલેહણ સુખદાયરે; સંયમ ગે ચિત્ત લાય.
ભવિ૦ ૩ કુમાર્ગથી ગત્રિ વારિરે, સહ પરિસહ જે દુઃખકારી રે; ઉપસર્ગ સહ અતિભારી.
ભવિ. ૪ ઈમ સપ્તવિંશ ગુણ ધારીરે, મુનિવર મહા મંગલકારી રે; વિના એ ગુણ કુગુરૂ ધારી.
ભવિ૦ ૫ નહીં એ સમ જગ ઉપગારીરે, જસ શરણ અતિ હિતકારીરે ગ્રહિ શરણ લહા ભવ પારી.
ભવિ. ૬ દોહરો. જન સિદ્ધસૂરિ પાઠક મુનિ, એ પાંચે સુખકાર;
એહ તણું ગુણ વર્ણવ્યા, અ૫ મતિ અનુસાર, * પાંચ મહાવ્રત ધારી અને રાત્રી ભોજનનો ત્યાગ તેથીએ છ, પાંચ ઈદ્રિયોને જીતનાર તેથી પાંચ તથા છકાય જીવનું રક્ષણ કરવું માટે એ છ ગુણ મળી સત્તર થયા. તે સાથે લેભનો નિગ્રહ ક્ષમાનું ધારણ કરવું, ચિત્તની નિર્મળતા રાખવી, અને વસ્ત્ર વગેરે પડિલેહણ કરવી એ ચાર મેળવતાં એકવિશ ગુણો થયા. વલી સંયમયોગમાં પ્રવર્તવું અલી બાવીશ થયા તે સાથે મન, વચન, અને કાયાને કુમાર્ગે જતાં રોકવા તેથી એ ત્રણ, અને શીતાદિ પરિસહ, અને મરણાદિ ઉપસર્ગ, સહન કરવા એ બે મલી-પાંચ મેળવતાં કુલ સત્તાવીશ ગુણો સાધુજીને જાણવા.
૧ ત્રણ ગ–મન, વચન, અને કાયા. * આ સત્તાવીશ ગુણો સિવાયના કુગુરૂ સમજવા

Page #5

વિશ્વના પ્રશ્નધ.
એહુમાં મુજ અજ્ઞાનથી, જે દુષણ દેખાય; સહુ આગે તેની ચહુ, માી મન વચ કાય. ભાઇ ઝવેર છગનલાલ—સુરવાડા.
વિશ્વ રચના પ્રબંધ.
નિવેદન ૧૪ મુ.
( ગતાંક પૃષ્ટ ૨૦૮ થી શરૂ. )
વિશ્વ અનાદિ અને સ્થિર છે ત્યારે ચંદ્ર સૂર્ય અનાદિ કાલથી ભ્રમશીલ છે તેને જમવા માટે કચેા માર્ગ છે તે તપાસીએ ૪૪૪ પ્રાચિન ગ્રંથા કહે છે કેપ્રમાણાગુલે લાખ ચેાજન લાંબા ચાડા જ બુદ્વીપમાં મેરૂ નામે લાખ ચેાજન ઉંચા પવ ત છે તે આપણાથી ઉત્તરે છે. સૂર્ય ચંદ્ર ગ્રહ નક્ષત્ર તારા વગેરે તેની અાસપાસ પાતપેાતાની કક્ષામાં રહે છે. મેરૂની નજીકમાં જ છુ તારાનું સ્થાન છે. પાશ્ચિમાત્ય વિદ્વાના તેને સ્થિર કહે છે.-૪પ પણ મારિક નિરીક્ષણથી તે પણ ગતિ
२
૪૪ આંશુલ ત્રણ પ્રકારના છે. દરેક કાલમાં વર્તમાન કાળના મનુષ્યેાના આંગલાથી માપ થાય તેને સ્વાત્માંગલ કહેવાય છે ૧. ચાલુ માપથી ૪૦૦ ગણા લાંબા રા ગણા પહેાળાં આંગલાને ઉત્સેધાંશુલ જાણવું ૨, ૫૦૦ ધનુષ ઉંચા માણસાના આંગલાને પ્રમાણાંગુલ કહેવાય છે ૐ, ઉત્સેધાંગુલથી પણ ત્રણ પ્રકારે માપ થાય છે. સ્વામાગુલથી ૪૦૦ ગણું ઉર્ધ્વ · ઉત્સેધાંગુલ ૧ રા ગણું આપું ઉત્સેધાંગુલ ૨ ને હજારગણું શુચિ પ્રમાણુ ઉત્સેધાંશુલ જાણુવું.
અહિં આડા ઉત્સેધાંગુલનુ માપ જાવું, એમ પૂ. પા. શ્રી વિજયાનંદ ( આત્મારામજી મહારાજ ) સૂરિજી કહે છે.
લાજ કહે છે કે ગ્રહોના આકર્ષણથી ધ્રુવમાં ચવિચલતા હેાય છે.
૨૩૩
૪૫ પ્રાચીન ગ્ર ંથાની પેઠે આધુનિક પ્રથા પણ હવે ધ્રુવના તારાને અસ્થિર માનવાને
કબુલ થયા છે.
ડ્રેસનનુ ૧૯૦૧ માં મૃત્યુ થયું હતુ ત્યારપછી ૧૯૧૧ માં ડી. હાર્પીએ તેના ડ્રેડ્સાની આ ગ્રંથ છાપ્યા તેમાં લખે છે કે ઉત્તર ધ્રુવ અસ્થિર છે. પૂર્વ રાત્રિ અને ઉત્તર રાત્રિ વધેથી એ વાત ચેસ છે. ( ચિત્ર )
સને ૧૮૫૦ માં કાશીવાસી કમલાકર જોષી સિદ્ધાંતતત્વ વિવેક ગ્ર ંથમાં લખે છે કે—જૂના અને નવા વેષથી ધ્રુની ચેાડી પણ ગતિ છે એમ નક્કી કરાય છે આવા કથનથી હજારા વના વેધ એકઠા કરી તપાસતૢાં ધ્રુવના તારા પણ કાઇની આસપાસ પ્રદિક્ષા લે છે એમ ખાત્રી થાય છે. ( ચિત્ર )
સર નારાયણ હેમચંદ્ર કહે છે કે—પૃથ્વીને ધરીના એક ભાગ ઉત્તર ધ્રુવ તરફ છે અને તે સ્થીર મનાય છે. પશુ ધ્રુવને સત્ય ( સ્થીર ) માનતાં સાવચેત રહેવુ જોઇએ.
( યા. દા. ૫૦ )

Page #6

૨૩૪
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. વાળે જણાય છે. સાંજે ચેકસ નિશાન રાખી સવારે તપાસવાથી તેનું સ્થાનાંતર શેાધી શકાય છે પણ તેની અ૫ ક્ષેત્રમાં એવી શિધ્ર ગતિ છે કે તેનું સ્થાનાંતર સ્વભાવિક ક૯પનામાં આવી શકતું નથી. આ સંભૂતલ પૃથ્વીથી ૭૯૦ જન ઉંચે પ્રથમ તારા મંડળ છે. તારાના વિમાનની એવી શીવ્ર ગતિ છે કે દર ચોવીશ કલાકે તે પોતાના સ્થાનમાં પહોચી વળે છે. શાસ્ત્રકાર પણ કહે છે કે Mારવ તેfહેતો તારા વિધ તિ એટલે નક્ષત્રથી પણ ઉતાવળી ગતિ તારાની છે તે કારણે તેઓનું સ્થાન પરાવર્તન દષ્ટિગોચર નહીં આવવાથી તેઓને સ્થિર કહેવાની પણ આપણે ભૂલ કરીએ છીએ. તારાના વિમાન મંડલથી ૧. યોજન ઊંચે ૬ જન લાંબાને 3 જન ચેડા સૂર્યના વિમાને છે. આ જંબુદ્વીપને આશ્રીને જતિષ ચક બેવડું છે એટલે સૂર્ય ચંદ્ર ગ્રહ વિગેરે બખે છે. એક સૂર્ય જ્યાં ઉદય પામે છે, વીશ કલાકે ત્યાં બીજા સૂર્યને ઉગવાને વારો આવે છે ને પ્રથમના સૂર્યને તેજ સ્થાનની અપેક્ષાએ ફરી ઉદય પામતા ૪૮ કલાક લાગે છે. તે સૂર્યોને ફરવાની –( ચિત્ર ૧૧ મું) ૧. ભરત ક્ષેત્ર ૨. પશ્ચિમ ભાગ ૩, ઐરાવત ક્ષેત્ર ૪. પૂર્વ મહા વિદેહ એ પ્રમાણે મુખ્ય ચાર હદ છે. એ ચારે ઠેકાણે લગભગ બાર બાર કલાક અજવાળું આપે છે. તે બન્ને સૂર્યોમાંથી જ્યારે એક સૂર્ય ભરત ક્ષેત્રમાં હોય છે ત્યારે બીજો સૂર્ય તેની સામે એરવત ક્ષેત્રમાં હોય છે એટલે એ બને સ્થાનમાં દિવસો હોય છે ને બંને વિદેહક્ષેત્રમાં રાત્રિ હોય છે. કમે ભરત અને ઐરાવત ક્ષેત્રમાંથી બંને સૂર્ય ચાલ્યા જતાં ત્યાં રાત્રિ પડે છે ને બન્ને મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં દિવોદય થાય છે. અહીં સમસ્ત ભારતમાં નિબધ નામના લાલપર્વતના શિખરમાંથી પૂર્વને દક્ષિણ દિશાની મધ્યમાંથી સૂર્ય આવી ઉદય પામે છે અને સૂર્ય આગળ વધી વાંકા માંડલામાં રૂ. ૪૫ દક્ષિણ તરફ નમતે દર મૂહુર્તે પરપ૧૩ એજન કાપતો પાશ્ચમ તરફ જાય છે. સૂર્ય મધ્યપૂર્વમાંથી ઉદય પામી માથે થઈ સીદ્ધ પશ્ચિમમાં જ નથી પણ ઉપર પ્રમાણેની વક્રગતિ જ વાસ્ત વિક જોઈ શકાય છે. માસ્યપુરાણમાં પણ કહેલ છે કે રક્ષિળોમ: મૂર્યક્ષિણેyરિવાતિ. એટલે સૂર્ય દક્ષિણમાં નમીને ફેંકેલા બાણની જેમ ગમન કરે છે. નિષધ પર્વતના શિખરો લાલ છે તેથી સવારે કે સાંજે તેના આઘાતથી–વકીભવનથી સૂર્યના કિરણે લાલ દેખાય છે. નિષધપર્વત ૧૬૮૪૨૮ જન લાંબો છે ૪૦ યોજન ઉંચો છે અરૂણાદય કે સધ્યા પણ તેના શિખરની આરપાર આવેલ પ્રકા
+. ૪૫-રામાયણ. ૪૪/૬૪ માં વિષ્ણુ પદ કહેલ છે. ૧ ઉદય પર્વતના સમનસ શિખરે ૨ મેરૂપર્વતમાં ૩ જબુમાં સિદ્ધાંત શિરોમણ ગોલાધ્યાયમાં ભાસ્કરાચાર્ય કહે છે કે-શનિशा जनकःकनकाचल; किमुतदंतरगः सन दध्यते. उदगयननुमेरुस्थांशुमान्, कथ મુનિવક્ષિણમા. . . મા. તિલસ્પણ સૂર્યને દક્ષિણમાં ગમન કરતા જણાવે છે આપણે પણ તેમ જોઈ શકીએ છીએ.

Page #7

-
-
વિશ્વરચના પ્રબંધ.
૨૩૫ શના બળથી થાય છે (છ માસના દિવસ અને રાત્રિમાં હેતુભૂત વૈતાઢય છે) સૂર્ય દક્ષિણ ગમન કરી, પશ્ચિમ તરફ નમી, તેજ નિષધ પર્વતમાં ઉદય સ્થાનથી ૬૨૬૬૩ યોજન દૂર આથમે છે ને પશ્ચિમ મહાવિદેહમાં ઉદય થાય છે. એરવતને સૂર્ય પણ તેવું જ ભ્રમણ કર્મ કરી ઐરાવતમાંથી આથમી પૂર્વ મહાવિદેહમાં ઉગે છે. બીજે દીને ભરતક્ષેત્રમાં પૂર્વ વિદેહવાલે સૂર્ય ઉગે છે ને સાંજે આથમે છે. ત્રીજે દીને પાછા મૂલ સૂર્ય ત્યાં આવી ઉગે છે. આ રીતે બને સૂર્યના વિમાને ગુરૂલઘુ પણને લીધે તિછી ગતિ કરવા દૈવિક સહાયથી ભમે છે–નિરંતર ભ્રમણ કર્યા કરે છે. સૂર્ય ફરે છે કે પૃથ્વી ફરે છે તે માટે પરીક્ષા કરીએ તો પણ સૂર્ય ફરવા સંબંધેજ સત્ય તરી આવે છે. જેમકે સૂર્ય મેરૂ પર્વતને મધ્યમાં રાખીને ભ્રમણ કરે છે. હવે સૂર્ય જ્યારે ઉદય પામે છે ત્યારે આપણું ને તેનું અંતર થોડું હોય છે ને તેથી એક કલાકમાં તે ઘણું ક્ષેત્રભાગને એલંઘી જાય છે એમ આપણે જોઈ શકીએ છીએ અને આપણું પડછાયામાં પણ મહાન ફેરફાર પડે છે ને જેમ જેમ વધારે વખત થતું જાય છે તેમ તેમ સૂર્ય આપણી પડખેથી દૂર થતો જાય છે. જો કે તે પ્રથમની જ જેટલી જ ગતિ કરે છે, તો પણ તે દૂર હોવાને લઈને આપણે તેને દર કલાકે અ૫ અ૮૫ ક્ષેત્ર ઓળંગતો જોઈ શકીએ છીએ, તથા ૧૧થી ૧ વાગ્યા સુધીમાં સૂર્યના ગમનક્ષેત્રમાં બહુ થોડાજ ફેરફાર થાય છે. પડછાયામાં પણ તેજ ફેરફાર થાય છે ને બપોરથી સાંજ સુધી દર કલાકે અધિકાધિક ક્ષેત્રગમનની મર્યાદા જેવામાં આવે છે. તો આથી સૂર્ય ફરવાનું જ કબુલ કરવું પડે છે. કદાચ પૃથ્વી ફરતી હોય તો સવારથી નવ વાગ્યા સુધી સૂર્યની ધીરી ગતિ જોઈ શકત ને આપણે રેલમાં બેઠા હૈઈએ તે પાસે આવેલ ઝાડને એકદમ આપણી પાસેથી પસાર થતું જોઈ શકીએ છીએ, તેમ બપોરે સૂર્યને પણ તુરત તેના મધ્યભાગમાંથી પસાર થતે જોઈ શકત! ને સાંજે ધીરી ધીરી ગતિથી જ જોઈ શકત, પણ તેમ બનતું નથી. વળી ધ્રુવનો તારો નક્ષત્રનું ઉદયસ્થાન અને પૃથ્વીને કાટખુણે નીરંતર એક જ હોય છે, એટલે પૃથ્વી ફરતી નથી. તેથી ત્રણેના કાટખુણામાં જરા પણ ફેરફાર થતો નથી. એ રીતે સૂર્યજ ફરે છે એમ સાબિતિ થઈ આવે છે. સૂર્યને ભ્રમણ કરવા માટે ૧૮૪ માંડલા છે. મત્સ્યપુરાણમાં પણ ગતિ મંદ રાત એટલે એ એંસી માંડલા છે એમ કહ્યું છે. બંને સૂર્યો અત્યંતરને બહારના માંડલાના ચારવડે કરીને ચાલે છે. જેથી અયનના ફેરફારો જોઈ શકાય છે. સૂર્ય એકેક રાશિ સાથે ૧૫ થી અધિક માંડલામાં ચાર ચરે છે ને તેની સાથે ચાંદ્રમાસની ગણના મેળવવાને માસની ૩ વર્ષે વૃદ્ધિને અમુક વર્ષે હાનિની ગણના કરવામાં આવે છે. પહેલે માંડલે સૂર્ય હોય ત્યારે દીવસ માટે હોય છે ને ક્રમે ઉત્તરેત્તર મેટા મેટાં માંડલે જતાં છેલ્લે માંડલે સૂર્ય જઈ પહોંચે છે તે વખતે દીનમાન નાનું હોય છે.

