Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
श्री
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આત્માનંદ પ્રકાશ
કરી
દાહરા. આત્મવૃત્તિ નિર્મલ કરે, આપે તત્વ વિકાશ આત્માને આરામ દે,, આત્માનંદ પ્રકાશ
પુસ્તક ૨ જી. વિક્રમ સંવત્ ૧૯૬૧ અસાહ. અંક ૧૨ મા,
પ્રભુ સ્તુતિ
ભવિ' ક્ષેત્રા માંહે શ્રુતજલ સુધા વર્ષણ કરે, વધારે વેગેથી સમકિતલતા તાપજ હરે; મહા જ્ઞાને ગાજે જગતગગને ધ રવમાં, જયી થાયે નિત્યે જિનવર મહામેધક જગમાં.
जीवनप्रदीप. '
ત્રાટક. ઉદધિગત નિર્જન દ્વીપ વિષે, “ક્ષણુદા સુપ્રભાત થયા પૂરવે.
૧ ભવિજન રૂપ ક્ષેત્રામાં. ૨ શાસ્ત્રરૂપ જલ અમૃત. ૩ સમતિરૂ૫ લતા. ૪ જગતરૂપ આકાશમાં. ૫ મેધના શબ્દથી, હું શ્રી જિન ભગવંત રૂપ મેાટા વષાદ ૭ એક અંગ્રેજ કવિના કાવ્ય પરથી. ૮ સમુદ્ર, ૯ રાત્રી.
For Private And Personal Use Only
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨૭૨
‘આમાનદ પ્રકાશ & &&&& & && & & & &&& &
નહિં મભહીં કહીં દશ્ય યદા, 'ઉ' તારક કે વળી ઈન્દુ પ્રભા ઉલકાકરકે ચૂમીને ભૂમિને, શીત શ્વેત શશી સમ સિમત કરે; સ્મિત-તેહની-તુલ્ય–યથાર્થ ગણે, ચલ મન્દ પ્રદીપજ જીવનના; જસ જયોતિ ઝગે ચપળા તરલા, પદ જ્યાં સુધી છે સબળા જનના, નવ માનવ પરૂષ નું ત્યજતે,
શીત ઉષ્ણ ભવાટવીમાં ભમતે (તે) દુઃખ વાદળ તું પર જે ઝઝુમે
થઈ વ્યસ્ત, સમત દિ સ્વચ્છ અને
નહિં બંધ તથા નહિં મોક્ષજ જ્યાં, (પણ) રમવાનું સદા નિયતિ–જગમાં.
વસંત તિલકા. આ વિશ્વને સકળ જ્ઞાનની ધાત્રી જાણે, આ જગતને અનુભવ પ્રસવા પ્રમાણો;
ત્યાં યંકે સુદઢતારસના ન ધારે,
ત્રાસે'' જને મરણવાત તણા પ્રહારે; ૧ આકાશ. ૨ નક્ષત્ર ૩. ચંદ્રમા. ૪ તેજસ્વિતિ . ૫ વીખરાઈ જઈને ૬ દિવસ. (અહિ) જીવન. ૭ મેઘરહિત. [અહિદુઃખરૂપી મેધરહિત. ૮માતા–ઉત્પત્તિ સ્થાન ૮ અનુભવનું ઉત્પત્તિ સ્થાન. ૧૦ કટિ મેખલાકંદોરો. દઢતા રૂપી કંદરા. ૧૧ ભય પામે.
For Private And Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બેંગાલી મત સમીક્ષા
વલ : હoustickinfo.
જાણે નહિં તનુ ગયે સહુ જ્ઞાન આદિ, ભાયાત્મક પ્રગુઢવત રહેશે જણાઈ. રે'શે સમાધિનું નિગઢ હત્યા આ દેહબંધ વિણ સર્વ હયાત ત્યાં જો. ચારૂ વિલેચન અને વળી કત કર્ણ, સૂણી વિકી નહિં કોઈ શકે સુવણે. કેકે શકે કથી કથા જડ મૃત્યુ કરી? ભાવિસ્વરૂપ પ્રકટે નથી બુદ્ધિ એવી આ લેલ લેકવિ-નિવાસવિષે વસેલા, વા'લા વિયોગ જ દુઃખથી અતિ, તપેલાજે ચિત્ત—તે કહીં કદાપિ શું વર્ણનીય, આવી ક કવિવર કદિ વર્ગથીય
ગીતિ.. ભાવિતણું પ્રત્યશા, વર્તમાનને ભય તેમજ પ્રેમ નહિં નહિં નિરૂપી શકે કે–ભાષે શાણા સજજન મન એમ
મોતીચંદ ઓધવજી.
ભાવનગર,
બેંગાલી મત સમીક્ષા. આવું હેડિંગ વાંચવાની સાથે જ કેટલાક લેકે ચકિત થશે કે, જેમ ઈસાઈમિત સમીક્ષા, દયાનંદ મત સમીક્ષા, વિગેરે સમીક્ષાઓ જ ભાવિ સ્વરૂપ પ્રકટી,શકે એવી બુદ્ધિ–એવા બુદ્ધિશાળી પુરૂષો ક્યાંયે નથી, ૨. કાહ્ય કવિતા કરે, વર્ણન કરે
For Private And Personal Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨૯૪
આત્માનંદ પ્રકા, www.shikshak
&&&&&& જન્મ પામી છે તેમ આ વળી બેંગાળી મત સમીક્ષા નીકળી તે શું બેંગાળી એ કોઈ પણ ધર્મ યા પંથ છે? નહિ! ભડકશે નહિ, તેવું તે કાંઈજ નથી, પરંતુ સહેજ એક અન્ય ધમભાઈ જૈન ધર્મના ગહન તત્વનો યથાર્થ ન્યાય આપવામાં કેવાં ગોથાં ખાઈ જાય છે તેનું માત્ર અન્ન દિગદર્શન કરાવવામાં આવનાર છે. બેંગાલી એવો કોઈ ધર્મ પંથ યા મત નથી. પરંતુ બેંગાલી પુરૂષ જેનું નામ રમાનાથ સરસ્વતી એમ. એ. છે તેણે બેંગાલી ભાષામાં એક ચરિમ તીર્થકર શ્રી મહાવીર સ્વામીનું સંક્ષિપ્ત જીવન ચરિત્ર લખ્યું છે, અને તેમાં કઈ કઈ સ્થળે “Man is liable to ere.” એ ન્યાયે, યથાર્થ વક્તાની પંક્તિમાં ગણવાની ઇચ્છા ધરાવતાં છતાં તે ભાઈ પિતાના દસ્ય બિ દુથી ચૂકયા છે, અને કેટલીએક હાંસી પાત્ર ભૂલ ખાધી છે. તેનું અત્ર કાંઈક આલેખન સુજ્ઞ વાચકેની સેવામાં રજુ કરીશ અને એટલી જ વિનંતી કરીશ કે સ્વધર્મ પ્રેમી જૈન બંધુઓ જાગ્રત થાઓ, ચોપાસ દૃષ્ટિ ફેરવે, અને તમારા તરણ તારણ સત્ય જૈન ધર્મની પર આક્ષેપ થતાં જોઈ આંખ આડા કાન કરી બેસી રહે નહિ. સવાભાવિક જ છે કે અન્ય ધર્મીઓ તે તમારા સ્યાદ્વાદ, મતનું રહસ્ય ભાગ્યે જ સમજી શકે, અને તેથી તેઓ પોતાના વિચાર તે વિષે દર્શાવતાં ગોથું ખાઈ જાય, તે તેમાં કશું આશ્ચર્ય નથી. પરંતુ વધારે આશ્ચર્યને વિષય એ છે કે કેટલાક એવા પણ આપણા જૈન ધસી ભાઈઓ જાગ્યા છે કે જેઓ પોતાના સમાં રહેલું રહસ્ય યથા તથ્ય નહિ જાણું રાકવાથી ગંભીર ભૂલ ખાઈ જાય છે. અને આ પ્રમાણે શાસ્ત્ર અરૂપ થઈ પડવા સાથે તેઓ પિતાના પગ ઉપર કુહાડી મારતાં પણ પાછું વાળી જતાં નથી,
For Private And Personal Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
એ'ગાલી મત સમીક્ષ્ણ
આ પ્રમાણે બનવુ આપણા કેટલાક અર્ધ દગ્ધ યુવાનીઓના સમ્ધમાં સભવિત છે તે શાસ્ત્ર સમજવાની કડાકૂટને બાજુએ મૂકી એકદમ મહાત્ લેખકની પદવીને સંપાદન કરવા મચી પડેછે. અને પછી એડનુ તાડ વતરી નાંખેછે.
•
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
'
તેવા લેખકેાનું વિવેચન આ પછીના લેખમાં કરવામાં આવશે.. પર ંતુ આ સમયે તે આપણા ધર્મ વીર પરમાત્મા મહાવીર સ્વામીનુ જીવન ચરિત્ર બેંગાલી ઉપરથી ગુજરાતી ભાષાંતર રૂપે માસ વાંચવામાં આવ્યાથી મને ધણા અચ ંબા થયાકે આહા! જૈન ધર્મને માટે મત બાંધવા અગર અભિપ્રાય આપવા તે વિદ્વાન પુરૂષાને માટે પણ ઢેલું દુષ્કર કાર્ય થઈ પડેછે? જૈન ધર્મના ગહન તત્ત્વા યથાર્થ સમજવાને આપણા સ્વધી બંધુઓ, ગ્રેજ્યુએટા પણ ભાગ્યશાળી તથા સમર્થ થઇ શકતા નથી, તેા આ જમાનાના કેટલાક પાશ્ચિમાત્ય ત્રિદ્વાનો કે જેઓના જન્મથી. સંસ્કારાજ કાંઇ એર પ્રકારના ઢાયછે, તેમજ અન્ય મતાવલંબી વિદ્યાના કે જેઓનાં હૃદય પુરાણ વિગેરેની વાતા સાંભળીને ભ્રમીત થઈ ગયા હોયછે, તે જૈન ધર્મની ગહન ખુખીદાર વાતાને કેવી રીતે પચાવી શકે? પચાવીને તેના ઉપર ઉલ્હાપેહ કરી શકે? સારાંશકે સ્યાદાદ શૈલીને સંપૂર્ણ, સાંગે।પાંગ સમજી શકે નહિ, આનું પરિણામ એ આવેછે કે ગાડરીયા પ્રવાહની માફક જેમ એક વિદ્વાને મત દર્શાવ્યો તેમ ખીજો આપણે. આર્યે અથવા અનાર્થે ભાઈ સ્વીકાર કરી લે. પરંતુ સ્વયુદ્ભયનું સાર જૈન ધર્મતુ મહત્વ અને રહસ્ય શેાધી કાઢનાર તા ભાગ્યેજ કાર્ય વિરલ હાઇ કો કેટલાએક દેશી અને પરદેશી વિદ્યાના સ્યાદ્વાદરૂપી સમુદ્રમાં પેાતાનાક્ષેત્રજ્ઞાન રૂપી ઢાડીથી ઝુકાવેછે, અને સ્યાદ્વાદ લહેરીમાં મેજા
For Private And Personal Use Only
૨૭.
ov
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨૭૬
આrમાનંદ પ્રકાશ આઈડિસ્કમટેડનસમMAAS માણવા માટે હલેસાં મારતાં આગળ વધે છે. પરંતુ સ્યાદ્વાદ રૂપી મહા અવનો પાર પામે મહા મુશ્કેલ હોવાથી, કેટલાક તે બિચારા અધવચેજ આવી ઝુંપાપાત કરે છે, કેટલાક ડૂબે છે, શ્રદ્ધા ભ્રષ્ટ થાય છે, અને આવી કફેડી રિથતિમાં આવતાં તેઓ બેબીના કૂત્તાની, પેઠે ઘરના અગર ઘાટના રહેતા નથી. અને ઉભય ભ્રષ્ટ થઈ ત્રિશંકુની પેરે અધર લટકે છે. પરંતુ જેમ જેમ દ્રઢ મન અને બુદ્ધિવાળે મનુષ્ય ઊંડે ઊંડે ઉતરતા જાય છે, તેમ તેમ તેને જૈન ધર્મની અપેક્ષાઓ, ગુહ્યત, ખૂબીઓ અને તે ઉપરાંત જૈન શાસ્ત્રકારોની પવિત્રતા અને નિષ્પક્ષપાતતાને ખ્યાલ ધીરે ધીરે આવવા લાગે છે. All that glittees is not gold (ઉજળું એટલું દૂધ નહિ.) તે પ્રમાણે બીજા કેટલાક બ્રહ્મ વિદ્યા તથા મેમેરીઝમ બતાવવાને ફક ધરાવનારા ધર્મ નીકળ્યા છે, અને સત્યતાનો દા ધરાવે છે. પરન્તુ જે તેવા અન્ય ધર્મના વિદ્વાને એક વખત જૈન ધર્મના સંપૂર્ણ તત્વવેત્તા સાથે વાદવિવાદમાં ઉતરે તે તરત તેઓનું પિકળ પ્રાશ થઈ જાય અને ભ્રમ દૂર થઈ જાય. પરંતુ અફસને વિષય છે કે પંચમ કાળને પ્રભાવે તેવા વક્તા અને શ્રોતાને અભાવ જોવામાં આવે છે. જોકે ઉપર જુલમ, દુષ્કાળ મરકી તથા વહેમો વિગેરેના ક્રૂર અને સખ્ત સપાટા પડવાથી ધર્મનું શોધ કરવાનું વિસારે પડયું છે. લેકે પોતાના ચિતામણી સમાન ધર્મ પર બેદરકારી કરવા લાગ્યા છે કેટલાક લેકે સ્નાન કરવામાં જ ધર્મ માને છે તે કેટલાક વ્યભિચારમાં, કેટલાક માંસ મદિરાદિ અભક્ષ્ય ભક્ષણમાં, તે કેટલાક એવા પણ પાર પડેલા છે કે જેઓ જમ ભરમાં ધર્મનું નામ પણ વિસારી મૂકી ગાડી વાડી અને લાડીના મોજશોખમાં પડયા રહે છે..
For Private And Personal Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બેંગાલી મલ સમીક્ષા
ર૭.