Page #8

૨૩૬
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
વળી નાના નાના માંડલાં વટી સૂર્ય પહેલે માંડલે આવી પહોંચે છે. આ પ્રમાણે સૂર્યને ગમનને અધિકાર જાણવો. +૪૬ ચદ્ર નક્ષત્રમાસથી ચંદ્રમાસમાં ૨૦૧૮ અધિક માંડલું ફરે છે. (સૂર્ય૨૪૨ )
ચંદ્ર માડલાધિકાર (સૂર્ય ૨૪૯) સૂર્યથી ૮૦જન ઉચા સ્ફટીક રત્નના ચંદ્રના વિમાને છે. તે લાંબા પહોળા ક જનને ઉંચા 3 જન હોય છે. ચંદ્ર પણ સૂર્યની જેમ જ બુદ્વીપમાં બે છે ને ૧૫ માંડલામાં ફરતા ફરતાં ઉદયાસ્તની ક્રિયા કરે છે, પણ જેમ ૪૮ કલાકમાં સૂર્ય પોતાને સ્થાને આવે છે તેમ ચંદ્રની ગતિ ધીમી હોવાથી ચંદ્ર પિતાને સ્થાને પહોંચી શકતો નથી. સર્વ જ્ઞાનીઓ કહે છે કેता एतेसिणं चंदम मूरिय गह न खत्ततरारुवाणं, चंदे हितो सूरे सिग्ध गति ॥ (સૂર્ય૦ ૨૪૫) અર્થાત કે બન્ને ચંદ્રો મળી એક માસમાં ૨૯ વાર અસ્તેય પણને પામે છે એટલે એક દિવસમાં ૫૦ મિનિટનું આંતરૂ પડે છે. સુદી બીજને દિને ૭ વાગ્યે જ્યાં ચંદ્ર હોય છે ત્રીજને દિને ત્યાંજ ચંદ્ર આવવાને શા-પનો ટાઈમ થશે ને ચોથને દિને તેજ સ્થાને ચંદ્ર આવતાં ૮-૧૦ને ટાઈમ જોઈશું એટલે તેની ગતિ બહુ ધીમી છે, જેથી પુર્ણિમાને દિને સાંજે ઉદય ને સવારે અસ્તમન થાય છે અને પંદર દિવસે માંડલાના અર્ધાભાગની ગતિને ફેર પડવાથી અમાસને દીને ચંદ્રની સવારે ઉદયને સાંજે આથમવાની ક્રિયા થશે. ભરતીઓટ પણ આ પ્રમાણે જ થાય છે. ચંદ ભરતીઓટ થવાના હેતુભૂત નથી, પણ ચંદ્રના ઉદયાસ્તને અને ભરતીઓટને કાલસામ્યથી નૈસર્ગીક સહભાવી સંબંધ છે. ભરતા એટ થવાનું કારણ એવું છે કે-લવણોદધિ સમુદ્રમાં પાતાલ કલશા છે તેના અર્ધા ભાગમાં વાયુ છે તેની ઉપર વાયુ ને પાણીનું મિશ્રણ છે ને તે ઉપર પાણી છે. ૪૬ ટીપણી-સૂર્ય ન સૂર્ય છેલે ૧૮૪ માંડલે સૂર્ય ચંદ્ર માંડલા યો૫૧૦ માંડલે હોય ત્યારે. હેાય ત્યારે.
સૂર્ય ચંદ્ર રાશિ
કુલ માંડલા
૧૮૪ દીનમાન મોટું પછી માંડલે નાનું ભૂરે
માંડલે માંડલે સૂર્ય જંબુમાં ક્ષેત્રયજન ૪૫૦૦૦ ૬૩૨૪ ૫૯૭ લવણમાં , ૩૩૩૩૩ ૬૩૨૪૫. જબુ ૧૮૦૦ માં ૬૫ ૭૫ અત્યંતર પહોળું ,,૯૪૮૬ % ૯૪૮૬ લવણ ૩૦ ચો. માં ૧૧૯ બાહ્ય
,, ૯૪૮૬૮૧% ૯૪૮ ૬૮% અત્યંતર , , ૩૨૪, ૬૩ ૬ ૬૩
પ્રઃ ચંદ્ર છેલે ચંદ્ર બાહ્યતર ,, , ૬૩૨૪૫ ૫૩૦૫
૫૦૭૩ ૬ ૫૧૨૫ કફ, ઉદયાસ્તાંતર ,, ૯૪પર૬ દર મુહુર્ત ગતિ , પરપ૧૬ ૫૩૦૫૫ અહોરાત્રિ ,, ૧૫૦ ૨૯
મકર
-
મુદત ઘટે

Page #9

વિશ્વરચના પ્રબંધ.
૨૩૭
અંદરને વાયુ વંટોલીયા પવનની જેમ (વિકુવાય છે.) ઉદ્ધત થાય છે તેથી ઉપરનું પાણી એકદમ જેસથી બહાર નીકળે છે જેથી તે સમુદ્રમાં અને તે સમુદ્રની સાથે અખંડ પરંપરાવાળા લઘુ સમુદ્ર કે અખાતમાં વેલ ચડે છે ને પવન દબાતાં તે વહેલ પાછી ખેંચાય છે. સામે મોટી વસ્તુ પડી હોય પણ આપણું નેત્ર આડે લઘુ પદાર્થ આવતાં સામેની મોટી વસ્તુ પણ દેખાતી નથી, પણ લઘુ પદાર્થ ખસી જતાં ક્રમે પા અધી ને પણ વસ્તુ દેખાય છે, તેમ સૂર્ય ચંદ્રની આડે રાહ વિમાન આવતાં તે બન્નેને આપણે જોઈ શકતા નથી; તે વખતે તેનું ગ્રહણ. +૪૭ (રાહુના વિમાનથી આચ્છાદન) થયું એમ આપણે કહીએ છીએ. તે રાહુનું વિમાન જેમ જેમ દુર થાય છે તેમ તેમ ગ્રહણ છુટતું જાય છે. સૂર્ય ચંદ્ર અને રાહુના ગમનમાર્ગે જુદા જુદા હોવાથી આ ગ્રહણ કયારેક થાય છે, વળી ચંદ્રની સાથે બીજે એક નિત્ય રાહુ નામે ગ્રહ છે તેનું વિમાન કૃષ્ણવર્ણ છે ને તેને ફરવાનો માર્ગ ચંદ્રના વિમાનથી ચારેક આંગલ નીચે છે, બાકી ગતિ ચંદ્રની સાથેજ ફર્યા કરે છે. નિત્ય રાહુના વિમાન કરતાં ચંદ્રનું વિમાન માત્ર 8 ( ) ભાગજ મેટું છે. નિત્ય રાહુના વિમાનની એવી ગતિ છે કે વદી એકમથી નિરંતર ચંદ્રના વિમાનના જે ભાગને પિતાથી ઢાંકી દે છે, એટલે ચંદ્રના વિમાનને , મે ભાગ નિત્ય રાહુના વિમાનનો પછવાડે રહી જાય છે જેથી તે દેખાતું નથી એટલે વદી એકમે એક કળા ઓછી થઈ એમ આપણે કહીએ છીએ; એમ પંદર દિવસ સુધી નિરંતર તેટલોને તેટલેજ ભાગ ઢંકાતા અમાસને દિવસે ચંદ્રના એકત્રીશ ભાગમાંથી ૩૦ ભાગ ઢંકાઈ જાય છે. પંદર કળા ઢંકાઈ જાય છે ને એકત્રીશમાં ભાગ રૂપી સોળમી અડધી કળા ઢંકાતી નથી પણ તે સૂર્યના પ્રકાશમાં દેખાતે નથી ને ત્યારપછી નિરંતર બબ્બે એકત્રીશ્યા ભાગ (કલા ) નું આવરણ ઓછું થતું જાય છે ને પુનમને દિને તદન આચ્છાદન વિનાને સોળે કળાથી ખીલેલે પૂર્ણ ચંદ્ર દેખાય છે એટલે શુદી ૧ થી એકેક કળાની વૃદ્ધિ ને વદ ૧ થી એકેક કલાની હાનિ થાય છે –(ફૂર્ય ૧૪૬ ૨૩૩ / ૨૭ail) (વિક્રાંgવમાઝિંગ-૨૭૪) એક ચંદ્ર સૂર્યના પરિવારમાં ૮૮ ગ્રહ ૨૮ નક્ષત્રો તથા છાસઠ હજાર નવસૅ પંચેતેર કોડાકોડી ૬૬૯૭૫૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦ તારાએ
ટીપણી-૪૭-જે ગ્રહણ હોય તેજ ગ્રહણ અઢાર વર્ષ અને દશ કે અગીયાર દિવસે (દી. ૬૫૮૫ કલાક ૭ અને મીનીટ પર ) થતાં આવે છે. આ ગ્રહણની ભૂલથી ચીનમાં તિવદ હિનેહાને મારી નાખ્યો હતો. ( ખ. ૧૮થી૨૦ ) તથા દર બત્રીશ માસને સોળ દિવસે અધિક માસ આવે છે. (ખ૦ ૧૮ થી ૨૦)
બૃહતિષસારના રાહુ ચાર શ્લોક “ર”માં કહ્યું છે કે મંત્રાતિ-સતવા સિસ્ટર રાતે અને અન્ય પછાતવરઘાનાન્ન મલ્હો: ! ૨ / અર્થચંદ્ર સુર્યના મંડલની જેવું રાહુનું મંડળ છે, માત્ર કૃષ્ણવર્ણ હોવાથી તે આકાશમાં દેખાતું નથી. પરંતુ બ્રહ્માજીના વરદાનથી પર્વકાળમાં દેખાય છે તે સિવાય દેખાતું નથી.

Page #10

૨૩૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
હોય છે. મંગલ, બુધ,ગુરુ, શુક્ર, શનિ, રાહુકેતુ યુરેનસનેયુન વિગેરે ગ્રહે તે ૮૮૪૮ ગ્રહ માંહેના ગ્રહે છે, તે દરેક ગ્રહ પણ સૂર્ય ચંદ્રની જેમ બેવડા છે ને પોતપોતાની કક્ષામાં ગમન કર્યા કરે છે. મૂરતિ હાઈસધનહિંતો દિવાફઘાતિ, એમ તે ગ્રહો સૂય થી શીધ્રગતિવાળા છે ગ્રહોની ગતિથી નક્ષત્રોની ગતિ ઉતાવલી છે ને તારા નક્ષત્રની ગતિથી પણ અધિક વેગવાલા છે.
ચંદ્રના વિમાનથી ચાર યોજન ઉપર નક્ષત્રમાલા છે, તેને પંચવણે છે, તે ઉપર ચાર જન ઉંચે ગ્રહમાલ છે ગ્રહમાલની ઉપર ચાર પેજને બુધને તારો છે તે હરિત રત્નમય છે તેથી ૩જન ઉંચે સ્ફટીક રત્નમય શુકનો તારો છે તેથી ૩ જન ઉંચે લાલ વર્ણમય મંગળને તારે છે. તેથી ૩ એજન ઉંચે જબુરત્નમય શનીને તારે છે. (શનિના વિમાનની દવાથી ૧ાા રજજુ ઉચે (દેવલોક છે) (જુઓ ચિત્ર ૧૩ મું ) આ દરેક ગ્રેડ મેરની આસપાસ ૧૧૨૧
જન દુર કે તેથી વધારે દૂર ફર્યા કરે છે. આઠમનો ચંદ્ર સૂર્યના તેજથી જેમ પાંખે દેખાય છે તેમ આ ગ્રહ દિવસે ઉદય પામ્યા છતાં સૂર્યના તેજથી દેખાતાં નથી જેથી આપણે તેને અસ્ત થયા કહીએ છીએ એટલે સવારે ઉગે છે ને સાંજે
૪૪૮ ટીપી–૮૮ ગ્રહો અંગારક, રવિકાલક, ૩ લહિત્યક, ૪ શનિશ્ચર, ૫ આધુનિક ૬ પ્રાધુનિક, ૭ કણકણક, કણવિતાનક, કણસંતાનક, ૧૨ સોમ, આશ્વાસન, કાપિગ, કર્બટક, અજકરક, દુદુભા, શંખ, શંખનામ, શંખવષ્ણુભ, ૨૨ કંસ, કસનાભ, કંસવણુભ, ૨૫ નીલ–નિભાવભાસ, ર૭ રૂપી, રૂપ્યભાસ, ૨૯ ભસ્મ, ભમ્મરાણી, તિલ, તિલપુષ્પ, વર્ણક, દક, દકવર્ણ, કાય, વંધ્ય, ઇંદ્રાનિ, ૩૮ ધૂમકેતુ, હરિપીંગલા, ૪૧ બુધ, મુશુક, ૪૩ બ્રહસ્પતિ રહ, અગસ્તિ, માણુવક, કામસ્પર્શ, ધુરપ્રમુખ, વિકટ, વિસંધિકલ્પ, પ્રકલ્પજટાલ, અરૂણ, અગ્નિ, કાલ, મહાકાલ, ૫૮ સ્વસ્તિક, સોવસ્તિક, વર્ધમાનક, પ્રલંબ નિત્યાલક, નિત્યોદ્યોત, સ્વયંપ્રભ, અવભાસ, શ્રેયસ્કર, ક્ષેમકર, આશંકર, પ્રશંકર, ૭૦ અરજ, વિરજ, અશોક, વિતશાક, ૭૪ વિવ, વિવસ, વિશાળ, શાલ સુબ્રત, અનિવૃત્તિ, એકજટી, દિજટી, કર, કારક, ૮૪ રાજ, અર્ગલ, પુષ્પભાવ, ૮૮ કેતુ–૨૮ નક્ષત્રના નામે-અભિચ, શ્રવણ, ઘનિષા શતભિષા પૂર્વાભાદ્રપદ, ઉત્તરાભાદ્રપદ, રેવતિ, અશ્વિની–ભરણ-કૃતિકા-રહિણી–મૃગશર–આદા-પુનર્વસુ ૧૫ પુષ્ય, અશ્લેખા-મધા. પૂર્વાફાલ્ગની–ઉત્તરાફાલ્ગની-હસ્ત, ચિત્રા, ૨૨ સ્વાતિ, વિશાખા
અનુરાધા-પેકા-મૂળ, પૂર્વાષાઢા, ૨૮ ઉત્તરાષાઢા, આ દરેકના વિમાનો હોય છે જે રંગ દેખાય છે તે વિમાનેના રંગ જાણવા.
કેતુચારના અધિકારમાં નારદરૂષિ બહુ રૂપ વાળા એક, પારીસરજી એકસોએક, અને ગ વિગેરે એક હજાર એક કેતુઓ માને છે. દેવલ, અસિત, ગર્ગ, પારાશર, અને નારદ, રૂષિ કહે છે કે કેટલાક કેતુ એકજ નામવાળા વિવિધરંગી, ચોરસ, શીખા દિજટા ઈત્યાદિ વિવિધ આકૃતિવાળા પૂર્વાપર, અગ્નિ, દક્ષિણ-ઈશાન, ઉત્તર દિશામાં ભમનારા છે, જેમાંના કેટલાકના નામે આ પ્રમાણે છે-બ્રહ્મદંડ, વિસર્પ–કનક–વિક્યતસ્કર, કૌમ–તામસ-કીલક– વિશ્વરૂપ-અરૂણા-અરૂણ (ચામર જેવા) ગણુક (ચતુરસૂ) કંક-કબંધ-વસા, અસ્થિ-કયારૌદ્ર, ચલક વેત-રશ્મિ-કુવ-કુમુદ-મણિ, જલ, ભવ પદ્ધ, આવક, સંવર્તક. (વૃદ્ધોતિસાર)

Page #11

પરોપકાર.
૨૩૯
આથમે છે પણ સૂર્યના પ્રકાશથી દેખાતા નથી આ સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહ, નક્ષત્ર અને તારા ફરતા હોવાથી ચર કહેવાય છે તેને પ્રકાશ પણ ફરતો છે. આ ગ્રહ પ્રદર્શન માત્ર જ બુદ્વીપ માટે જાણવું. કારણ કે બીજા દ્વીપસમુદ્રમાં ક્ષેત્ર પરિધિવિશાલ હોવાથી દરેક ભાગમાં પ્રકાશ પુરો પાડવા સૂર્યાદિની સંખ્યામાં વૃદ્ધિ થાય છે પણ અઢીદ્વિીપની બહાર જોતિષીના વિમાને સ્થિર છે ને જ્યાં તેજ ત્યાં તેજ ને જ્યાં અંધારૂ ત્યાં અંધારૂ જ હોય છે. દરેક તિષિઓનું નૈસર્ગિક નિયમે સરખી ગતિથી એક સરખું જ ગમન થયા કરે છે. •
(ચાલુ)
પરેપકાર
પરોપકાર કર પ્રિતે પ્રાણી, તન મન ધનથી નિત્યેરે, ઍખ સ્વર્ગનાં હેજે મળશે, મેક્ષ તણું પણ પ્રિયેરે. ૧ પોપકાર કર. દીન ક્ષીણ દરદીને દેખી, કર ઉદ્ધાર ઉમંગે રે, પ્રબળ પુણ્ય બંધાશે વેગે, રહેશે પરભવ સંગેરે. ૨ પરેપકાર કર. પરોપકારના પ્રબળ ભાવથી, પ્રગટે પુણ્ય કલે રે, પરોપકાર સમ દીસે ન દુજે, ઉત્તમ ધર્મ અમે લેરે. ૩ પરોપકાર કર. પરોપકારથી વધે જગમાં, જશકિર્તિ બહુ ઝાઝરે, વરી પણ વેગે વશ થાઓ, હોય રંક કે રાજારે. ૪ પરોપકાર કર. પ્રસંગ મળતાં પ્રેમ કરજે, પરોપકાર શિર સાટે રે, ઘડી જીવનની સફળ જાણજે, કદી ચઢે જે હાથે રે. ૫ પરોપકાર કર. અમર નામ અવનિમાં રહેશે, યાવત ગુણ ગવાશેરે, પરોપકાર મહામંત્ર જીવનને, સાધ્યાથી સુખ થાશે રે. ૬ પરોપકાર કર. છતી શક્તિએ કરે ઉપેક્ષા, હરે ન પીડ પરાઈ, મેંઘેરા માનવ ભવ ચેતન, એળે જશે અટવાઈ રે. ૭ પોપકાર કર. પરદુ:ખ ભજન પ્રતાપશાળી, નૃપ વિક્રમ જગ ભાવ્ય રે, પરેપકારને પ્રવાહ અખંડિત, જીવનમાં વહેવડાવે રે. ૮ પરોપકાર કર. પરોપકાર વિણ જીવન જગમાં, ઝળકે નહિ કે કાળે રે; ધન્ય નરા જે પરેપકારમાં, નિજ આતમને વાગે રે. ૯ પરોપકાર કર.
વેજલપુર-ભરૂચ,
છગનલાલ નહાનચંદ નાણાવટી.

Page #12

२४०
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ગાહરુધ્ધ જીવન.
વિઠ્ઠલદાસ-મૂ–શાહ.
(ગતાંક ૮ ના પૃષ્ટ ૧૯૭ થી શરૂ.) પતિ પત્નીએ હમેશાં પરસ્પર એ વ્યવહાર રાખવું જોઈએ કે જેનાથી બનેનાં સુખની વૃદ્ધિ થાય. તેઓએ હમેશાં એવાં કામ કરવા જોઈએ કે જેને લઈને કોઈ પ્રકારને અસંતેષ અથવા દુ:ખ ઉત્પન્ન ન થાય. ક્રાંસમાં ડિટાશ્કેલ નામનો એક મોટો વિદ્વાન થઈ ગયે. તે કહેતે હતું કે સંસારમાં મનુષ્યને સુશીલ અને સદાચારી સ્ત્રી કરતાં વધારે બીજો કોઈ આધાર જ નથી. અત્યંત સાધારણ કટિના મનુષ્ય પણ સારી સ્ત્રીના સુગથી ઘણું લાયક બની જાય છે. ડિટાકકેલની પિોતાની સ્ત્રી ઘણું જ શુશીલ અને સુગ્ય હતી. જેમ જેમ તેને સાંસારિક અનુભવ વધતો ગયો તેમ તેમ તેને દઢ પ્રતીતિ થતી ગઈ કે સદગુણો અને સદાચાર વૃદ્ધિને અર્થે ગોંચ્યજીવન સુખપૂર્ણ હોવાની પરમ આવશ્યકતા છે. એક સ્થળે તેણે પોતાના સંબંધમાં લખ્યું છે કે “મને સુખનાં અનેક પ્રકારનાં સાધને પ્રાપ્ત થયા છે, પરંતુ પરમાત્માને સૈથી વધારે કૃતજ્ઞ મારા ગાર્ડ સુખને માટે જ છું. યુવાવસ્થામાં મારું પોતાનું જીવન ઘણું ખરાબ લાગતું હતું તે અત્યારે ઘણું જ સારું જણાય છે. હવે મારું સર્વસ્વ પણ નષ્ટ થઈ જાય તો પણ ગાઈથ્ય સુખ રહે તે તેનું મને જરા પણ દુઃખ નહિં થાય. ” ડિટાકકેલના સમયમાંજ ફ્રાંસમાં મહાન રાજ્યકાંતિ થઈ હતી. તેને લઈને તેને અનેકવાર સંકટેમાં ફસાવું પડયું હતું, પરંતુ તે સર્વ સંકટ કેવળ પોતાનાં ગાઈ સુખને લઈને જ તેણે શાંતિપૂર્વક સહ્યાં હતા. એક વખત તેણે પોતાના એક મિત્રને લખ્યું હતું કે “ ઈશ્વરે મને જેટલાં સુખ આપ્યાં છે તેમાં સૌથી મોટું સુખ એ છે કે મારી સ્ત્રી ઘણીજ ભલી છે. મોટા સંકટને પ્રસંગે મને તેની જેટલી મદદ મળે છે તેને ખ્યાલ પણ તમને નહિ આવી શકે. તે ઘણી જ સેમ્ય પ્રકૃતિને છે છતાં વિકટ પ્રસંગે આવી પડતાં તેનામાં વિલક્ષણ ધૈર્ય અને સાહસ આવી જાય છે.
જ્યારે સંકટ વેળાએ હું ગભરાઈ જાઉં છું ત્યારે તે શાંત રહીને મને સમજાવી ધૈર્ય આપે છે. ” ત્યારપછી તેણે પિતાના એક બીજા મિત્રને એક વખત લખ્યું હતું કે-“અતિશય શુદ્ધ પવિત્ર મનવાળી અને સુશિક્ષિત સ્ત્રીની સાથે ઘણે વખત રહેવાથી મને જે સુખ પ્રાપ્ત થયું છે તેનું વર્ણન શબ્દાતીત છે. જે વખતે હું કઈ સારું કામ કરું છું અથવા સારી વાત કહું છું તે વખતે તેને ચહેરો પ્રસન્નતાથી ચમકી ઉઠે છે. તે જોઈને મને પણ કોઈ જુદે જ આનંદાનુભવ થાય છે. તેમજ જે વાત મને ખરાબ જણાય છે તે જોઈને, તેને હેરો પણ ઉતરી જાય છે.

Page #13

ગાહુણ્ય જીવન.
૨૪૧
જે હું આ પ્રકારે તેની સાથે વર્યા કરૂં તે મને વિશ્વાસ છે કે મારાથી કદિ પણ ખરાબ કાર્ય થશે જ નહિ.”
જ્યારે ડિટાકકેલની નોકરી છુટી ગઈ ત્યારે તેણે પુસ્તક લેખનનું કાર્ય શરૂ કર્યું. ફ્રાંસની રાજ્યક્રાંતિના સંબંધમાં તેણે એક ઘણેજ સારો ગ્રંથ લખ્યો છે. તે લખતી વેળાએ તેણે લખ્યું છે કે “લાગલગ પાંચ છ કલાક સુધી લખ્યા કરવાથી મારા હાથ નથી ચાલતા, તે સમયે મને વિરામ અને શાંતિની જરૂર રહે છે. મારી સ્ત્રી અને શાંત અને ઉત્સાહિત કર્યા કરે છે, એને લઈને હું ગ્રંથ લખી શકુ છું. નહિ તે મારાથી કાંઈ ન થઈ શકત.”
ફ્રાંસમાં ગીઝ નામનો એક બહુજ વિદ્વાન થઈ ગયો. તેના ઉપર પણ ઘણી ઘણી વિપત્તિઓ આવી હતી, પરંતુ કેવળ ગાઈગ્ય સુખને લઈને જ તે હમેશાં પ્રસન્ન અને સંતુષ્ટ રહેતું હતું. તેણે એક સ્થળે લખ્યું કે “પરિવારના પ્રેમને લીધે જ મોટાં મોટાં કાર્યો હાથમાં લેવામાં આવે છે. જે સ્ત્રી અને મિત્રનું સુખ ન હોય તે અધિક પ્રતિષ્ઠા પામ્યા છતાં પણ મનુષ્ય ખરેખર સુખી નથી થઈ શકત્તે.” વિવાહ થયા તે પહેલાં પોતાની ભાવી પત્નીને તેમણે પૂછયું હતું કે “જે ભવિ. ષ્યમાં મારી સ્થિતિ બગડી જાય તો તમે મારા દુ:ખભાગી થશે કે નહિ ? ” તેના જવાબમાં તેણે કહ્યું કે “ જે તમે સારી સ્થિતિમાં હશે તે મને ઘણેજ આનંદ થશે, પરંતુ જે તમારી સ્થિતિ ખરાબ થઈ જશે કદિ પણ હું તે કઈ બબડાટ નહિ કરું. ”
ઈગ્લાંડનો પ્રસિદ્ધ વક્તા એડમંડ બર્ક પણ ગાઉંસ્થ જીવનની દષ્ટિએ ઘણેજ ભાગ્યશાળી હતે. તેની સ્ત્રી બહુજ સુંદર અને સુશીલ હતી. જ્યારે બર્ક રાજકાજની જંજાળથી થાકીને ઘરે આવતો ત્યારે પિતાની સ્ત્રીને જોઈને તે ઘણાજ પ્રસન્ન અને સુખી થતો હતો. તે કહ્યા કરતો કે “ઘરમાં પગ મૂકતાં જ મારી સઘળી ચિંતાઓ દૂર થઈ જાય છે. ” માર્ટિન લ્યુથર કહેતો કે “ઈશ્વર પ્રસાદથી પ્રાપ્ત થનાર સર્વ સુખોમાં શ્રેષ્ઠ સુખ સુશીલ અને સદાચારિણી સ્ત્રી મળવી એજ છે. સુખ અને શાંતિ એવી સ્ત્રીથી જ મળે છે. એવી સ્ત્રીને આપણું સર્વસ્વ, આપણું પ્રાણ સુદ્ધાં પણ અર્પણ કરી દેવા જોઈયે.”
ઈગ્લાંડમાં સર વિલ્યમ હેમિટન નામનો એક પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન થઈ ગયે. તેને ઘણીજ લાયક સ્ત્રી મળી હતી જેને લઈને તેને ઘણું જ લાભ થયો હતો. છપ્પન વર્ષની ઉમરે હેમિટનને અદ્ધાંગ રોગ થઈ ગયો તે સમયે તે પોતાની સ્ત્રીની સહા. યથી એવા ઉત્તમોત્તમ ગ્રંથ લખી શકો કે જેને લઈને તેની કીતિ આખા યુરે. પમાં પ્રસરી રહી. તેની સ્ત્રી તેને ગ્રંથ વાંચી સંભળાવતી હતી, તેના વિચારે છેતાપૂર્વક લખી આપતી હતી, અને તેના વ્યાખ્યાનની પ્રતિલિપિ તૈયાર કરી આપતી હતી. જે વ્યાખ્યાને લઈને હેમીલ ઉત્તમ તત્વવેત્તા તરીકે ગણાયો તે તૈયાર કરી