મુગલ વિગેરે રાજ્યમાં ધર્મને પ્રલયકાળ વયે તે વાત પછી લે કે ધર્મનું એક એક અંગ પકડી ભિન્ન ભિન્ન પણે વર્તવા લાગ્યા. પરંતુ છેવટે તેને માનવાનો વખત આવશે કે હમેશાં સ્યાદ્વાદ વિના સિદ્ધિ થવાની નહિં. એકાંત વાદને ધારણ કરનારા કેઈવાર ન્યાય યુક્ત કહી શકાય નહિ. કહ્યું છે કે
आरंभोन्याय युक्तोयः सहिधर्म इति स्मृतः
अनाचार स्त्व धर्मेति एतच्छिष्टानु शासन અર્થ–જે કાર્ય આરંભથી જ ન્યાય યુક્ત હોય તેજ ધર્મ અને જે અનાચાર તે અધર્મ કહેલ છે. એ શિષ્ટ પુરૂ નું વચન છે. પરંતુ ખેદને વિષય છે કે લેકો આવા સર્વોત્તમ ચિંતામણી સમાન ધર્મ પર બેદરકારી કરવા લાગ્યા. તેઓના ઉત્તમ સિદ્ધાંતો ઉદ્દઇને ભંગ થવા લાગ્યા. તેઓ પરસ્પર બખડા બખડીમાં આવી પાતળા પડવા લાગ્યા અને પોતાના વાડા સાચવી બેસી રહેવામાં જ મહત્વ માનવા લાગ્યા, બહાર દૂર દ્રષ્ટિ કે કી જોવાની લાયકાતને ગુમાવી બેઠા. કૂપમંડૂકને શું માલુમ કે જગદભરમાં શું બને છે ? ધીમે ધીમે સાંકડા વિચારવાળા અશ્રદ્ધાળુ ભ્રમિત લેકના બનાવેલા
થેની અસર સ્વધર્મીઓ પર જામવા લાગી. અને તેથી તેઓ પણ વિશાસ્ત્ર પર પિતાની દ્રષ્ટિ સ્વતંત્ર ફેરવી જવાની કમ તાકાદથી તે લોકોમાં વિશ્વાસ રાખવા લાગ્યા. અને છેવટે પશ્ચિમાત્ય કરે છે તે ઠીક છે એમ અંતઃકરણથી માનવા લાગ્યા. આ ઉપરથી કેટલાક આજ કાલના ઈંગ્લિશ ભણનારા એ સવાલ ઉઠાવશે કે અમે તે અંગ્રેજ લેકે આપણા ધર્મ ઉપર જે આક્ષેપ કરે છે તેનાથી તદ્દન વિરૂદ્ધ છીએ. ત્યારે તેના પ્રત્યુતરમાં એજ કહેવું પડશે કે
For Private And Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
२७८
આમાનંદ પ્રકાશ Santotestant and entertentoetstesteretetestetesi Sosetestetstestostertuteatretenta tete તમે ઊંધું ઘાલી ખૂણામાં કેમ બેસી રહે છે? બહાર પડે અને દુનિયા ભરને તમારા ધર્મમાં રહેલા તત્વને પ્રકાશ આપી હેરત પમાડે. ખાતરી રાખે છે જેમ જૈન ધર્મને ગુંડે શ્રી મહાવીર, હે માથાજી, હીરવિજયજી સૂરિ વિગેરે એ ભાત ભૂમિમાં ઉન્નત કરી વિજય વાવટા ફરકાવ્ય, અને એક છત્ર જૈન ધર્મ કરી મૂળે. તેમ તમે પણ ખચીત માનજો કે જો તમે સાચી નિષ્ઠાથી શ્રદ્ધા પૂર્વક જૈન ધર્મના તત્વોનું મનન અને અભ્યાસ કરી બહાર પડે તે થોડા વખતમાં જૈન ધર્મનું પાણી દુનિયા ભરને જણાવી રાકે. ફક્ત શ્રદ્ધા, બુદ્ધિ, અને હિંમતની જરૂર છે. તેના વિના કે કાર્ય સાધ્ય નથી. ગ્રેજયુએટ, સજજ થાઓ. વિદ્યા ભણ્યાનું સાર્થક કરે. નહિ કરે તો પછી ભણ્યા અને ન ભણ્યામાં ભેદ શું? વિધા ભયાનું ફળ દેશની ઉન્નતિ કરવી, અને લેકેને પિતાના ધર્મના ઉમદાતોનું આસ્વાદન કરાવવું તેજ છે. એટલે આ આલમમાં આવીને કણ ભરતો નથી ? સ્વાર્થ તો શુદ્ર પ્રાણું પણ મજા માની શકે છે. પરંતુ કાંઈ પરમાર્થ સાથે વિજય ડકે બજાવે એ ખરી જૈન ધર્મ શૂરની ફરજ છે. જે માણસ માન અપમાનની ઓછી દરકાર રાખે છે તે જ આખરે આ દુનિયામાં કોઈ પણ ઉદ્ધાર કરી જાય છે. કારણકે “ વધુ વિજ્ઞાન શુભ કાર્યમાં કેટલાક ઈર્ષાળુ લોકે વિક્ત ભૂત પણ થઈ પડે છે. પરંતુ તે સઘળા વિ માંથી પસાર થઈ મરહુમ ગાંધી વીરચંદ રાઘવજીની પેઠે જૈનધર્મના ત ઉપર કાબુ મેળવી પર મુલકમાં જઈ પાશિમાત્ય વિદ્વાનેની આંખો ઉઘાડે. પ્રથમ તે પશ્ચિમાત્ય વિદ્વાને જૈનધર્મને એક બૈદ્ધ ધર્મની શાખા માનતા હતા, અને તેમ માનવાનું પ્રબળ
For Private And Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બેંગાલી મત સમીક્ષા.
ર૭e, statatesteteateretetretetrtstestertectetstest testetstest test testostetterstate કારણ મુગલાઈ રાજ્યની અમલદારીમાં ઉમદા જૈન શાસ્ત્રને નાશ થયે તેજ હતું. પરંતુ આંગળીને ટેરવે ગણી શકાય તેટલા અવશેષ રહેલા શાસ્ત્ર પરથી પણ સત્ય શોધક બ્રિટિશ રાજ્યની અમલદારી એટલું તે સિદ્ધ કરી શકી છે કે જૈન ધર્મ બદ્ધ ધર્મ કરતાં પ્રાચીન છે એટલું જ નહિં બલ્ક વેદ વ્યાસની પહેલાં પણ જૈન ધર્મની જાહોજલાલી જગ જાહેર હતી. મહાવીર સ્વામીથીજ ધર્મની પ્રવૃતિ થઈ હતી અને તેજ પુરૂષ મૂળ પુરૂષ હતા એવું માનનારના મતને પરાસ્ત કરવામાં આવે છે, અને તેની જગ્યો હવે આજ કાલના હરમન જેકેબી જેવા વિદ્વાને મેળવી છે. તેઓ પાર્શ્વનાથજીની હયાતી તેઓના શિષ્યો નિગ્રંથ અને ત્યાંથી ચાલતી આવતી કેટલાક ગની પટ્ટાવી પણ મેળવી શક્યા છે. અને વિશેષ્ય શોધક બુદ્ધિ ક્રમે ક્રમે એટલું પણ શોધી શકશે કે જૈન ધર્મ આદિશ્વર ભગવાનથી આ અવસર્પિણીમાં ચાલતા આવે છેઅને તદુપરાંત જૈન ધર્મની જેટલી હેરત પમાડે તેવી વાતો છે તે ફક્ત Mythology છે એમ નથી પરંતુ તે ખરેખર Historial fact છે એમ તેઓને સ્વીકારવાનો વખત આવશે. આ ધર્મવીરનું ચરિત્ર લખનાર બેંગાલી બાબુ પણ કેટલેક ઠેકાણે કહે છે કે “એવી Tradition ચાલે છે” પરંતુ જો તે અગર બીજા વિદ્વાનો પિતાની જ્ઞાન ચક્ષને જરા વધારે વિસ્તારમાં ફેલાવશે તે તેમના અજ્ઞાન તિમિરને તરત લય પામી જશે, અને જેને તેઓ Tradition માને છે તેને એક વખત Fact તરીકે સ્વીકારવાની તેઓને અગત્યતા જણાશે એ નિઃશંક છે સત્ય આંખ આગળ ખડું થશે ત્યારે જગતમાં જૈન ધર્મ સત્ય અને સંસ્કૃષ્ટ છે એવું તેઓને ભાન થશે. આ લખાણ ધર્મના
For Private And Personal Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨૭
આત્માનંદ પ્રકાશ,
‘જતુથી અગર પક્ષપાત પણાથી લખવામાં આવ્યું Hથી પરંતુ મધ્યસ્થપણાથી જિજ્ઞાસુને તેમાંથી કોઈ સાર પામી શકે તેવી હેતુથી કરવામાં આવ્યું છે, તેમાંથી સર્વે ધમી ભાઈઓ હંસ ચંચુ ન્યાયે સાર ગ્રહણ કરે એવો ઉદ્દેશ છે.