Page #14

૨૪૨
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
આપવામાં તેની સ્ત્રીએ ઘણી જ મદદ કરી હતી. અલબત, હમીટના પ્રખર બુદ્ધિ. માન હતું, પરંતુ તેનું ચિત્ત અવ્યવસ્થિત હતું. તેટલા માટે તેની સ્ત્રી તેના સઘળાં કાર્યોની સારી વ્યસ્થા કરી આપતી હતી, એટલું જ નહિ પણ એમ કહેવું જોઈએ કે ઉચિતરૂપે કાર્ય કરાવતી હતી. હેમિલ્ટન જરા આળસુ હતા, પરંતુ તેની સ્ત્રી ઘણી જ ઉદ્યોગપરાયણ હતી. કહેવાનો મતલબ એ છે કે હેમીસ્ટનમાં જે ગુણોનો અભાવ હતો તે ગુણે તેની સ્ત્રીમાં જ ઉપસ્થિ હતા. તેના પૈર્ય અને ઉદ્યોગને લઈને હેમિટનની બુદ્ધિને ઉદય થયો હતો.
યુરોપના જીનેવા નગરમાં હયુયર નામને પ્રસિદ્ધ સૃષ્ટિશાસવેત્તા સત્તર વર્ષની વયેજ અંધ થઈ ગયા હતા તે અંધત્વને લીધે ઘણે જ દુ:ખી થયે ત્યારે તેની સ્ત્રી તેને શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરવા ઉત્તેજીત કર્યો. તેણે પિતાની સ્ત્રીની સહાયથી સૃષ્ટિશાસ્ત્રના એક એવા અંગનું અધ્યયન કર્યું કે જેમાં બહુજ તીવ્ર દષ્ટિની આવશ્યકતા હતી. પોતાની સ્ત્રીની તેને એટલી બધી મદદ મળી હતી કે વૃદ્ધાવસ્થામાં તે કહેતો કે જે મને ફરી દેખતો કરવામાં આવે તો હું ઘણેજ દુ:ખી થાઉં. તેણે માખીઓ ઉપર એક ઘણો જ સારે ગ્રંથ લખ્યો છે. તે ગ્રંથ તેણે અંધ થયા પછી પચીસ વર્ષે લપ હતો. તેની અંદર માખીઓની ઉત્પત્તિ, સ્વભાવ વિગેરેના સંબં. ધમાં એટલી બધી ઉત્તમ અને સૂક્ષમ વાતે લખી છે કે જે વાંચીને આપણને એમ થાય કે તેને લેખક અત્યંત તીવ્ર દષ્ટિવાળો હોવો જોઈએ.
આજકાલ કામી અને દુરાચારી પુરૂએ “પ્રેમ” ને કલંકિત કર્યો છે. પરંતુ વસ્તુતઃ પ્રેમ તે એક સ્વગીય વસ્તુ છે. પ્રેમ મનુષ્યને સાહસ અને બળ આપે છે, તેને તેને કર્તવ્યમાર્ગ દેખાડે છે, અને તેનામાં સમસ્ત સદ્દગુણોની સૃષ્ટિ કરે છે. મનુષ્યનાં અંતઃકરણને શુદ્ધ અને ઉન્નત બનાવવાનું સૌથી સરસ સાધન પ્રેમ જ છે. તે ઉપરાંત વિચારશક્તિ ઉપર પણ તેને ઘણો સારો પ્રભાવ પડે છે. પ્રેમ મનુષ્યને ઉચ્ચાકાંક્ષી અને ઉદાર બનાવે છે. એક વિદ્વાનનું એવું મંતવ્ય છે કે પ્રેમ જ મનુષ્યનો સૌથી સારો અને મહાન શિક્ષક છે. પ્રેમ વગર મનુષ્યમાં મનુષ્યત્વ આવતું નથી તેમજ સ્ત્રીમાં સ્ત્રીત્વ નથી આવતું. બન્નેને પૂર્ણ બનાવવા માટે જે કોઈ વસ્તુની આવશ્યક્તા છે તે તે પ્રેમ જ છે. પ્રેમદેવ મનુષ્યને કે નવા સંસારમાં પહેચાડે છે, તદ્દન નવા જીવનનું પ્રદાન કરે છે અને પ્રેમનું પ્રધાન કેન્દ્ર અને ઉદ્ગમ સ્થાન સ્ત્રીનું હૃદય છે.
મનુષ્યને સચ્ચરિત્ર, સાધુસંપન્ન અને સુખી બનાવવામાં જેટલી સહાયતા સતી સાધી સ્ત્રી અને તેના સાચા સ્નેહથી મળે છે, તેટલી કોઈ પણ અન્ય સાધનથી મળતી નથી. પછી તે સ્નેહ સ્ત્રીનો હોય, કે માતાને હોય કે પુત્રીને હોય. એક મહાન વિદ્વાનને મત છે કે સંસારમાં આજસુધી કે એ મહાપુરૂષ નથી થયું કે જેને પોતાના જીવન-કાળ અને કાર્યોમાં કોઈ સાધ્વી

Page #15

ગાહસ્થ જીવન.
૨૪૩
સ્ત્રીના સાત્વીક પ્રેમની સહાયતા નહિ મળી હોય. મોટા મોટા દુરાચારી પુરૂના જીવનમાં પણ એવા મથી ઘણે સુધારે થયેલો જોવામાં આવ્યો છે. જીવનસુધારણાને અર્થે સ્ત્રી ઉપરાંત બીજે નંબરે ઘરની અંદર બાળ-બચાં હોવા તે છે. જે દુરાચારીઓને બીજી કઈ પણ રીતે સુધારવાનું કઠિન હોય છે તેઓ ઘણે ભાગે ઘરમાં સંતાન થતાં જ આપોઆપ સુધરી જાય છે. માઈગ્ય જીવનનું આટલું બધું મહત્વ ઉપરોક્ત સઘળી વાતને લઈને જ છે.
એ સિવાય મનુષ્યના વાસ્તવિક આચાર વિચાર, યોગ્યતા આદિને ખ્યાલ તેનાં ગાઈથ્ય જીવનથી જ આવે છે. સત્યતા, પ્રેમ, સહાનુભૂતિ, ઉદારતા, સહનશીલતા આદિ સમસ્ત ગુણેને વિકાસ ગૃહસ્થ જીવનમાં જ થાય છે. જેનાં ઘરમાં સર્વ પ્રકારની શાતિ તથા સુખ જોવામાં આવે ત્યાં સમજી લેવું કે તે ઘણે જ સુયોગ્ય, સદાચારી અને ભાગ્યશાળી છે. તેમજ જેનાં ઘરમાં કઈ પ્રકારની અશાંતિ, અસંતોષ અથવા કલેશ દેવામાં આવે ત્યાં સમજી લેવું કે તેનું આચરણ બરાબર નથી–તેની યોગ્યતામાં ઘણી જ ત્રુટીઓ છે. ગૃહસ્થ જીવનને મનુષ્યની યોગ્યતા અને સામર્થ્યની કસોટી માનવામાં આવે છે. તે કસોટી ઉપર જે પુરેપુરો ઉતરે તે જ સર્વીશે ખરા મનુષ્યત્વને લાયક ગણાય છે.
ગૃહસ્થ જીવનમાં કઈ પણ પ્રકારની અશાંતિ અથવા અસંતોષ ઉત્પન્ન ન થવા દેવામાં જેટલે પુરૂષને ફાળે છે તે કરતાં વધારે સ્ત્રીનો છે. જે સ્ત્રી છે તે ઘરને સાફસુફ સ્વચ્છ રાખીને સર્વ પ્રકારે સુવ્યવસ્થિત રાખી શકે છે અને ગૃહને સ્વર્ગ સમ બનાવી શકે છે. એટલા માટે જ લેકે સ્ત્રને “પૃહલક્ષમી' કહે છે. જે ઘરમાં આવી ગૃહલક્ષમી હોય છે તે ઘરમાં સર્વ પ્રકારનાં સુખ આપોઆપ આવે છે. સ્ત્રીઓને ગૃહલક્ષમી બનાવવા માટે આરંભમાં બાલ્યાવસ્થાનું શિક્ષણ આવશ્યક છે અને પછી સાસરે ગયા પછી સાસુ અને પતિ વિગેરેના શિક્ષણની આવશ્યકતા છે. ઘણું લેકે એમ કહે છે કે “વિવાહ કરીને અમે ઘણું જંજાળમાં પડી ગયા છીએ અને અમે તો આફતમાં આવી પડ્યા છીએ.” આવા લોકોએ સમજવું જોઈએ કે સ્ત્રીઓ પોતે જંજાળ અથવા આફતરૂપ ઘણે ઓછે અંશે થાય છે. પરંતુ ઘણે ભાગે તો ઘરના લોકો તેને જંજાળ અથવા આફત રૂ૫ મારી બેસે છે. નવી વહુ ઘરમાં આવ્યા પછી સાસુ, નણંદ અને પતિ વિગેરેનું તેના પ્રત્યે જે કર્તવ્ય હોય છે તે કર્તવ્યનું પાલન કર્યા વગર જે લોકો શુભફળની આશા રાખે છે તેઓ મેટી ભૂલ કરે છે. પિતાની નિરાશા અને દુઃખનું કારણ તેઓ પોતે જ બને છે. તેઓ એક અજ્ઞાન બાળાને સર્વગુણ સંપન્ન જોવાની આશા રાખે છે, પરંતુ પરિચયથી તેઓને તેનામાં અનેક દે દષ્ટિગોચર થાય છે. એવા લોકોએ સૌથી પહેલાં તે પિતાના દોષે જાણી લેવા જોઈએ અને એ દોષ દૂર કર્યા પછી સ્ત્રીની પાસેથી સારાં કાર્યો અને સારી વાતની આશા રાખવી જોઈયે. આ સંબંધમાં રમાબાઈ

Page #16

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
રાનડેનું દ્રષ્ટાંત ધ્યાનમાં રાખવા એગ્ય છે. રમાબાઈ બિલકુલ અભણ હતા, પરંતુ રાનડે સાહેબે તેમના શિક્ષણને તુરતજ પ્રબંધ કરી દીધો. એક વખત રમાબાઈના સંબંધમાં એક અધ્યાપિકાએ એવી ફર્યાદ કરી હતી કે-એ બિલકુલ ઠેઠ છે. એને લખતા વાંચતાં કાંઈ નહિ આવડે.” પરંતુ રમાબાઈએ એક બીજી અધ્યાપિકા પાસે શીખીને બેજ વર્ષમાં પાંચ ધોરણ સમાપ્ત કર્યા. નવી સ્ત્રી ઘરમાં આવ્યા પછી જે કર્તવ્યનાં પાલનની આવશ્યકતા છે, તે સર્વ કતોનું પાલન રાનડે સાહેબે બહુ સારી રીતે કર્યું હતું, જેને લઈને તેઓના ગાઈશ્ય જીવનમાં કઈ પણ પ્રકારનો દેષ ઉપન્ન થયે નહે. આ રીતે તેઓને ગૃહસ્થાશ્રમ સર્વથા સુખમય બન્યો હતો.
ગૃહસ્થ જીવનને સુખમય બનાવવામાં સુશીલ સ્ત્રી કેટલો અગત્યનો ભાગ ભજવે છે એ જોયા પછી હવે “ સાંસારિક જીવન” સંબંધી વિચાર કરશું.
(સંપૂર્ણ)
ધર્મરતને
ગ્ય કેણ હોઈ શકે?
આ સંસારમાં હેય (ત્યાગ કરવા લાયક) અને ઉપાદેય ( પ્રહણ કરવા લાયક) પદાર્થોના જ્ઞાનવડે શોભતા અસાર સંસારરૂપી અપાર સમુદ્રમાં પડેલા જંતુ સમૂહના નિરંતર દુ:ખ સંતાપને જાણતા અને જન્મ, જરા, મરણ, રોગ, શેક વિગેરેના દુઃખથી તથા પરભવમાં દુર્ગતિની પ્રાપ્તિના ભયથી અત્યંત પીડા પામેલા ભવ્ય પ્રાણીએ સ્વર્ગ અને મોક્ષ વિગેરેની સુખસંપત્તિને પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ (અદ્વિતીય ) કારણરૂપ જિનધર્મરૂપી મહારત ઉપાર્જન કરવું યોગ્ય છે.
| દુર્ગતિમાં પડતા પ્રાણીઓને જે ધારણ કરી રાખે તે ધર્મ કહેવાય છે. તે વિષે કહ્યું છે કે –“જે સારી રીતે (વિધિ પ્રમાણે ) આચરણ કરવાથી દુર્ગતિમાં પડતા પ્રાણીઓને ધારી રાખે છે, તેથી તે ધર્મ કહેવાય છે, તે ધર્મ જ સમગ્ર અનર્થોને નાશ કરવામાં હેતુભૂત હોવાથી તથા કલ્યાણના સમૂહને કરનાર હોવાથી રત્નરૂપ છે. તે ધર્મરતની જેઓ પ્રાર્થના કરે તેઓ ધર્મરત્નના અથી એ કહેવાય છે.
અપાર ભવસાગરમાં ભ્રમણ કરતા પ્રાણીઓને પ્રથમ મનુષ્યપણું પામવું એ પણ દુર્લભ છે. તેમાં અનર્થને દૂર કરનાર સદ્ધર્મરૂપી શ્રેષ્ઠ રત્નપામવું એ તે અતિ દુર્લભ છે.
જેને વિષે પ્રાણીઓ, નારકી તીર્યચ, મનુષ્ય અને દેવરૂપે ઉત્પન્ન થાય તે ભાવ” એટલે સંસાર કહેવાય છે. તે ભવ જ જન્મ, જરા અને મરણાદિક રૂપ