હવે આપણે આપણી મૂળ પેઇટ ઉપર આવશું અને બેંગાશ્રી પુરૂષ મી. રમાનાથ સરસ્વતી એમ. એ.એ આયા રહેજ જીવન ચંરિત્રને યથાર્થ ચિતાર આપવામાં કેવી ઠોકર ખાધી છે, તેની કોઈક સભ્ય વાંચકે સન્મુખ સમીક્ષા કરી મારૂ લખાણ ખતમ કરીશ, અને જૈન ધમી ભાઈઓને એક દાખલે પૂરો પાડીશું, અને સિદ્ધ કરી આપશું કે જે એક વધતા શત્રુ અગર વ્યાધિની શરૂથી દરકાર લેવામાં ન આવે તે તે આગળ ઉપર જતાં ભયંકર રૂપને પકડે છે. ઉપર કહેલા માથે સરસ્વતી એમ. એ. પ્રણિત બેંગાલી આર્ય જીવન ચરિત્ર માળાનું ભાષાંતર ગુજરાતીમાં મી. નારાયણ હેમચંદ્ર કરેલું છે, અને તે પુસ્તકમાં છેલ્લું ચરિત્ર શ્રી મહાવીર સ્વામીનું આપેલું છે. તેમાં તે બેંગાલી મહાશયની ભૂલે નીચે મુજબ છે. –
પાનું-ર૦૬-પક્તિ ૨ થી.
( ૧ ) “કિ માણસ જૈન ધર્મને પ્રવર્તક હતું તેને નિશ્ચય કરે ઘણેજ કઠણ છે. હાલના કાળનો પહેલે અહંત રૂષભદેવ હિતે પરંતુ જૈન શાસ્ત્રકારોએ રૂષભૂદેવની પહેલા બીજા અહંતનું વર્ણન કરેલું છે. ત્યારે રૂષભદેવને કદી પણ જૈન ધર્મને પ્રવર્તક કહી શકાશે નહિ. પૂર્વ કાળને પ્રથમ અહંત કેવળજ્ઞાની જે ધર્મને ફેલા કરનારે હેત જેને તેમની પૂજા કરત અને ધર્મ
For Private And Personal Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બેંગાલી મત સમીક્ષા atesta te titeste toate destretstateetatatatatatatatatatatestetstestertestartete. પ્રવર્તક તરીકે માનત. પરંતુ જૈને તેની પૂજા પણ કરતા નથી, અથવા તેમને ધર્મને સ્થાપનાર પણ માનતા નથી. કેઈ સમયમાં તેની પૂજા થતી હતી કે નહિ તેની શેધ મળતી નથી. એટલા માટે જ્યારે પૂર્વકાળતા પહેલાં અહંત જૈન સંપ્રદાયમાં માન્ય ગણાયેલા નથી, તારે તેમને કોઇપણ કારણથી જૈન ધર્મના સ્થાપનાર કહી શકાતા નથી. હાલના જેને પણ કેવળ કેટલાક અહંતની પૂજા પણ કરતા નથી, તેઓમાં મતભેદ નજરે પડે છે. કોઇ શ્રેણી પાર્વ નાથને પૂજે છે, અને કોઈ શ્રેણ મહાવીરની પૂજા કરે છે. જેઓ પાર્શ્વનાથદેવને પૂજે છે તેઓ પાર્શ્વનાથને જૈન ધર્મને સ્થાપવાર કહે છે. જેઓ મહાવીરની અર્ચના કરે છે, તેઓ મહાવીને ધર્મ પ્રવર્તયિતા તરીકે કબૂલ કરે છે. જૈનશાસ્ત્રમાં જિનવંશના વણનની વેળાએ લખ્યું છે, પાર્શ્વનાથ વીશમાં અહંત અને મહાવિર વીશામાં અહંત છે * * * * * * * * કલ્પસૂત્રનુસાર આ બનાવમાં ૨૫ વર્ષનું છેટું હતું. પાર્શ્વનાથના શિષ્યો વેત વસ્ત્ર પહેરે છે, પરંતુ મહાવીરના શિષ્ય દિસંબર અથવા નાગા રહે છે. બન્ને ટોળામાં પ્રીતિ નહેતી બને કેળાના માણસે એકબીજાને મળતા તે ઝગડે થતો હતો. મહાવીરને સેરબતી ગોશાળ પારસનાથના શિષ્યની જેડે કેવળ વિવાદ કસ્તો હતો. વિવાદનું મોટું કારણ પહેરવાનાં કપડાને ભેદ માત્ર હતા. મહાવીરનું જીવનવૃત્ત મહાવીર–ચરિતમાં વર્ણન કરેલું છે. પાર્શ્વનાથના ચરિતમાં પણ પાર્શ્વનાથના તીર્થકત્વ મેળવવાના ઉપયોગી વિષયે વર્ણવેલા છે. એટલા માટે એમાં એક જણને પરિત્યાગ કરીને બીજા જણને જૈન ધર્મની સ્થાપનાર કહેવાને હિમતવાન નથી. અમારામતમાં
For Private And Personal Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨૮૨
અપમાનંદ પ્રકાશ હતessessionsAsAssી તહnksઠક્કબદ્ધ જૈન ધર્મના આદિ સ્થાપનારને કાંઈપણપતા મળતા નથી. પરંતુ ઘણાં કાળથી જૈન ધર્મને મત જનમંડળમાં ચાલવાને આરંભ થયા પછી પારસનાથની ઉપત્તિ થઈ અને પોતાની શકિતથી માણસને પોતાના મતમાં લાવીને પિતાને સંપ્રદાય ચલાવી ગયે, ત્યાર પછી મહાવીરે પિતાની બુદ્ધિબળથી ઘણાક શિષ્યોને એકત્ર કરીને પોતાના નામની કીર્તિ કરી, અને જનમંડળના ઘણા કે તેમના સંપ્રદાયમાં દાખલ થયા. આવી રીતે સંપ્રદાય ભેદથી બે જણા પ્રવર્તક થયા, પરંતુ ખરી રીતે એઓ પ્રવર્તક નથી. તેઓ જનમડળના નેતૃ સ્વરૂપ છે. એઓને દલપતિ કહીએ તે એમાં કાંઈ દેખ નથી. જેમ બુદ્ધદેવ બુદ્ધ ધર્મની સ્થાપનાર છે. તેમ જૈન ધર્મને કોઈ સ્થાપનાર જોવામાં આવતો નથી. –
– પરંતુ વેતાંબર જૈને સફેદ વસ્ત્ર પહેરે છે, અને પિતાની પાર્શ્વનાથનાં શિષ્ય તરીકે ઓળખાણ આપે છે.