Page #17

ધર્મરત્નને યોગ્ય કર્યું હોઈ શકે?
જળને ધારણ કરવાથી સમુદ્રરૂપ છે. તે અનાદિ અનંત હોવાથી “અપાર” એટલે છેડા રહિત છે, તેમાં ભ્રમણ કરતા જતુઓને મનુજત્વ પણ મનુષ્યપણું પણ દુર્લભ છે–મળવું મુશ્કેલ છે. તે પછી આર્યદેશ, ઉત્તમ કુળ અને શરીરની આરેગ્યતા વિગેરે દુર્લભ હોય તેમાં શું કહેવું ? આ દુર્લભતા વિષે ભગવાન્ શ્રી વર્ધમાનસ્વામીએ અષ્ટાપદથી આવેલા મુનિ શ્રી ગૌતમને કહ્યું છે કે—–“ હે ગતમ! કર્મને વિપાક ગાઢ હોવાથી સર્વ પ્રાણીઓને ચિરકાળ સુધી પણ ભવમાં ભ્રમણ કરતાં મનુષ્યપણું પામવું ઘણું દુર્લભ છે. તેથી એક સમય માત્ર પણું પ્રમાદ કર ઉચિત નથી.” આવું ( દુર્લભ) મનુષ્યપણું પ્રાપ્ત થયા છતાં પણ જે દારિદ્રય અને તુછ ઉપદ્ર વિગેરે કો કોઈ પણ પ્રાણથી પ્રાર્થના કરાતા નથી એટલે ઈચ્છાતા નથી, તે કશે જેનાથી હરણ કરાય-નાશ કરાય તે અનર્થને દૂર કરનાર સદ્ધર્મરૂપી શ્રેષ્ઠ રત દુર્લભ-દુ:ખે મળે તેવું છે. સત્ એટલે સારો ધર્મ એટલે સમકિત દર્શનાદિરૂપ, તે જ વર એટલે પ્રધાન, રત સમાન છે, કારણ કે તે સમગ્ર કષ્ટને નાશ કરનાર છે. કહ્યું છે કે –મનુષ્યભવ, કર્મભૂમિ, આર્યદેશ, ઉચ્ચકુળ, દીર્ઘ આયુષ્યની પ્રાપ્તિ, ધર્મ શ્રવણ કરવાની શ્રદ્ધા, કથક (સદ્દગુરૂને વેગ) અને ધર્મનું શ્રવણ કરવું, આટલી સામગ્રી મળ્યા છતાં પણ બેધિ સમકિતની પ્રાપ્તિ દુર્લભ છે. - જે પ્રકારે પ્રસિદ્ધ એવું ચિંતામણિ રત્ર સુલભ-સુખે પામી શકાય તેવું તુચ્છ વિભાવવાળાને–અ૯પ ધનવાળાને સુલભ નથી, કારણ કે તે રત્નના મૂલ્ય જેટલો પોતાનો વૈભવ નથી, તે જીવ શબ્દના અર્થ માટે કહ્યું છે કે –“ દ્વાંદ્રિય, ત્રીદ્રિય અને ચતુરિંદ્રિયે પ્રાણ કહેવાય છે, વનસ્પતિઓ ભૂત કહેવાય છે, પચંદ્રિય જીવ કહેવાય છે, અને બીજા સત્ત્વ કહેલા છે.” વિકલેંદ્રિયોને તે ધર્મપ્રાપ્તિ છે જ નહીં અને પંચંદ્રિય છે તેની યેગ્યતાના હેતુરૂપ ગુણેની સામગ્રી રહિત હોય તે તેમને પણ ધમરૂપી રત્ન સુલભ નથી.
કેટલા ગુણવાળે ધર્મને સુલભ હેય તે કહે છે. એકવીશ ગુણેએ કરીને યુક્ત દેદીપ્યમાન એ જીવ ધર્મરત્રને અરિહંતના શાસનમાં કહે છે તે ગુણે ઉપાર્જન કરવા માટે, પહેલાં તે હતુથી, ઉદ્યમ કરવું જોઈએ. અહીં ભાવાર્થ એ જ છે જે–જેમ પ્રાસાદ બનાવવાના અથએ હાડકાં વિગેરે શલ્ય દૂર કરી પીઠ ( પાયે ) બાંધવા વિગેરેના કાર્યમાં આદર કરવો જોઈએ. કેમકે તેમ કર્યા વિના સુંદર-દ્રઢ પ્રાસાદ બની શકે નહીં તેમ ધર્મના અથીઓએ આ ગુણે સારી રીતે ઉપાર્જન કરવા જોઈએ. કારણકે વિશિષ્ટ પ્રકારના ધર્મની પ્રાપ્તિ તે ગુણોને જ આધિન છે.
૧ પુણ્યરૂપી વૈભવ સમજવો.

Page #18

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ધર્મોને મળે જે રસ જે છે તે ધર્મરત એટલે જિનેશ્વરે કહેલો દેશવિરતિ અને સર્વવિરતિ રૂપ સદાચાર, તેને યોગ્ય એટલે ઉચિત, થાય છે. એકવીશ ગુણાએ કરીને યુક્ત તેજ ગુણોને કહેવા માટે “ગુણ અને ગુણીનો કથંચિત અભેદ છે' એ ન્યાયને બતાવવા માટે ગુણીને દેખાડવાપૂર્વક ગુણોને કહે છે. અક્ષુદ્ર ૧, રૂપવાન–પ્રશસ્ત રૂપવાળે “ પુગલે રૂપવાળા કહ્યા છે. ” ૨, તથા પ્રકૃતિવડેસ્વભાવવડે સમ્ય–પ્રશાંતચિત્તવાળે હેવાથી સુંદર સ્વભાવવાળો ૩, સદાચારનું આચરણ કરવાથી લોકોને પ્રિય ૪, પરના દોષ જેવા એ વિગેરે ક્રૂર સ્વભાવ નહીં હોવાથી અકુર ૫, ત્રાસ પામવાને સ્વભાવ હોવાથી આ લેક અને પરલોકના કષ્ટથી ભય પામનાર ૬, સાચી ક્રિયા વિધિ પૂર્વક કરવાથી અશઠશઠતા રહિત ૭, કેઈની પ્રાર્થનાને સત્કાર કરવાથી દાક્ષિણ્યતાવાળે ૮, પાપ કરવામાં શંકિત હવાથી લજજાળુ ૯, ચિત્તમાં દયા હોવાથી દયાળુ ૧૦, તેથી કરીને મધ્યસ્થ એટલે રાગદ્વેષ રહિત અને સૌમ્ય એટલે ક્રૂરતા રહિત જેની દષ્ટિ હોય તે મધ્યસ્થ સામ્ય દષ્ટિવાળો કહેવાય છે, કેમકે તે યથાર્થ વસ્તુ તત્ત્વને જોનાર હોય છે, ૧૧, લઘુકમીને લીધે ગુણને વિષે બહુ માનવાળો હોવાથી ગુણને રાગી ૧૨, સત્કર્થ એટલે સદાચારનું આચરણ કરનાર હોવાથી દુષ્ટ આચરવું, સાંભળવું કે કહેવું, તેને વિષે રૂચિવાળે નહીં તે ૧૩, સુપયુક્ત સારા પરિવારવાળો અર્થાત્ ધર્મમાં વિરોધ ન કરે તેવા બંધુ અને પરિવારવાળો ૧૪, સદીર્ઘદશી– બુદ્ધિમાન હોવાથી વિચાર કરીને જેનું પરિણામ સુંદર હોય એવા કાર્યને કરનાર ૧૫, વિશેષજ્ઞ–સત અને અસત્ વસ્તુને જાણનાર, પરંતુ રાગદ્વેષવડે મૂઢ થવાથી અથવા કોઈએ પ્રથમથી ભરમાવેલ હોવાથી અંગીકાર કરેલા કદાગ્રહમાં જ. મનને તલ્લીન કરનારે ન હોય ૧૬, વૃદ્ધાનુગ-જેની બુદ્ધિ પરિણામ પામેલી હોય –પરિપકવ થયેલી હોય તેવા પુરૂષના વિચારને અનુસરનાર ૧૭, વિનીત– ગરજનની ભક્તિ કરનાર ૧૮, કૃતજ્ઞ–કેઈએ આ લોક અથવા પરલોક સંબંધી થોડા પણ ઉપકાર કર્યો હોય તેને જાણનાર, પણ ભૂલી ન જનાર ૧૯, પરહિતાર્થકારી–પ્રત્યુપકારની આશા રાખ્યા વિના બીજાના હિતકારક કાર્યો સાધી દેવાના સ્વભાવવાળો, અહીં કોઈ શંકા કરે કે–દાક્ષિણ્યતાના ગુણમાં અને આ ગુણમાં તફાવત શું છે ? તેને જવાબ એ છે જે-દાક્ષિણ્ય ગુણવાળો પુરૂષ અન્યની પ્રાર્થનાવડે જ પરેપકાર કરે છે અને આ તો સ્વભાવથી જ પોતાની મેળે પરનું હિત કરવામાં પ્રીતિવાળો હોય છે. ૨૦. જેમ આવીશ ગુણે છે તે જ પ્રકારે વળી લબ્ધલક્ષ્ય ગુણવાળો પણ ધર્મને અધિકારી છે. તેનો અર્થ આ પ્રમાણે–જેણે લક્ષ્ય કરવા લાયક ( ઓળખવા લાયક) ધર્મક્રિયાને વ્યવહાર પ્રાપ્ત કર્યો છે તે લખ્યલય કહેવાય છે, અથતું આવા ગુણવાળા પુરૂષને સુખે કરીને શીખવી શકાય છે—ધર્મોપદેશ આપી શકાય છે. ૨૧. આ એકવીશ ગુણોએ કરીને યુક્ત પુરૂષ

Page #19

જેને એતિહાસિક શિક્ષણે.
૨૪૭ ધર્મરત્નને યોગ્ય છે. એમ પૂવે કહ્યું જ છે.
મુદ્ર શબ્દના ઘણુ અર્થો છે. તે આ પ્રમાણે-ક્ષુદ્ર એટલે તુચ્છ, શુદ્ર એટલે કૂર, શુદ્ર એટલે દરિદ્ર, શુદ્ર એટલે લઘુ (નાન ) વિગેરે. તે પણ આ ઠેકાણે ક્ષુદ્રને અર્થ તુચ્છ લઈને અગંભીર લેવાનો છે. તે વળી ઉત્તાનમતિ-અનિપુણ બુદ્ધિવાળો હોવાથી ધર્મને સાધી શકતો નથી– આરાધી શક્તો નથી. કેમકે ધર્મને સૂમ બુદ્ધિવાળે જ સાધી શકે છે. તે વિષે કહ્યું છે કે –“ ધર્મના અથી મનુષ્યોએ નિરતર સૂમબુદ્ધિથી ધર્મ જાણું જોઈએ, અન્યથા–નહીં તે ધર્મની બુદ્ધિથી જ તે ધર્મને વિનાશ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમ કોઈએ માંદા સ ધુને હું ઔષધ આપીશ એ અભિગ્રહ લીધે. પછી કઈ માં સાધુ નહીં મળવાથી તે છેવટ શેક કરવા લાગ્યો કે –“ અહે! મેં ઘણે ઉત્તમ અભિગ્રહ ગ્રહણ કર્યો. પરંતુ કોઈ માં થયે નહીં અને હું અધન્ય છું, મારૂં વાંછિત સિદ્ધ ન થયું, એ મહા કષ્ટની વાત છે.” આ પ્રમાણે સાધુઓનું માંદગી પણું ઈચ્છીને જે અભિગ્રહ -નિયમ લે, તે તત્વથી દેષ છે, એમ મહાત્માઓએ કહ્યું છે. ” આ મુદ્રથી જે વિપરીત હોય એટલે પિતાના અને પરના ઉપકાર કરવામાં શક્ત-સમર્થ હોય તે અશુદ્ર એટલે સૂક્ષમ દ્રષ્ટિવાળ-સારી રીતે વિચાર કરીને કાર્ય કરનારે કહેવાય છે. તે જ આ ધર્મને ગ્રહણ કરવામાં ગ્ય-અધિકારી છે.
(ચાલુ)
જેન ઐતિહાસિક શિક્ષણે.
મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિએ સતત આંબેલનું તપ આચરેલું અને તેને અંગે રાત્રે જાગરણે કરેલા, તેથી તેમના શરીરમાં રૂધિરનો બગાડ થઈ આવ્યા અને તેથી તેમને કષ્ટનો અસાધ્ય વ્યાધિ ઉત્પન્ન થયું હતું. આ વ્યાધિને લઈ અન્યદર્શનીઓએ તે મહાત્માની અનેક પ્રકારે નિંદા કરવા માંડી તે સાથે જૈન ધમીઓમાંથી પણ કેટલાએક કહેવા લાગ્યા કે, “ટીકાઓની રચનામાં થયેલા ઉત્સવ પ્રરૂપણથી આચાર્ય પર ગુસ્સે થયેલા શાસન દેવતાઓએ શિક્ષા કરવાના હેતુથી તેમને આ દશાએ પહોંચાડેલા છે.” આ લોકાપવાદ સાંભળી આચાર્ય મહારાજ હૃદયમાં દિલગીર થઈ ગયા. તથાપિ એ ધર્મવીર પોતાની ધર્મશ્રદ્ધામાં દઢ રહી તે અપવાદને દૂર કરવાની ધારણ અવધારવા લાગ્યા.
• જૈન ધર્મની ભાવનામાં અદ્દભૂત ચમત્કૃતિ રહેલી છે. સ્વર્ગવાસી દેવતાઓ પણ તેમાં પ્રત્યક્ષ હાજરી આપી લોકોના હૃદયમાં અજાયબી ઉત્પન્ન કરે

Page #20

૪૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
છે. ચરિતાનાગમાં તેવા અનેક ચમત્કારે સાંભળવામાં આવે છે. અને તેવા ચમત્કારથી જૈન ધર્મની મહત્તા પૂર્ણ રીતે વધેલી છે.
મહાનુભાવ અભયદેવ સૂરિના પ્રસંગમાં પણ તેવું જ બન્યું હતું. તે પવિત્ર મહાત્માના હૃદયમાં જ્યારે લેકાવાદને દૂર કરવાની લાગણી ઉત્પન્ન થઈ અને તેના જ ચિંતવનમાં તેઓ મગ્ન થઈ ગયા, ત્યારે જૈન શાસનના દેવતાઓની લાગણું તેમની તરફ આકર્ષણ હતી મહાનુભાવ અભયદેવ સૂરિ રાત્રે પિતાના સંથારામાં રહી ધ્યાનપૂર્વક શયન કરતા હતા. તેવામાં ધરણે કે આવી તેમના રેગનું નિવારણ કર્યું અને જણાવ્યું કે, “સૂરિજી, સ્તંભન નગરની પાસે આવેલી સેઢિકાનદીના તીર ઉપર ભૂમિની અંદર શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની પ્રતિમા છે. તે પ્રતિમા દિવ્ય ચમત્કારથી ભરપૂર છે. તે પ્રતિમાના પ્રભાવથી પૂર્વે નાગાર્જુને રસસિદ્ધિ સાધી હતી; તે પ્રતિમા પ્રગટ કરી તમે તે સ્થલે મહાતીર્થ પ્રવર્તા, જેથી તમારા અપવાદના નાશની સાથે જૈન શાસનની પ્રભાવના થશે ” ધરણેના આ વચન સાંભળી અને પોતાના રોગની નિવૃત્તિ જોઈ તે મહાત્મા આનંદિત થયા હતા. તેમના આનંદનું કારણ પોતાના શાસન પર આવેલે અપવાદ દૂર થવાનું મુખ્ય હતું. કારણ કે, શરીરના મમત્વથી રહિત એવા તે મહાત્મા રોગની દરકાર રાખતા ન હતા. વાંચનાર, આ પ્રસંગને પૂર્ણ વિચાર કરે છે. પૂર્વના જૈન આચાર્યો શાસનને માટે કેટલી બધી કાળજી રાખનાર હતા. તેમનાં હદયમાં શાસનની ઉન્નતિના જ વિચાર આવ્યા કરતા હતા. શાસનની શોભા વધારવાને અને તેની પ્રભાવના પ્રવર્તાવવાને માટે તેઓ ત્રિકરણશુદ્ધિથી પ્રવર્તતા હતા. તેમની મને વૃત્તિમાં એજ ભવાના જાગ્રત રહેતી અને તે ભાવનાને કાયમ રાખવાને માટે તેઓ ઊપગ રાખી રહેતા હતા. સાંપ્રતકાલે એવી પ્રવૃત્તિ કવચિત્ જ જોવામાં આવે છે. શાસનની નિંદા થાય તેવા કાર્યો તરફ માટે ભાગ ઉપેક્ષા રાખનારે છે. મુનિઓ અને ગ્રહોની વચ્ચે માંહો માંહે કુસંપ, દ્વેષ અને ઈષ્યોને ઉદય થવાથી શાસનની પ્રભાવનાને મેટી હાનિ પહોંચે છે અને સર્વત્ર નિંદાનો પ્રચાર થઈ રહે છે. વિચક્ષણ અને વિદ્વાન્ જેનેએ આવા પ્રવર્તનને અટકાવ કરવાને સર્વદા પ્રયત્ન કરે જોઈએ. જ્યારે તેમ કરવામાં આવશે, ત્યારે જ આહંત ધર્મની ઉન્નતિનું દર્શન કરવાને આપણે સમર્થ થઈ શકીશું
ધારદ્રના વરપ્રદાન પછી મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિએ “નયતિગળ’ એ નામની બત્રીશ ગાથાઓવાલું એક સ્તવન રચ્યું હતું અને તે સ્તવનવડે સ્તુતિ કરી સ્તંભનગરની સેઢિકા નદીના તીર ઉપર શ્રી પાર્શ્વનાથજીની સુંદર પ્રતિમા સંઘની સમક્ષ પ્રગટાવી હતી. આ અદ્દભૂત ચમત્કાર જોઈ લકે સાનંદાશ્ચર્ય થઈ ગયા હતા. અને તેથી મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિની ઊqલ કીર્તિ લોકોમાં પ્રસરી હતી અને જેનશાસનની મહાન ઉન્નતિ થઈ હતી.

Page #21

જેને એતિહાસિક શિક્ષણે.
૨૯
આ બનાવ બન્યા પછી જૈન શાસનની ઉન્નતિને માટે તેમને વધારે હર્ષ થયો હતો. અને તેઓ પોતાના મુનિજીવનને કૃતાર્થ માનતા હતા. આહંત ધર્મની ઉન્નતિને માટે આવી ખંત રાખનારા મુનિઓની સંખ્યા જ્યારે વૃદ્ધિ પામશે ત્યારે ભારતવર્ષની ભૂમિ ઉપર આહંત ધર્મને જ્યધ્વનિ થઈ રહેશે. વીરશાસનના પ્રભાવિક દેવતાઓ એવી પ્રેરણા કરે, એવી વીરપરમાત્મા પ્રત્યે અમારી સવિનય પ્રાર્થના છે.
મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિએ રચેલા બત્રીસ ગાથાઓના સ્તવનમાંથી બે ગાથાઓ તે આચાર્યો ગોપવી હતી અને તેમ કરવાની પરણે કે સૂચના આપી હતી. તેથી અદ્યાપિ પર્યત એ સ્તવનનો ત્રીશ ગાથાઓ પ્રખ્યાત છે અને તે સ્તવનને ચતુર્વિધ સંઘ ભાવના પૂર્વક ગાયા કરે છે. જે પ્રતિમા તે સ્થલે પ્રગટ થઈ તે શ્રી સ્તંભન પાર્શ્વનાથજીના નામથી પ્રખ્યાત છે. તે હાલ સ્તંભનગરખંભાતમાં વિદ્યમાન છે અને પિતાના પ્રભાવ સાથે મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિના પ્રભાવને અદ્યાપિ પ્રખ્યાત કરે છે.
તે સમયે સ્તંભન નગરમાં ગોડ નામે એક ધનાઢ્ય શ્રાવક રહેતે હતો. તે ગુજરાત અને બીજા કેટલાક દેશોમાં ધાર્મિક અને શ્રીમાન તરીકે વિખ્યાત થયે હતે. મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિના પ્રભાવનું દર્શન કરી તે તેમને મહા ભકત બની ગયો હતો. એક વખતે તેણે તે મહાત્માને વિનંતિ કરી કે “ભગવન્ ! ધર્મના પ્રસાદથી મને ઘણું સંપતિ પ્રાપ્ત થઈ છે. હવે તે સંપત્તિને સદુપગ થાય, તે માર્ગ કૃપા કરી દર્શાવે.” તે ગૃહસ્થ શ્રાવકના આવા વચન સાંભળી મહાત્મા અભયદેવસૂરિએ આ પ્રમાણે કહ્યું.” ભદ્ર! તમારી ઊત્તમ શ્રદ્ધા જોઈ ખુશી ઉત્પન્ન થાય છે. જે તમારી ઈચ્છા હોય તે જૈન ધર્મના સાત ક્ષેત્રની ઉન્નતિ કરો. તે ઉન્નતિને આધારે તમારા દ્રવ્યને સદુપયોગ કરે. એ સદુપગથી તમારૂં ગૃહસ્થ જીવન સાર્થક થશે અને જેને ધર્મની પ્રભાવના વૃદ્ધિ પામશે.” તે મહાત્માના આ વચનો સાંભળી ગોડ શ્રાવક હૃદયમાં આનંદિત થઈ ગયે અને તત્કાળ તેણે સાત ક્ષેત્રની અંદર પોતાના દ્રવ્યરૂપ બીજનું વાવેતર કરવા માંડયું. તે સાથે તે શ્રદ્ધાળ શ્રાવકે સ્તંભન પાર્શ્વનાથજીની પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા મોટી ધામધૂમથી કરી હતી અને એક મનોહર ચિત્ય બનાવ્યું હતું. તે પ્રતિમાના આસનની પાછળ તે સમયને એક લેખ કોતરવામાં આવેલ છે.
આ લેખ મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિ અને ગોડ શ્રાવકના નામને અવિચલા રાખી રહેલો છે. આ નાશવંત સંસારમાં આવી અવિચલ દીતિ સંપાદન કરવી એજ જીવનની સાર્થકતા છે.

Page #22

રપ૦
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિ આહંત શાસનની કેવળ ચમત્કારી પ્રભાવના કરીને બેસી રહ્યા નથી, તેઓ જૈન પ્રજાને માટે જ્ઞાનને મોટે વારસે પણ મુકી ગયા છે. તે મહાનુભાવે નવે અંગ પર ટીકાઓ રચેલી છે. મહાન ગ્રંથકાર શ્રી હરિભદ્રસૂરિના રચેલા પંચાસક પર એક સુબેધક ટીકા રચી છે. આ ટીકા સં. ૧૧૨૪ માં વર્ષે ધોલકા માં ચાતુર્માસ રહી લખેલી છે. એમ તેના લેખ ઉપરથી જણાય છે. કઠિન વિષયના લેખ ઉપર તેઓ મહાન ટીકાકાર થઈ ગયેલા છે. જયતિહુઅણુર્તોત્ર, જિન ચંદ્ર ગણિ વિરચિત નવતત્વ પ્રકરણ, જિનભગણિ વિરચિત વિશેષાવશ્યક ભાષ્ય, હરિભદ્ર સૂરિકૃત પડશક અને દેવેંદ્રસૂરિત શતારિ પ્રકરણ-વિગેરે મહાન ગ્રંથ ઊપર તે મહાનુભાવે ઊત્તમ ટીકાઓ બનાવેલી છે. તે સિવાય નિગોદષત્રિશિકા, પંચનિથવિચાર સંગ્રહિણી અને પુગલ ષત્રિશિક વગેરે કેટલાએક સ્વતંત્ર ગ્રંથ પણ તેમણે લખેલા છે. આવા ઉપયોગી લેખો લખી તે મહાત્માએ જેને પ્રજા ઉપર મહાન ઉપકાર કરેલો છે.
વર્તમાનકાલે મુનિઓમાં આવી પ્રવૃત્તિ કવચિતજ જેવામાં આવે છે, એ ખેદની વાર્તા છે. સ્વર્ગવાસી મહાત્મા વિજયચંદ્રસૂરીશ્વરની પછી એક—બે મુનિએ શિવાય કોઈ પણ મુનિએ આહંત પ્રજાની જ્ઞાનવૃદ્ધિના લેખે લખેલા નથી. સાંપ્રતકાળે કેટલાએક સારા વિદ્વાન મુનિઓ જેવામાં આવે છે, તેઓશ્રી તે માટે થોડા ઘણે અંશે પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ મેટો ભાગ પ્રમાદને વશ થઈ પડે છે. -
મહાનુભાવ અભયદેવસૂરિ સંવત ૧૧૩૫ ના વર્ષમાં ગુજરાતમાં આવેલા કપડવંજ ગામમાં સ્વર્ગવાસી થયા હતા. તેમના સ્વર્ગવાસથી ભારતવર્ષમાં ઘણું સ્થાને વિષે જૈન પ્રજામાં ભારે દિલગીરી પ્રસરી હતી. તે મહાત્માએ કરેલા ઉપકારોનું સ્મરણ કરી કરી પ્રજાએ અશુપાત કર્યા હતા. એવા ઉપકારી મહામાને સદાને માટે થયેલે વિયાગ કેમ સહન થઈ શકે ?
વાંચનાર, આ લેખને અત્યંત વાંચી તેનું મનન કરજે અને જૈનશાસનની એકનિષ્ઠાથી સેવા કરનારા એ મહાનુભાવના કાર્યોની ભાવના ભાવી તમારા હૃદયને જૈન એતિહાસિક શિક્ષણને ઊત્તમ સ્વાદ ચખાડજે.
જિંદગીની છેલ્લી ઘડી--પ્રયાણ.”
રેગે ઘેર્યું શરીર સઘળું, ક્ષીણતાએ ભરેલું, ઔષધોથી અધિક વધતે, વ્યાધિ ન થાય એ છો; અંતે શક્તિ શિથિલ થઈને, ગાત્ર ઢીલા થયા છે, નાડી વહેતી ત્વરિત ગતિએ, શ્વાસ જોરે વહે છે.