જૈનેમાં સાધારણ તઃ યતિ અને શ્રાવક આ બે સંપ્રદાય છે. યતિઓ ઉદાસીન અને એગી હોય છે. તેઓ કેવળ ભીક્ષા માગી પિતાનું પેટ ભરે છે. અને લેકાલય શૂન્ય પ્રદેશમાં મઠ બાંધી રહે છે
ચતિઓ સંસાર ત્યાગી અને સ્વલ્પાહારી ફ્લેશ સહન કરનારા સિન્યાસીએ માત્ર છે, તેઓ સંસારાશ્રમ ત્યાગ કરીને યુતિ થાય છે. તેઓ દેવપ્રાર્થના વિગેરે કરતા નથી. જૈન શ્રાવકો + + + + માં એક જાતને જાતિ ભેદ ચાલે છે–વિગેરે વિગેરે, આ પ્રમાણેના લેખનું હવે સમાધાન કરવામાં આવે છે
જવાબ-જૈન ધર્મની શૈલીથી આ લખનાર મહાશય માહિતગાર હેય તેમ જણાતું નથી જૈન શાસ્ત્ર માં “કાળચક્ર”માનવામાં આવે
For Private And Personal Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બેંગાલી મત સમીક્ષા
છે. જેમાં દશ કેડાડી સાગરોપમને એક ઉત્સર્પિણી કાળ થાય છે અને તેટલીજ સંખ્યા પ્રમાણ વર્ષને એક અવસર્પિણી થાય છે, દરેક સિધિણી અગર અવસરપર્ણમાં છ આરા હોય છે તેનાં નામ સુખમ સુખમાં, સુખમા, સુખ દુઃખમાં દુખમ. સુખમા, દુખમાં, અને દુઃખમ દુઃખમા અને ઉત્સાષિણમાં તેના કરજે ઉલટી રીતે ગણવામાં આવે છે. મતલબ કે તે અરસામાં કાળ.ચડો ચડત આવતે જાય છે. ચોથા આરા એક કાકડી સાગરોપમ વર્ષથી ૪૨૦૦૦ વર્ષ ઊણાને છે. અને પ્રાયઃ તે ચોથા આરામાંજ વીશે તીર્થકરે આ ભારત ભૂમિમાં જન્મ પામી. અંતે નિર્વાણ પદને પામે છે. અને પ્રથમના ત્રણ આરામાં તે યુગળીઆ લેકે વસતા હોવાથી અને કલ્પવૃક્ષાદિની, હૈયાતી હેવાથી તેઓને અસિ. મસિ કૃષિ વિગેરેના કર્મ કરવાં પડતાં નથી. પરંતુ ત્રીજા આરાને અંતે નાભિકુલકરમાંથી શ્રીઆદિશ્વરભગવાન ઉપ્ત થયા, અને તેઓ અનધિ નામના અલૌકિક જ્ઞાન લક્ષ્મી સહિત ઉપન્ન થતા હોવાથી તેઓ લેકેના વ્યવહારમાં ઉપયોગી થઈ પડે તેવા નિયમે ઘડે છે, અને સ્વાભાવિક રીતે કલ્પવૃક્ષ વિગેરેમાં ક્રમશ હ્યુની થવાથીuછી જગ વ્યવહારમાં અડચણ ન આવે તેટલા માટે તેને નીતિ બતાલે છે, અને વસ્તુ ધર્મનું સ્વરૂપ શું છે તે તેઓને ઉપદેશ દ્વારા સમજાવે છે, વિવિધ ભાષાઓ અને લિપિઓને જન્મ મળે છે. ચોસઠ કળાએ અને અનેક પ્રકારની લબ્ધિઓને આવિર્ભાવ થાય છે. આ પ્રમાણે પ્રથમ તીર્થંકર અનંત કાળચક્રથી ચાલતા આવેલા ધર્મની શરૂઆત કરે છે. તેને ચાહે જૈન ધર્મ કહે અગર ગમે તે કહેતા. પરંતુ આ પ્રમાણે અંતરાળમાં બંધ પડી ગએલા એક અદિધર્મને પુનર
For Private And Personal Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આહા પ્રકાર
કરનાર પ્રથમ તીર્થંકર થાય છે, અને તેના પછી અનુક્રમ વિશે તીર્થકરે થાય છે તેમાં કઈ કઈ સમયે તીર્થંકરોના રહેલા આંતરામાં ધર્મને વિચ્ચે પણ થઈ જાય છે. પરંતુ જ્યારે તીર્થકર જન્મ પામે છે ત્યારે પુનાજન ધર્મની જાહોજલાલી થવા પામે છે તેજ પ્રમાણે ક્રમશઃ ત્રેવીસમાં તીર્થકર શ્રી પાર્શ્વનાથ થયેલા છે, અને ત્યારબાદ સ્પ૦ વર્ષે શ્રી મહાવીર સ્વામી. થયેલા છે. જેને સઘળા લેકે કબૂલ રાખે છે. માટે દરેક તીર્થકર જૈન ધર્મના પ્રવતક છે. એમ કહેવામાં બાધ આવતું નથી. તેમજ આ અવસર્ષિ ણીની અપેક્ષાએ ગણીએ તે શ્રી આદિનાથ મૂળ પ્રવર્તક છે, એમ પણ કહી શકાય છે. કારણકે જે સર્વ એટલે કેવળ જ્ઞાનવા હેય છે. તેઓના સઘળાના મંતવ્યમાં બિલકુલ ફેરફાર હેત નથી. તેઓની પ્રપણામાં બિલકુલ વિરૂદ્ધતા જોવામાં આવતી નથી અને આ તીર્થકરે પણ જયારે સમવસરણ પર દેશના આપવા આરૂઢ થાય છે ત્યારે તથા એવા શબ્દો ઉચ્ચારે છે. અને તેમની પહેલાં અનંત તીર્થકરોએ જે ઉપદેશ કરેલા તેજ, ઉપદેશ આ તીર્થકર પણ કરે છે. અને ચતુર્વિધ સંઘમાં પોતાનું શાસન પ્રવે છે, અને આ પ્રમાણે તેઓ પણ અનંત ચોવીશીને નમસ્કાર કરે છે તે. તેમના અનુયાયી જૈને પણ ભૂત વીશીને નસરકાર મી. બેંગાલીના કહેવા પ્રમાણે નથી કરતા તે વાત કેમ સંભવિત હોઈ શકે? આ બાબતમાં મી, બેંગાલીની ભૂલ છે. મી. બેંગાલી કહે છે કે, “હાલનાજેને પણ કેટલાક અહંતને પૂજતા નથી.” તે અલબત, દંઢક લેકે અહંતને માને છે. ખરા, પરંતુ તેઓએ અસલ શાસ્ત્રને અર્થે અવળે કરીને માત્ર મૂર્તિ નહિ માનવાની ધૃષ્ટતા પકી છે.
For Private And Personal Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બંગાલી મત સમીક્ષા,
૨૮પ
અને તે થર્મને ફાં પણ માત્ર સ્વલ્ય સમયથીજ નીકળેલો હોવાથી તે કાંઈ પાયાદાર પૂરા ગણી શકાય નહિ. મી. બેંગાલીના કહેવા પ્રમાણે કેઈપણ એવી શ્રેણી નથી કે જે કેવળ પાનાથને જ પૂજતી હોય અને મહાવીરસ્વામીને ન પૂજતી હોય, કારણ કે બને તીર્થકરે બબ્બે સઘળા તીર્થકરે જૈન ધમી દિગંબર યા શ્વેતાંબરને સમાન રીતે માન્ય છે. માત્ર વિશેષ્યતા એટલીજ કે શ્રી મહાવીરસ્વામી અંતિમ શાસનાધિપતિ હોવાથી અને સાંપ્રત જૈને ઉપર તેઓને ઉપકાર ચાલુ હોવાથી તેઓ વધારે શ્રુતિ પથમાં આવે છે. તે તે સ્વાભાવિક જ છે. ધર્મ પ્રવત્તિયતાતે બેઉ છે. હાલમાં મી. બેંગાલીના કહેવા પ્રમાણે પાર્શ્વનાથજીના તેમજ મહાવીરસ્વામીના શિષ્ય જુદા જુદા વિભાગમાં વહેંચાયેલા હોય તેમ જોવામાં આવતું નથી. અને તે પણ માનવું ભૂલ ભરેલું છે કે શ્વેત વસ્ત્ર પહેનાર ફક્ત પાર્શ્વનાથજીના શિષ્ય છે મહાવીરસ્વામીના નહિ. મહાવીર સ્વામીના શિળે તે શ્વેતાંબર અને દિગંબર બેલ છે અને તેથી તેઓ એક પિતાના પુત્ર છે. તેમાં કાંઈ વાંધા જેવું નથી. અને તેથી તેઓ એક બીજાને જ્યાં મળે ત્યાં ઝઘડો થતે એ વાત પણ બીન પાયાદાર ઠરે છે. તેઓમાં ફક્ત વસ્ત્ર પહેરવાની બાબતમાં મત ભેદ છે એમ કહેવું વ્યાજબી નથી. પરંતુ શ્વેતાંબર સ્ત્રી પુરૂષ બેઉને મુક્તિને યોગ્ય ગણે છે ત્યારે દિગંબર લેકે સ્ત્રીને મુક્તિ મળતી નથી તેમ કહે છે. અને તે વિષયમાં બીજા જુજ આચારમાં પણ ફેર છે. યતિ દેવ પ્રાર્થના કરતા નથી વિગેરે દેખવાથી ઘણું લખ્યું છે. પરંતુ તેના પ્રત્યક્ષ સિદ્ધ થઈ શકે છે કે યતિઓ પ્રાર્થના કરે છે કે નહિ ? વળી જૈન ધર્મમાં જાતિ ભેદ ઘણજ ઓછા પ્રમાણમાં છે એ વિગેરે
For Private And Personal Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨૮૬
આમાનંદ પ્રકા, pretention on the stuntiatestatutente tratatatatatertestestretesteteateretes test reste tento dente દરેક શબ્દ શબદનું વિવેચન કરવા બેસીએ તે વાંચનારને પણ કંટાળો આવે એવું ધારી આ પ્રથમ પ્રશ્ન ખતમ કરીએ છીએ.