Page #23

૨૫
દિવ્યકુલમાં. છડી આશા! જીવન ઘડીએ, પૂર્ણ થાતી જાએ, નિરાશાથી સ્વજન સઘળાં, ઈ એ સો રહ્યાં છે; ઉડી ચા અમર આત્મા, જીણું એ દેહ છોડી, સાથે ત્યાગ્યાં સંબંધ સઘળાં, વિશ્વનાં વિશ્વમાંહી.
રેવું શાને ? પ્રણયી હદયે, કંઈ સમજી શકું ના, કોને રેવું ! ક્ષણિક સઘળા, મેહ આ વિશ્વમાં જ્યાં; છેડી જાતાં અમર સુખને, પામતા દિવ્ય દ્રષ્ટિ, ઈચ્છું હું એ-અમર પદને, પામ સર્વ કેઈ.
કલ્યાણ
દિવ્ય પુલડાં.
( સંગ્રાહક–શેશમલ કે. શાહ ). કુમાર્ગ પર ચાલવાથી લોકો વખાણે તેના કરતાં સન્માર્ગે ચાલવાથી કે .ખાડે તે પણ સારું છે. - જેઓ સંપત્તિના સમયમાં પ્રેમ અને ભ્રાતૃભાવ બતાવે, તેમને મિત્ર ન માને. ખરે મિત્ર તો તે જ કે જે આપત્તિ સમયે કામ આવે.
સામાના મુખમાંથી કડવાં વચન નીકળતાં અટકાવવાં હોય, તે તેના મુખમાંથી ઉગાર નીકળતાં પહેલાં જ તમારા મીઠા વચનવડે તેના મુખને મીઠું બનાવી દે.
જે કે તમારી આગળ બીજાનાં દેષ વર્ણવે છે, તે જરૂર બીજાઓ આગળ તમારા દોષ પ્રકટ કરશે.
મિત્રોથી પણ આપણે ગુપ્ત ભેદ છુપે જ રાખવું જોઈએ, કેમકે આજકાલના મિત્ર સહજમાં દુશ્મન બની જાય છે.
બેલતાં પહેલાં બહુ જ વિચારીને બેસવું. કારણ કે પ્રીતિ અને અપ્રીતિ, સુખ અને દુ:ખનો આધાર બોલેલા શબ્દો ઉપર રહે છે.
નીચની પ્રત્યે નમ્રતા અને મહેરબાની રાખવાથી તેની નીચતા અને ઉલટું અભિમાન વધી જાય છે.
એટલી સખ્તાઈ પણ ન ચલાવે કે જેથી તમારા પ્રત્યે અણગમો પિદા થાય અને એટલી નમ્રતા પણ ન સ્વીકારો કે લોકો તમારા શરપર ચઢી જાય.
કોઈની હરીફાઈ કરવી પણ અદેખાઈ ન કરવી. કારણ કે હરીફાઈ કરનાર માણસ આખરે ફત્તેહ પામે છે, પણ અદેખાઈ કરનાર માણસ દુ:ખી થઈ નાસીપાસ થાય છે.

Page #24

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
વર્તમાન સમાચાર.
આ માસની શુદ ૨–શુદ ૩ ના રોજ ભાવનગર રાજકીય પરિષ૬ની બીજી બેઠક મહુવામાં ઠક્કર અમૃતલાલ વિઠ્ઠલદાસના પ્રમુખપણ નીચે મળી હતી. સાથે શ્રી પ્રાણુરક્ષા પરિષદુની પાંચમી બેઠક પણ તા. ૧૩-૫-૨૬ ના રોજ મળી હતી. સત્કાર કમીટીના પ્રમુખ શ્રીયુત મોહનલાલ ખોડીદાસ હતા. જેમનું ટુંકું પરંતુ મુદ્દાસર ભાષણ મનનીય હતું. આ સંસ્થા સાર્વજનક હોવાથી દરેક મનુષ્ય યથાયોગ્ય મદદ કરવાની જરૂર છે,
શ્રી યશોવિજયજી જૈન ગુરૂકુળ-પાલીતાણા.
ચાલુ વર્ષની વાર્ષિક પરિક્ષાનું પરિણામ. આ સંસ્થાએ ત્રણ વર્ષ થયાં સાથે વિદ્યાલય (સ્કૂલ) ઇગ્રેજી ચેથા ધોરણ સુધીની સ્વતંત્રતાથી કરેલી છે. સ્કૂલ શિક્ષણ સાથે ધાર્મિક શિક્ષણ જોડી દીધેલ છે એટલે સ્કૂલ શિક્ષણ સાથે તેજ ટાઈમમાં આપવામાં આવે છે. ધાર્મિક શિક્ષણ માટે ખાસ અભ્યાસક્રમ વ્યવસ્થાપક કમીટીએ તૈયાર કરેલ છે તે ચલાવવામાં આવે છે.
અંગ્રેજી પહેલા ધોરણથી સાતમા ધોરણ સુધીમાં પરિક્ષામાં બેઠેલા ૭૮) વિદ્યાર્થીઓમાંથી ૬૮) વિદ્યાર્થી પાસ થયા છે. ગુરુ ચોથા ધોરણમાં દશ દશ પાસ થયા છે. પાછળથી ઘણા જ મોડા દાખલ થયેલા દશ વિદ્યાર્થી પરિક્ષામાં બેઠા નહતા. ગઈ સાલથી બાર માસને બદલે આઠ માસમાં (અંગ્રેજી ત્રીજા ધોરણ સુધી) પુરું કરવાનો ઠરાવ કરેલ છતાં આ વખતે આવેલું ૮૯ ટકા પરિણામ ઘણું જ સંતોષકારક ગણાય. માર્ચ માસની આખરે ૯૯) હાલ ૧૦૨) વિદ્યાથી છે.
આ સંસ્થા પાસે બીલકુલ ફંડ નહીં છતાં ઘણા ફી વિદ્યાર્થીઓ કમીટીએ દાખલ કરેલા છે. તેનું કારણ એટલી બધી અરજીઓ દાખલ થવા માટે આવે છે અને કેટલાક સાધન વગરના બાળકોને નાણાની તંગીને લઈને ના પાડતાં પણ કમાટીનું હૃદય કંપે છે; છતાં વગર ફડે પણ નિરૂપાયે કવતે હૃદયે કેટલીક અરજીઓ પસાર કરવી પડે છે. તે કારણથી તેમજ હાલમાં યાત્રા ળુઓ પણ સકારણ નહીં આવતા હોવાથી આટલા બધા વિદ્યાર્થીઓના શિક્ષણ, ભરણપોષણ માટે મુશ્કેલીઓ પણ કમીટી કામ કર્યું જાય છે. જેને સમાજને નમ્ર વિનંતિ છે કે ઉપરોક્ત અનેક કારણથી આ ઉછરતી, વ્યવસ્થાપૂર્વકની સર્વમાન્ય ઉપયોગી થયેલી આ સંસ્થાને આર્થિક સહાય આપવાની ખાસ જરૂર છે.
જયંતી–પ્રાતઃસ્મરણીય શાંતમૂર્તિ શ્રી વૃદ્ધિચંદ્રજી મહારાજની આ માસના વૈશાક શુદ ૮ના રોજ આ શહેરમાં શ્રી સંઘના ઉપાશ્રયમાં પંન્યાસજી મહારાજ શ્રી કેશવજયજી મહારાજના અધ્યક્ષપણું નીચે સવારના આઠ વાગે આ મહાત્માના ગુણાનુવાદ કરવા પૂર્વક જયંતી ઉજવવામાં આવી હતી. પ્રથમ મંગળાચરણ થયા બાદ શાહ કુંવરજી આણંદજી તથા ગાંધી વલ્લભદાસ ત્રિભુવનદાસે મહામાશાનું જીવનચરિત્ર અને પરિચય કરી બતાવ્યો હતો. પછી મુનિરાજ શ્રી પ્રમોદવિજયજી મહારાજ પંન્યાસજી કેશરવિજયજી મહારાજ તથા પંન્યાસજી દેવવિજ

Page #25

ગ્રંથાવલોકન.
૨૫૩
યજી મહારાજ વગેરે પણ તે માટે બોલ્યા હતા. બપોરના મોટા દેરાસરમાં ગુરૂ મંદીરમાં પંચ કલ્યાણકની પૂજા ભણાવવામાં આવી હતી. રાત્રિના ભાવના કરવામાં આવી હતી.
ગ્રંથાવલોકન.
આનંદ અને પ્રભુ મહાવીર–આ ગ્રંથના લે. મહાત્મા પંન્યાસજી કેશરવિજયજી મહારાજ છે કે જેઓશ્રીએ શ્રી યોગશાસ્ત્ર, શ્રી મલયાસુંદરી ચરિત્ર, આત્મજ્ઞાન પ્રવેશિકા વગેરે ગ્રંથો લખી જૈન સમાજ ઉપર ઉપકાર કરે છે. આ નવલકથામાં પ્રભુ શ્રી મહાવીરના મુખ્ય દશ શ્રાવકો પૈકી પ્રથમ આનંદ શ્રાવકનું ચરિત્ર છે. સાથે શ્રી મહાવીર પ્રભુએ આનંદ શ્રાવકને શ્રાવક ધર્મ પ્રાપ્ત કરાવવાને ઉપદેશ કર્યો છે, તે ગ્રંથકર્તા મહારાજશ્રીએ સાદી અને સરલ ભાષામાં કથા સાથે લખાયેલ છતાં તેમાં સુંદર રીતે તત્ત્વજ્ઞાન ભરેલું છે. તેથી જ આ ગ્રંથ લઘુ છતાં આકર્ષક, મનનીય, જાણવા યોગ્ય ખાસ ઉપયોગી બનેલ છે. આ ગ્રંથના રચનાર મહારાજ શ્રી એક સારા લેખક છે, તે તેમનાં લખેલા ગ્રંથે ઉપરથી સ્પષ્ટ જણાય છે. આ ગ્રંથ દરેક મનુષ્યને વાંચવા અને જાણવા યોગ્ય છે. ઘણા મનુષ્યો લાભ લે તે માટે રાખેલી કિંમત (આઠ આના) યોગ્ય છે. આવા આવા ઉપયોગી ગ્રંથો ( કથા સહિત) વિશેષ લખી જેનસમાજ ઉપર ઉપકાર કરવાની મહારાજશ્રીને વિનંતિ કરીયે છીયે.
જન સિદ્ધાન્ત કૌમુદી (અર્ધ માગધી વ્યાકરણ)–આ વ્યાકરણ ગ્રંથના કર્તા મુનિરાજ શ્રી રત્નચંદ્રજી સ્વામી છે કે જે એક નવિન રચના છે. આવા વ્યાકરણનો ગ્રંથ રચવાને હેતુ ઉદ્દઘાતમાં બતાવેલ છે, છતાં જૈન આગમ વાંચવાની જિજ્ઞાસુને તો તે ખાસ ઉપયોગી છે એમ જણાય છે. પ્રાકૃત ભાષાના વ્યાકરણને લગતા જેજે ગ્રંથ છે તે પણ કર્તા મહાશયે આ ગ્રંથમાં જણાવેલ છે. છેવટે ધાતુપાઠ અને સૂત્રોને અકારાદિ અનુકમ આપી વિદ્યાથીને સરલતા કરી આપી છે. પ્રાકૃત ભાષા અને વ્યાકરણના સંપૂર્ણ જ્ઞાન સિવાય આવી રચના થઇ શકતી નથી તેમ આ ગ્રંથ જેવાથી જણાય છે. પ્રયાસ સ્તુત્ય છે. જેન કેમને ખાસ ઉપયોગી છે. બીકાનેર નિવાસી શ્રી અગરચંદ ભૈરવદાન શેઠે શેઠીયા જેન ગ્રંથમાળાના પુષ્પ ૫૧ મા તરીકે અને શ્રી ગુલાબવીર-ગ્રંથમાળાના ત્રીજા રત્ન તરીકે પ્રકટ થયેલ છે. કિંમત રૂ. ૧-૮-૦ યોગ્ય છે. - વિજાપુર બૃહદુ વૃતાંત –જે પવિત્ર ભૂમિમાં જે મહાત્માને જન્મ અને સ્વર્ગવાસ થયે છે તેજ ભૂમિ (શહેર) નું ઐતિહાસિક દષ્ટિએ તેજ મહાત્મા વૃતાંત લખ તે એક અપૂર્વતા છે. આ ગ્રંથમાં ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ આચાર્ય શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરજી મહારાજે વિજાપુરનું વર્ણન લખ્યું છે કે જે ઉક્ત મહાત્માના નામની સીરીઝને ૧૦૨ મા નંબરને આ ગ્રંથ છે. અનેક શિલાલેખે, ગ્રંથ, પ્રશરિતઓ વગેરે ઉપરથી સંકલના પૂર્વક કાઈપણ શહેર, દેશ કે સમયનું વર્ણન લખવું એ સહેલું કામ નથી છતાં આ બુકમાં લખાયેલું વીજાપુરનું ઐતિહાસિક વર્ણન તેની પ્રાચીનતા ઉપર બહુજ અજવાળું પાડે છે. ગ્રંથ વાંચતાં, જૈન મંદિરોની હકીકત, રાજાએના વંશવૃક્ષો સાલ સહિત, નકશો વગેરે અનેક હકીકતો તેમાં સમાવી છે. કોઈપણ વર્ણન ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ આવા લખાવા જોઈએ એમ અમે ખાત્રીપૂર્વક કહીયે છીયે. આ ગ્રંથમાં આ

Page #26

૨૫૪
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ચાર્યશ્રીએ ઘણે પ્રયાસ કર્યો છે. ભવિષ્યમાં ઈતિહાસ લખનારને અમુક અંશે ઉપયોગી થશે એમ અમે માનીયે છીયે. કિંમત રૂા. ૧-૪-૦ પ્રકર્તા શ્રી અધ્યાત્મ જ્ઞાન પ્રસારક મંડળ-મુંબઈ.
કક્કાવાળી સુબોધ––શ્રી બુદ્ધિસાગરજી ગ્રંથમાળાના ૧૦૬ ઠ્ઠા મણુકા તરીકે શ્રી અધ્યાત્મ જ્ઞાન પ્રસારક મંડળે પ્રકટ કરેલ છે, આ ગ્રંથના રચયિતા આચાર્ય શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગર મહારાજ છે. આ ગ્રંથમાં અથી લઈ જ્ઞ સુધી કક્કાવળીમાં જાણે કે સુબોધનો એક કોષ ભર્યો હોય તેમ સદુપદેશથી ભરપુર છે વર્ણન શકિત, વિદ્વતા, સમયનું જાણપણું, બહુશ્રુતપણું સ્વાનુભવ અને વ્યવહાર નિશ્ચયનું જ્ઞાન સંપૂર્ણ અંશે આ ગ્રંથમાં લેખક મહાત્માનું જણાય છે. આ ગ્રંથ સામાજિક, નૈતિક, ધાર્મિક વગેરે અનેક વિષયોનું વિવેચન વિસ્તારથી સાદી અને સરલ ભાષામાં જનસમાજના ઉપકાર માટે લખ્યો છે. આ ગ્રંથ સાદ્યુત વાંચવાથી લેખક મહાત્મા એ કેટલે વિશાળ અનુભવ ક્યાંથી અને કયારે મેળવ્યો હશે? તેમજ શબ્દ ભંડોળ ઉકત મહાપુરષના મગજમાં કેટલું ભર્યું હશે? તે જાણી પરમ આનંદ થાય છે. આ ગ્રંથ ગુર્જર ભાષામાં છતાં સરલ ભાવવાહી, અલંકાર યુક્ત છતાં દરેક આ બ લવૃદ્ધ સમજી શકે તેવો હોવાથી સાથે શિક્ષાએથી ઉભરાતો હાઈ વાચકને આનંદ અને જ્ઞાન બંને પ્રગટ કરાવે તેમ છે. આવી કક્કાવલીવાળા કાવ્યને આવો સુબોધક ગ્રંથ આવો બીજો કોઈ વિદ્યમાન હોવાનું જણાઈ શકયું નથી. પ્રસ્તાવના મી. પાદરાકરે લખેલી છે તે વાંચવા જેવી છે. કિંમત રૂા. ૧-૪-૦ ગ્રંથના પ્રમાણમાં પ્રચાર કરવાના હેતુથી યોગ્ય રાખેલ છે.
શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગર સૂરિસ્મારક ગ્રંથ. આ બુક આચાર્યશ્રીના સ્વર્ગવાસ પછી તેમના સ્મરણાર્થે અને ભકિતનિમિતે શ્રી અધ્યાત્મ જ્ઞાન પ્રસારક મંડળે પ્રકટ કરેલ છે. આ ગ્રંથમાં આચાર્યશ્રીનું વૃતાંત વિસ્તારથી આપવા સાથે જુદી જુદી અવસ્થાની છબીઓ આપી જીવન રૂપરેખા આકર્ષક બનાવી છે. તેઓશ્રીના સ્વર્ગવાસ પછી તેઓશ્રી પરત્વે જૈન સમાજની કેવી ભક્તિ અને સેવકપણું હતું તે બતાવનારા તાર, કાગળ, અને પેપરમાં આવેલા લેખોને સંગ્રહ આપી અનેક મનુની ગુરૂભક્તિ કેવી હતી, તે બતાવ્યું છે. ગુરૂશ્રીના શુભ પ્રયત્નના ફળરૂપ પુસ્તક ભંડાર વિજાપુર સંધને ગુરૂમંદિર બંધાવવા ઉપદેશ આપી અર્પણ કર્યો તે જ્ઞાન મંદિરની છબી પણ આપેલ છે, એકંદરે પુરેપુરી ગુરૂભકિત પ્રકટ કરનાર સંસ્થાએ બતાવી છે. કિંમત બાર આના.
સાભાર સ્વિકાર.
નીચેના ગ્રંથો વગેરે ભેટ મળ્યા છે જે આભાર સાથે સ્વીકારવામાં આવે છે. ૧ શાભન મુનિ આદિ સંસ્કૃત સ્તુતિ વગેરે ઝવેરી પ્રેમચંદ કલ્યાણચંદ. ૨ ચૈત્યવંદન ચોવીશી–સુરત સંઘ વગેરે. ૩ શ્રી સિદ્ધક્ષેત્ર પાલીતાણા શ્રી વર્ધમાન તપ ખાતાને બીજો હિસાબ અને રિપોર્ટ શાહ
લાલચંદ લીલાધર. ૪ ઠક્કર માણેકલાલ ધનજી લોહાણુ પુસ્તકાલય અને મફત વાંચનાલય ભાવનગર આ સંસ્થાન
સેક્રેટરી હરીલાલ લલ્લુભાઈ વગેરે.
*
*
*
*
*
*
*
-

Page #27

44
કાવ્ય સાહિત્યના અપૂર્વ ગ્રંથ કાવ્ય સુધાકર.
99
66
( રચિયતા—આચાર્ય શ્રી અજીતસાગરજી મહારાજ. )
કાવ્યકલા અને સાહિત્યનેા એક સુંદર નમુનેા કે જે સામાયિક રસથી ભરપૂર છે, તેવા હૃદયદ્રાવક ૪૩૫ વિવિધ કાવ્યને સંગ્રહ છે. આ કાવ્યામાં કાગ્યઝરણુતા નિ`ળ પ્રવાહ અસ્ખલિતપણે વહે છે, જે આ ગ્રંથમાં સંપૂર્ણ કળામાં દીપી નીકળે છે, જેથી વાચકને રસ ઉત્પન્ન કરે છે. આ ગ્રંથમાં ચાર વિભાગ ૧ કાવ્ય કિરણાવલી, ૨ કાવ્ય કૌમુદી, ૩ સાહિત્યસાર અને ૪ શ્રી આનંદધનજી પદના કાવ્ય ( કવિતા ) રૂપે અનુવાદ એ ચારનેા સમાવેશ કરવામાં આવેલા છે. તમામ કાવ્યા. એક ંદર સરલ, સુંદર, રસયુક્ત, હૃદયદ્રાવક, અને ભાવવાહી છે. સામાજીક, નૈતિક, ધાર્મિક, વિષયા સાથે પ્રાસ ંગિક અને કુદરતી વાયી બનેલાં આ કાવ્યા હાઇને દરેક મનુષ્યને ઉપયાગી છે. દરેક મનુષ્યે લાભ લેવા જેવુ છે. ઉંચા ઢાંગળા ઉપર સુંદર ગુજરાતી ટાઈપથી છપાવી સુ ંદર રેશમી કપડાના પાકા ખાઇંડીંગથી અલંકૃત કરેલ સાડાચારસે પાનાના આ ગ્રંથ છે, કિંમત રૂા. ૨-૮-૦ પેસ્ટેજ જુદું.
મળવાનું ઠેકાણુ — શ્રી જૈન આત્માનંદ સભા ’’—ભાવનગર.
છપાઇ તૈયાર થયેલ અપૂર્વ ગ્રંથ.
46
गुरुतत्त्व विनिश्चय । "
પ્રસ્તુત ગ્ર ંથના કર્તા ન્યાયાચા' મહેાપાધ્યાય શ્રીમાન્ યશેાવિજયજી મહારાજ છે. ગુરૂતત્ત્વના સ્વરૂપના સંગ્રહ વાંચકાને એકજ ઠેકાણે મળી શકે એવા ઉદ્દેશથી તેઓશ્રીએ જેનાગમાનુ દોહન કરી પ્રસ્તુત ગ્ર ંથમાં તેવા સંગ્રહને રોચક અને સરલ છતાં પ્રૌઢમાષામાં વણુ વેલા છે. જેને ખ્યાલ વિદ્વાન વાચકેાને ગ્ર ંથના નિરીક્ષણથી આવી શકશે.
સરકૃત ભાષાને નહી જાણનાર સાધારણ વાચકેા પણ પ્રસ્તુત ગ્રંથ માટેની પેાતાની જિજ્ઞામા પૂર્ણ કરી શકે તે માટે ગ્રંથની આદિમાં સોંપાદકે ગ્રંથના તેમજ તેના કર્તાનેા પરિચય કરાવી ગ્રંથના તાત્ત્વિક સાર તથા વિષયાનુક્રમ આદિ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે, અને અંતમાં ઉપયાગી પરિશિષ્ટો તથા ઉપાધ્યાયજીના અજ્ઞાત એ અપૂર્વ ગ્રંથાના ઉમેરા કરવામાં આવ્યા છે.
ખપી મુનિમહારાજો તેમજ ગૃહરથાએ મગાવવા સાવધાન રહેવું. દરેક લાભ લઇ શકે તે માટે કિંમત અડધી રાખવામાં આવી છે. કિ ંમત રૂા. ૩-૦-૦ ટપાલ ખર્ચ જુદુ પડશે. અમારે ત્યાંથી મળી શકશે.

Page #28
ભ્રાતૃત્વ. '' ભ્રાતૃત્વ બાહ્ય અવસ્થા છે; અર્થાત એ આપણે ભ્રાતૃભાવને પાળતા હોઇએ અને સર્વની એક સંપત્તિ, એક હિતાકાંક્ષા અને એક ચેષ્ટા હાય, તે એ સ્થિતિને જ ભ્રાતૃત્વ કહેવામાં આવે છે. બાહ્ય અવસ્થા અંતરના ભાવમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ભ્રાતૃપ્રેમથી ભ્રાતૃત્વ સજીવન તથા સત્ય થાય છે. સારાંશ કે આપણને એજ ભ્રાતૃ પ્રેમની પ્રતિષ્ઠા જોઈએ છે. આપણે એકજ માતાનાં સંતાના છીએ, દેશબંધુ છીએ, એ ભાવે એક પ્રકારે ભ્રાતૃ પ્રેમની પ્રતિષ્ઠા સમાન છે. કિંતુ એજ ભાવ રાજનૈતિક એકતા માટે બંધનરૂપ થઈ પડે છે અને એથી સામાજીક એકતા પણ પ્રતિષ્ટિ ન થઈ શકતી નથી, સંપૂર્ણ ભ્રાતૃપ્રેમની સિદ્ધિ માટેએથી પણ અધિક ગંભીર સ્થાનમાં પ્રવેશ કરવાની આવશ્યકતા છે; અર્થાત જેવી રીતે આપણે આપણા દેશ માં પોતાની માતાની પૂજાના અતિક્રમ કરીને સર્વ દેશ મધુ આની માતાનો ઉપાસના કરીએ છીએ તે રી જ રીતે આપણી પોતાની જન્મભૂમિના અતિક્રમ કરીને જગજજન-રીતે પ્રાપ્ત કરવી પડશે, ત્યારે જ એ સ પૂર્ણ ભ્રાતૃ પ્રેમને સાધી શકાશે, સારાંશ કે ખંડશક્તિના અતિક્રમ કરીને સંપૂર્ણ શકિતના પ્રદેશમાં પહોંચવું પડશે, તથાપિ જેવી રીતે ભારતજનનીની ઉપાસનામાં લીન થતાં આ દેહની જનનીને અતિક્રમ કરવા છતાં પણ આપણે તેને સર્વથા વિસારી દેતા નથી, તેવીજ રીતે જગજજનનીની ઉપાસનામાં લીન થતા ભારતજનનીને અતિક્રમ કરવો છતાં આપણે આપણી ભારતજનનીને સર્વથા વિસારી દેવાની જે નથી એ અવશ્ય લક્ષમાં રાખવું જોઈએ; કારણકે તે પણે કાલ છે અને તે પણ માતા છે ! " | { ધર્મ જ ભ્રાતૃભાવની પ્રતિષ્ઠા છે. સર્વ ધર્મોનું' એજ વિધાન જોવામાં આવે છે કે AT આપણે સર્વ એક છીએ; અથત સર્વ ધર્મોનુ- જે કાઈ પણ મૂલ શિક્ષણ હોય તો તે કેવળ છે પ્રેમ, પ્રેમ અને પ્રેમ જ છે. આપણા ધર્મ પણ એમ જ કહે છે કે આપણે સર્વ એક છીએ, V) ભેદબુદ્ધિ અજ્ઞાનનું લક્ષણ છે, જ્ઞાનીજના સર્વને સમદષ્ટિથી જ નીહાળે છે અને સર્વ માં એક આત્મા તથા સમભાવથી પ્રતિષ્ઠિત એ કે જ પ્રભુના સાક્ષાતકાર કરે છે. એ ભક્તિપૂર્ણ સમતામાંથીજ વિશ્વ પ્રેમના ઉદ્ભવ થાય છે, પરંતુ આ જ્ઞાન માનવજાતિનું પરમ કિંવા અંતિમ મંતવ્ય સ્થાન હોવાથી અને આપણી શેપ અવસ્થામાં એ g ન જ્યારે સર્વવ્યાપક થશે એને (0) નિશ્ચય ન હોવાથી એ સર્વ વ્યાપક થાય તે પૂર્વ એની અગિક પ્રાપ્તિની અંતરમાં, બહિર્ભા(0) ગમાં, પરિવારમાં, સમાજમાં, દેશમાં તથા સર્વ ભૂતોમાં અનિવાર્ય અવશ્યકતા છે. માનવ - 1. જાતિ પરિવાર, કુળ, દેશ તથા સંપ્રદાય આદિને ઉત્પન્ન કરીને તેમજ શાસ્ત્ર કિંવા નિયમેના જ બંધનને દઢ કરીને એ બ્રાતૃત્વના સ્થાયી આધારને ધડવાના ચિરકાળથી પ્રયાસ કરતી આવી V) છે અને અત્યારસુધી તેના એ પ્રયાસ વિફળા થયેલા છે. ને કે પ્રતિષ્ઠા પશુ છે અને આધાર D) 5 ) છે, પરંતુ બ્રાતૃત્વના પ્રાણની રક્ષા કરી શકે એવી કે, આ એક અક્ષય શક્તિની આવશ્યકતા (A) છે કે જેના ચાગે તે પ્રતિષ્ઠા અક્ષણ તથા તે આધાર ચિરસ્થાયી કિવા નિત્ય નૂતન સ્વરૂપમાં A રહી શકે. ભગવાને અદ્યાપિ એ શક્તિનો પ્રકાશ કર્યો નથી અને ભંગવાન એ શક્તિનો જે પ્રકાશ કયારે કરશે એ નિશ્ચયપૂર્વક કહી શકાય તેમ નથી. તે દિવસ આવશે તો અવશ્ય પણ કયારે આવશે તે નિશ્ચિત નથી.” * અરવિદ વિચારમાળા' માંથી. For Private And Personal Use Only