(૨) ગુજરાતના રહેવાસી ભદ્રબાહુએ ઈ. સ. ૪૧૧ માં કહ્યું સુત્ર રચ્યું હતું. ગુજરાતના ધ્રુવસેન રાજાના સમયમાં ભદ્રબાહું હતો. એટલા માટે ઈ. સ. પૂર્વ પ૬૮ માં મહાવીરનું મરણ થયું મહતું. ભદ્રબાહું આવાત (અથત મહાવીરનું મૃત્યુના પછી ૯૮ વર્ષમાં કલ્પસૂત્ર લખાએલું છે. ઉપરથી કેટલું ઐતિહાસિક તત્વ છે તે અમે કહી શકતા નથી.
સમીક્ષા–ભદ્રબાહુ સ્વામી ના વખતમાં અને ક્યા વર્ષમાં થઈ ગયા તેની પૂર્ણ માહિતી મેળવવામાં આ લેખકે પ્રયાસ લીધે હોય તેમ જણાતું નથી. કારણકે ભદ્રબાહુ મહાવીર સ્વામીની પછી લગભગ બે સૈકા બાદ થઈ ગએલા છે. અને તેથી તેઓ ઈ. સ. પૂર્વ થઈ ગએલા છે. અને તેમણે ઈ. સ. ૪૧૧ માં કલ્પસૂત્ર રચ્યું હતું તે તદ્દન અસંભવિત છે કારણકે જે માણસ આશરે ૮૦૦ વર્ષ અગાઉ થઈ ગયા તે ઈ. સ. ૪૧૧ માં કલ્પસૂત્ર રચવા કેવી રીતે આવી શકે ? હા એમ કહ્યું હતું તે ઠીક હતું કે ઈ. સ. પૂર્વે ૪૦૦ વર્ષ કલ્પસૂત્ર રચાયું અને પુસતકારૂઢ ઈ. સ. ૪૧૧ માં દેવસ્વિંગણ ક્ષમા શ્રમણના વખતમાં થયું કારણકે આ આચાર્યના પહેલા વખતમાં સઘળું દ્વાદશાંગીનું જ્ઞાન જૈન આચાર્યોને કંઠા હતું અને તે જ્ઞાનશ્રી મહાવીર સ્વામીથી પરંપરાગત ઉતરી આવેલું હતું, અને તેથી જ જૈન ધર્મનાં શાસે સર્વજ્ઞ પ્રણત છે એમ માનવાનું સબળ કારણ મળી શકે છે.
(૩) મહાવીર ચરિત નામના જૈન ગ્રંથમાં મહાવીરના બહુ
For Private And Personal Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બેંગાલી મત સમીક્ષા
૨૮૭
જન્મ લેવાનું વિસ્તાર પૂર્વક વર્ણન છે એના ઉપરથી જણાય છે કે સર્વ મળીને આઠવાર મહાવીરે જન્મ લીધું હતું.
સમીક્ષા–જૈન શાસ્ત્રમાં એવો લેખ છે કે આ જીવ અનંતા "ભવ થયાં ભ્રમણ કરે છે, પરંતુ આ સઘળા જમે કાંઈ લેખામાં ગણવામાં આવતાં નથી. પરંતુ જયારે જીવને સમ્યકત્વ પ્રાપ્ત થાય છે, અને કોઈ ઉત્તમ જીવતીર્થકર નામ કર્મ ઉપાર્જન કરે છે ત્યારથી તેનાં ભવ ગણતરીમાં આવે છે. આ પ્રમાણે શ્રી મહાવીર સ્વામીએ ર૭ ભવ કરેલા એવું વર્ણન શાસ્ત્રમાં જોવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આ લેખકના કહેવા પ્રમાણે આઠ વાર મહાવીર સ્વામીએ જન્મ લીધે તે શાસ્ત્રોક્ત નહિં હેવાથી સ્વકપલ કલ્પિત હોય તેમ જણાય છે.
(૪) ઈંદ્રભૂતિનું બીજું નામ ગૌતમ હતું. આ નામનું સરખાપણું અવલંબીને જૈન બાદ્ધ ગૌતમને મહાવીરને શિષ્ય તરીકે બતાવે છે. ઇન્દ્રભૂતિ ગૌતમ ગોત્રથી ઉત્પન્ન થયેલા મગધના રહેવાસી વસૂભૂતિ નામના કેઈ બ્રાહ્મણને પુત્ર હતું એ વાસ્તેજ તેને ૌતમ સંજ્ઞા હતી.
સમીક્ષા–જૈને બદ્ધ ગૌતમને કદી મહાવીર સ્વામીના શિષ્ય તરીકે બતાવતા નથી. કારણકે બૈદ્ધ ધર્મ અને જૈન ધર્મ બંને અલગજ ધર્મ છે બદ્ધ ધર્મ તે ફક્ત ગૌતમ બુદ્ધથી જ શરૂ થયેલો છે તે જૈન ધર્મ અનાદિથી ચાલતો આવેલ છે. અલબત છેલ્લા મહાવીર સ્વામી તીર્થકરને મૈતમ નામના શિષ્ય હતા. પરંતુ તેને ગોતમ બુદ્ધ ની સાથે કશો સંબંધ નથી ગૌતમ એવા નામના ચાર પુરૂષે થઈ ગયા છે. તે વાંચકેની જાણને માટે અતરે લખવામાં આવે છે. એક તે શ્રી રામચંદ્રજીના રાજ્યમાં એકવીશ લક્ષ વર્ષ પહેલાં ગાતાં રૂષિ થઇ
For Private And Personal Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૮૮
આત્માને પ્રકાશ
ગયા છે, કે જેમની અહલ્યા નામની સ્ત્રી હતી. ત્યારબાદ બીજા ગેમ કૈરવ પાંડવવા કૃષ્ણ મહારાજના અમર બાવીશમાં તીર્થંકર શ્રી નેમિનાથજીના વખતમાં થઈ ગયા છે કે જેમણે ન્યાય શાસ્ત્ર બના વ્યું છે. જે બદ્દર્શનમાનું એક દર્શન છે. ત્રીજા તમે કે જેણે ઈશ્વરવાદને ત્યાગ કરી કર્મ થીઅરીને જગદ્દ રચનાનું કારણ રવીકાર્યું અને જેને મત ભારત ભૂમિમાં અમુક વખત ચાલ્યા પછી શંકરાચાર્યના વખતમાં આ આવર્તમાંથી પરાસ્ત થયે અને હાલ ચીન, જાપાન વિગેરેમાં હૈયાતી ભોગવે છે. અને છેલ્લા તમ કુળમાં ઉત્પન્ન થયેલા ગૌતમ ગણધર કહેવાયા. તે શ્રી મહાવીરના શિષ્ય હતા અને તેનું અપર નામ અથવા મૂળનામ ઈંદ્રભૂતિ હતું તે વિગેરે અગીયાર બ્રાહ્મણ પંડિતેના શંસયને છેદ શ્રી મહાવીર સ્વામીએ કેવળ જ્ઞાનના પ્રભાવથી કરવાથી તેઓએ તેમની પાસે ચારિત્ર અંગીકાર કર્યું.
(૫) જેવી રીતે મહાવીરના ત્રણ નામ સર્વત્ર વિખ્યાત છે જેવા કે સિદ્ધાર્થ, શ્રેયાંસ. અને યશસ્વી. ત્રીશલાદેવીનાં પણ ત્રણ નામે હતાં. જેમકે ત્રિશલા વિદેહદિન્ના, અને પ્રીતિકારિણી. પિતા, માતા, અને પુત્રના ત્રણ ત્રણ નામ હતાં તે આશ્ચર્યને વિષય છે, તેમાં સંદેહ નથી.
સમીક્ષા–ખરેખર આ બેંગાલી ભાઈને એક જ માણસનાં ત્રણ નામ સાંભળીને આશ્ચર્ય લાગે તે નવાઈ નથી. કારણકે તેણે કોઈ દિવસ તેની જીંદગીમાં સાંભળ્યું હશે નહિ. અરે ત્રણ તે શું? તેથી વધારે નામે પણ એક જ માણસ આ જીંદગીમાં તેની અવસ્થા પરત્વે પામી શકે છે, અને તે જ પ્રમાણે શ્રી મહાવીરના ત્રણ નામે
For Private And Personal Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શ્રી વિમલચકચૂસિ અને પ્રશ્નોત્તર રત્નમાલા
ર૮
છે તે નામે આ ભાઇએ ગણાવ્યા તેથી તદ્દન જુદા છે તે તેમણે કેવી રીતે જોડી કાઢયા તે કાંઈ જણાતું નથી પરંતુ તેમનાં ત્રણ નામમાં (૧) શ્રી મહાવીર, (૨) વિદ્ધમાન, અને (૩) જ્ઞાતપુત્ર હતાં. તે મારા જાણવામાં છે.
હવે વધારે કે નહિ ચલાવતાં એટલું જ કહેવું બસ થશે કે આ ગ્રંથમાં તે આ બેંગાલી મહાશયે સ્વાભાવિક ભૂલ કરી છે અને તે તથા તે ઉપર ભાષાંતર કર્તા બને મહાશયે હાલ સ્વધામ પહોંચ્યા છે. પરંતુ જે કઈ આ સમીક્ષામાં કાંઈ ખામી જણાવશે તે તેને ફરી ઉત્તર આપવામાં આવશે અને અંતે સર્વ સાધમી બંધુઓને વિનંતી કરવામાં આવે છે. જે તેઓ પણ આવા કોઈપણ પુસ્તકપર થયેલા આક્ષેપો યથા શક્તિ ઉત્તર આપવા ઉદ્યમવત થશે. તથાસ્તુ.
વિજ્ઞવલ્ક કિં બહુના ? Benapos Jain Pathshala Shah. Baiehand Kasalehanda
શ્રી વિમલચંદ્રસૂરિ અને પ્રશ્નોત્તર રત્નમાલા..
(ગતાંક પૃષ્ટ ર૬થી સાંધણ.) ઊપરના ત્રણ પ્રશ્નો વિષે સંક્ષેપમાં વિવેચન કરવા ગુરૂશ્રી આ, પ્રમાણે બોલ્યા: પ્રિય શિવે આ સંસારમાં અનેક જાતના અને ક્ષણે ક્ષણે થયા કરે છે. આધિ વ્યાધિ અને ઉપાધિ વડે ગ્રસ્ત થયેલા પ્રાણીઓ સર્વદા અનર્થના ભાગ થઈ પડે છે. તે અનર્થના હેતુ પ્રાણીઓએ કરેલા અનર્થના. ફલરૂપ છે. ચતુર્વિધ કષાયને વશીભૂત થયે
For Private And Personal Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ર0
આત્માનંદ પ્રકાશ,.
લા પ્રાણીઓ બીજા પ્રત્યે જે જે અનર્થ આચરે છે, તે તે અનર્થ તેમને ભવાંતરે વા ઊગ હોય તે જ ભવે અનર્થદાયક થાય છે. આવા અનેક અનર્થોનું ખરેખરૂં કયું ફિલ? તે તમારે અવશ્ય જાણવું જોઈએ, અનેક અનર્થ આચરવાથી શું ફલ મલે ? તે પણ વિચારવું જોઈએ તેવા અનર્થનું ફલ અસંગત મન છે. જ્યારે મન સંગત થયેલું એટલે સ્વભાવે સ્વસ્થ થયેલું ન હોય તો સમજવું કે તે અનર્થનું ફલ છે અનર્થના અતિ આચરણથી મન અસંગત અસ્વસ્થ થાય અને તે અસંગત થવાથી અનેક જાતની ધાર્મિક વૃત્તિને
છેદ થતાં મહાન્ હાની પ્રાપ્ત થાય છે. માટે પિતાના મનને સંગત કરવું અને ચપલતાના મહદોષમાંથી તેને મુક્ત કરવું. તેથી કહ્યું કે “અનર્થનું ફલ અસંગત મન છે.”
બીજા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં કહ્યું કે, માણસને સુખ આપનારી મિત્રી છે. મન, વચન અને કોયાની શુદ્ધિથી જે મૈત્રી કરવામાં આવે તે મંત્રી સુખદાયક થાય છે. મૈત્રી એટલે હતબુદ્ધિ જ્યાં હિતબુદ્ધિ હેય ત્યાં સુખ જ હોય અન્ય જનનું સદા હિત ઈચછવું, તેના હિતને અર્થે સતત પ્રયાસ કરી એ મિત્રીને સર્વોત્તમ મહાન ગુણ છે. મૈત્રી ગુણની આવી મહત્તા જોઈ શાસ્ત્રકારે એ તેને ઊચ્ચ સ્થિતિમાં મુકેલ છે. મંત્રી ગુણથી અલંકૃત એવા પુરૂષ દિવ્યાંશી અને પૂજ્ય છે મૈત્રી ભાવનાનો મહાન ગેરવતા ભરેલો અર્થ પણ એ મિત્રીની અંદર આવી જાય છે. મંત્રી ભાવનામાં જે રહસ્ય સમાયેલું છે, તે રહસ્ય ધર્મ ભાવનામાં સર્વોત્તમ ગણાય છે તેથી જ કહ્યું કે, સુખ આપનારી મૈત્રી છે”
પ્રિય શિષ્યો ત્રીજા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં તમારે અંતવૃત્તિથી મનને કરવાનું છે આ આધિ વ્યાધિ અને ઉપાધિથી ભરપૂર એવા ભવ
For Private And Personal Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શ્રી વિમલચંદ્રસૂરિ અને પ્રશ્નોત્તર રત્નમાલા.
ર૯
-
-: it
સમુદ્રમાં અનેક જાતના વ્યસન-દુ:ખ ક્ષણે ક્ષણે આવ્યા કરે છે. વ્યસન શબ્દનો અર્થ દુઃખ ન લઈએ અને વ્યસનને અર્થ ટેવ લઈએ તોપણ અનેક જાતની કુટેવ સંસારના સંબંધને લઈ થયા કરે છે. એવા બંને પ્રકારના વ્યસનને નાશ કરવામાં દક્ષ ચતુર સર્વ થા ત્યાગ છે. ત્યાગ કરવાથી તે કષ્ટરૂપ વ્યસનને નાશ થઈ જાય છે ત્યાગની ઉત્તમ પ્રવૃત્તિ વડે સર્વ જાતના સુન સ્વતઃ દૂર થઈ જાય છે ત્યાગ એ શબ્દને અર્થ બે પ્રકારે થાય છે. ત્યાગને પહેલે અર્થ સંદ સાર ભાવનો ત્યાગ કરવો અર્થાત્ ગ્રહસ્થા વાસથી ભિન્ન થઈ જવું. જયારે ગૃહસ્થ વાસમાંથી મને વૃત્તિ ભિન્ન થાય એટલે ગૃહસ્થને લગતા સર્વ પ્રકારના વ્યસન દુ:ખનો નાશ થઈ જાય છે. ગૃહરાવાસમાં સ્ત્રી, પુત્ર ધન વિગેરેના સંબધથી અનેક જાતના વ્યસન આવી પડેવાનો સંભવ છે ત્યાગને બીજો અર્થ દાન કરી દેવું થાય છે. દાન કરી દેવું એટલે તેને પોતાની પાસેથી તછ દેવું તે પણ ત્યાગ કહેવાય છે. જ્યારે તેને ત્યાગ થાય એટલે સર્વ જાતના વ્યસનદુઃખ અથવા વ્યસન એટલે કુટેવને નાશ થઈ જાય છે. સંસારના મોહક પદાર્થને લઈ તેમના ઊપગ માટે જે જે વ્યસન-કુટેવું પડે છે, તે સર્વ ત્યાગથી નષ્ટ થઈ જાય છે. તેથી કહ્યું કે “ સર્વ વ્યસનને નાશ કરવામાં ચતુર સર્વથા ત્યાગ છે.”
સૂરિશ્રી આ પ્રમાણે સંક્ષેપથી વિવેચન કરી વિરામ પામ્યા એટલે તેમના શિષ્ય અત્યંત આનંદ પામી ગયા. ગુરૂશ્રીએ કહેલ ત્રણે પ્રશ્નના વિવેચનનું મનન કરવાને હૃદયમાં નિશ્ચય કરી તે
સ્મરણમાં રાખવાને તેની બધદાચક ગાથા નીચે પ્રમાણે તેઓએ મુખસ્થ કરી લીધી
For Private And Personal Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ર
આન્માન પ્રક્રિયા
. किमनर्थफ मानसमसंगतं का सुखावहा मैत्री।
सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः सर्वथा त्यागः ॥१५॥ શિષ્ય-અનીનું ફલ શું ? ગુરૂ–સંગત નહીં થયેલું મન શિષ્ય-સુખ આપનાર વસ્તુ કઈ ? ગુરૂ–મૈિત્રી, શિષ્યસર્વ વ્યસનને નાશ કરવામાં ચતુર કોણ ? ગુરૂ–સર્વથા ત્યાગ કરે તે.
મધ્યસ્થ ભાવનો મુદ્રાલેખ.” पक्षपातो. नमे वीरे, नद्वेषः कपिलादिषु ॥.
युक्ति मद्वचनं यस्य, तस्य कार्यः परिग्रहः ॥२॥ ભાવાર્થ ચાઇસેંહ ચુમાલીશ સૂત્ર રચનાર સૂત્રધાર શ્રી હરિભદ્ર મહારાજ પુનઃ પુનઃ મેઘનાદ કરીને સુસ્પષ્ટચ્ચાર પૂર્વ જાહેર કરે છે કે વીરે વીરવિષયિક પક્ષે મારે પક્ષપાત નથી તેમ કપિલાદિ અન્ય મતાવલંબી મતાંતરીય પ્રત્યે મારો અણગમે, નથી તેમ મહાવીર પ્રભુ મારા પૂર્વજોમાં થયા નથી અને કપિલાદિ વિરોધી વંશામાં જગ્યા નથી તે વીરે પોતાના ગ્રંથમાં લખ્યું નથી કે હરિભદ્ર મારો પરમ ભકત થશે ન્મ ભાસ ધર્મને મહાદય કરનાર થવાને હૈયે તો એક જ તે થશે. અને કપિલાદિકે એ ક્યાં પણ સ્વ પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે કે અમારા મતને કદી દુમત જે ગણે તે
For Private And Personal Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
મધ્યસ્થ ભાવ મુદ્રાલેખ,
ર૩
કલિકાલમાં હરિભદ્રજ થશે એવું કશું જ નથી. તે વીરપ્રભુએ મને આશીર્વાદ આપ્યા નથી અને કપિલાદિકાએ પણ શ્રાપિત શબ્દ વધા નથી ઉભયપક્ષમાં ભારે પરંપરા સંબંધ છે પણ નિરંતર સંબંધ કોઈનાથી જણાતું નથી. ક્ષેત્રભાવે પણ કપિલાદિક પુરૂષ અને વીરપ્રભુ ભિન્ન ભિન્ન ઉત્પન્ન થયા છે કાલ પર તે સઘળા થા આરામ થઈ ગયા છે પાંચમાં આરામાં (કલિકાળમાં) કોઈ પણ થયે નથી, ચોકસ પૂરાવા તરીકે સઘળાના વા સિવાય કોઈપણ સજજડ દલીલ છે જ નહીં ઉભયના સંબંધમાં આકાશવાણું-કંઇપણ કુદરતી જવાબ થયેલ નથી, તેમજ દેવવાણી સાંભળી નથી. ઉભયની ભવિષ્ય વાણીમાં મારું નામ માત્ર પણ નથી તે આવા સ્વતંત્ર વિષચમાં મારૂં સરલતા વાળું સમાધાન એજ છે કે યસ્ય પક્ષસ્ય જે પક્ષનું યુક્તિવાળું વાક્ય હેય અર્થાત યુમિશ્રણે એ ધાતુથી, યુકિત એ શબ્દ બને છે તે પૂર્વાપર સંબંધથી મિશ્રિત અર્થવાળુ સૂત્રાર્થોથી અભિન્ન દ્રવ્ય ભાવ નિશ્ચય વ્યવહાર ઉત્સર્ગ અપવાદ વિગેરે પક્ષમાં મિશ્રિત હેવું એવું અકુંઠિત શબ્દ વા વાક્ય જેઓનું હેય તેઓનું મારે સુદ્રઢ માનવા પણું જ છે કેમકે પુરૂષ વિવાસે વચન વિવાસ તથૈવ વચન વિવાસે પુરૂષ વિવાસ એ નિયમ મુજબ વિવાસાસ્પદ એકજ છે કે જે સ્વરૂપજ્ઞપણે શેય પદાર્થોનું યથાસ્થિ તાદાત્મય પ્રતિપાદન કરે છે તેજ સંમત છે. તેમના પુસ્તકમાં પણ સત્યાર્થ સ્વીકૃત મનાયું હોય તેવા વાક્યનું ઉલ્લેખમાનનીય છે વીરપ્રભુના વાક્યમાં અવિરેધી ભાવ (અદિત્વ) ભાવ દેખાય છે તેમજ અન્ય કૃત્ય ગ્રંથમાં એ તાદૃસ રૂપ વર્તતો હોય તે અસમાચીન નથી. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, ઈશ, કેઈપણ છે,
For Private And Personal Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir માત્માન પ્રકાશ terrestrertett e tententestertretestertreter testosteretsetesterstretesteter for treate ક્યાંઈ પણ હો, અમારે કશે વિક્ષેપ આક્ષેપ નથી કિંતુ યુક્તિ સાધ્ય હે ઘટે. અમારે કશી પકડ નથી. વિષ્ણુ ભગવાન કૃષ્ણાવતાર આવતી વીશીમાં બારમા પરમપદધારક જિન તરીકે થશે. શિવ સત્યક મહાદેવ આવતી વીશીમાં જિન થશે. આવા પ્રસંગમાં કશે કટાક્ષ છે જ નહીં. જે જે ત, પુરૂષ, વા, ગમે તે રૂપે હેય, છેવટ યુક્તિ સાધ્યવાલા લેવા જોઈએ. યુકિતનું ખંડન કરવું એ ગ્રંથ કર્તાનું ખુન બરાબર ગણાય છે માટે યુક્તિ બદ્ધ વાક્ય વદવું, કુયુકિતને અવકાશ જ ન આપો કારણ કે યુકિત તે ગ્રંથકારે પણ જાણતા હતા છતાં યુકિતની સીડી પરજ ગમન કરતા હતા છતાં આપણે કુયુકિત સ્થાપન કરીયે તે કૉનાં શત્રુઓનું આમંત્રણ જેવું ગણાય એટલું તે ચોકસ ખ્યાલ | રાખવું કે અજ્ઞાન કરતાં જ્ઞાન સરલ સ્વચ્છ સ્વતઃ સિદ્ધ સતે માન્ય હેયજ યુતિની શક્તિ તે અગાધ છે યુતિની ઉપાસના કરવાથી ઉપલબ્ધ થાય છે. શાસ્ત્રીય યુકિત છે તેજ શાસ્ત્રના હાથ પગ છે અને શાસ્ત્રના હાથ પગ તેજ આપણા ખરા હાથ પગ છે તેના ઉપરજ વર્તન વ્યવહાર છે. આ મધ્યસ્થ ભાવ સઘળાને આશીર્વાદ રૂપ છે. પરમાચાર્ય ભગવાન શ્રી હરિભદ્રપ્રભુ મુદ્રાલેખકેતરી દરેકને સમ્યકત્વ બધ આપે છે તે બોધ શ્રેયસ્કર થાઓ એજ ! !! લી. મુનિ રત્નવિજ્ય ખાખર. For Private And Personal Use Only